गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

 

१. प्रारम्भ:

विराटनगरको बिहान उज्यालो थियो। तर त्यो उज्यालोभित्र पनि धुलो मिसिएको थियो। जस्तो जीवन सधैँ शुद्ध हुँदैन, त्यसमा अनगिन्ती असमानता, सम्झौता र अधूरा सपनाहरू मिसिएका हुन्छन्। सडकहरू आफ्नो नियमित गतिमा चलिरहेका थिए। गाडीहरू दौडिरहेका थिए, पसलहरू खुलिरहेका थिए र मानिसहरू आफ्नो–आफ्नो जिम्मेवारीमा हराइरहेका थिए। तर यो सबै बाहिरी गतिभित्र एउटा अदृश्य स्थिरता थियो मनको अस्थिरता।

त्यो बिहान म  शरीरले उपस्थित थिएँ, तर मन भने धेरै दिशामा भाँडिएको थियो। विगत, वर्तमान र भविष्य एउटै क्षणमा मिसिएझैँ लाग्थ्यो। जस्तो म कुनै स्पष्ट गन्तव्य बिना नै समयको धारमा बगिरहेको थिएँ।

यो यात्रा साधारण थिएन। यो एउटा ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुग्ने प्रक्रिया मात्र थिएन। यो कुनै मानचित्रमा कोरिएको रेखा पनि थिएन। यो त चेतनाको विस्तार थियो जहाँ मानिस बाहिर होइन, भित्र यात्रा गर्छ।

मानिस कहिल्यै एउटै ठाउँमा रहँदैन। ऊ आफ्नो शरीर जहाँ भए पनि, मनले सधैँ कुनै न कुनै बाटो समाइरहेको हुन्छ। ऊ पुरानो आफूलाई छोड्दै हिँड्छ र नयाँ आफूलाई खोज्दै हिँड्छ।

यात्रा बाहिरको दूरी होइन रहेछ। यो त भित्रको परिवर्तन रहेछ।

र म पनि हिँडें।

विराटनगरबाट।

चेरापुन्जीतर्फ।

 

२. बाटो: सीमाहरूको मौन भाषा

सडक लामो थियो। जति अगाडि बढ्दै गयो, उति दूरी । त्यो लामो बाटो वास्तवमा समयको रेखाजस्तो थियो न सुरु स्पष्ट, न अन्त्य निश्चित। सिमानाहरू बाहिर देखिन्थे, तर ती वास्तवमा नक्सामा मात्र थिए। अनुभूति भने मनभित्र कोरिँदै गएको थियो।

नेपाल छोड्नु देश छोड्नु मात्रै थिएन। त्यो कुनै पासपोर्टको प्रक्रिया मात्र पनि थिएन। त्यो त भित्री संरचनामा हुने परिवर्तन थियो। जस्तो मानिस आफ्नो पुरानो परिचयलाई विस्तारै फुकाल्दै नयाँ चेतनातर्फ प्रवेश गर्छ। त्यो क्षणमा म बुझ्दै थिएँ सीमा भनेको रेखा होइन, एउटा अनुभूति रहेछ।

यो एउटा मानसिक ढोका खोल्नु हो। त्यो ढोका अदृश्य हुन्छ, तर त्यसको प्रभाव गहिरो हुन्छ। जब मानिस त्यो ढोकाबाट प्रवेश गर्छ, ऊ आफ्नै सोचको संरचना परिवर्तन गर्छ। पुराना विश्वासहरू, परिचित धारणाहरू र स्थिर पहिचानहरू बिस्तारै पछाडि छुट्दै जान्छन्।

त्यो ढोकाबाट प्रवेश गर्दा मानिस पुरानो “म” पछाडि छोड्छ। तर त्यो छोड्नु पीडादायक पनि हुन्छ। किनभने “म”  विचार होइन, स्मृति पनि हो। र स्मृति छोड्नु भनेको आफैँलाई हल्का बनाउनु हो कहिलेकाहीँ खोक्रो पनि।

सीमा पार गर्दा मैले पहिलो पटक बुझें देशहरू बाहिर होइन, भित्र हुन्छन्। यो वाक्य अनुभूति थियो। किनभने मानिस जहाँ गए पनि, उसले आफ्नै चेतनालाई बोकेर हिँड्छ। र त्यो चेतना नै उसको वास्तविक देश हो।

बाहिरका झण्डाहरू बदलिन सक्छन्। भाषा बदलिन सक्छ। भूगोल बदलिन सक्छ। तर भित्रको संरचना परिवर्तन नगरी मानिस वास्तवमा कुनै नयाँ ठाउँमा पुग्दैन।

त्यही क्षण मलाई लाग्यो यात्रा कहिल्यै नक्सामा लेखिँदैन। यो त मनको गहिराइमा लेखिन्छ। र सीमा भनेको अन्त्य होइन, नयाँ बुझाइको सुरुवात मात्र हो।

३. असमको प्रवेश:

असम प्रवेश गर्दा भूमि बदलियो। परिवर्तन अचानक थिएन, तर क्रमशः गहिरिँदै गएको थियो। जस्तो कुनै पुरानो कथाको अर्को अध्याय खुलिरहेको हो। म अघि बढ्दै जाँदा, भूगोल मात्र होइन, अनुभूति पनि परिवर्तन हुँदै गयो।

हरियाली बढ्यो।

यो हरियाली  आँखाले देखिने रंग मात्र थिएन। यो त जीवनको घनत्व थियो। जति हरियो हुँदै गयो, उति संसार भारी होइन, जीवित लाग्न थाल्यो। जस्तो पृथ्वी आफैँले सास फेर्न थालेको छ।

हावा गहिरो भयो।

यो हावा स्मृतिको स्पर्श थियो। प्रत्येक सासभित्र केही पुरानो कथा मिसिएको जस्तो लाग्थ्यो। जस्तो पृथ्वीले आफैँले देखेका युगहरूलाई फेरि सासमा फर्काइरहेको हो।

यो हरियाली साधारण थिएन। यो जीवित थियो। यहाँ प्रकृति केवल दृश्य होइन। यो उपस्थिति हो। र त्यो उपस्थिति मौन तर शक्तिशाली छ।

रुखहरू केवल रुख थिएनन्। ती समयका स्मृतिहरू थिए। हरेक रुखमा एउटा इतिहास अड्किएको थियो वर्षा, घाम, आँधी, मौनता, र अनगिन्ती वर्षहरूको प्रतीक्षा। ती रुखहरूलाई हेर्दा लाग्थ्यो, जस्तो पृथ्वीले आफ्ना कथाहरू हराउन नदिई उभ्याएर राखेको छ।

नदीहरू बगिरहेका थिए। तर ती पानी मात्र थिएनन्। ती यात्राहरू थिए। हरेक नदीले कुनै न कुनै ठाउँ छोडेर आएको थियो। पहाड, खोँच, जंगल, गाउँ सबैलाई पछाडि छोडेर अगाडि बढिरहेको थियो। जस्तो जीवन पनि सधैँ बगिरहन्छ, कहिल्यै फर्केर हेर्दैन, तर सबै कुरा बोकेर हिँड्छ।

मलाई लाग्यो यहाँ प्रकृति स्थिर छैन। यहाँ सबै कुरा गतिमा छ, तर त्यो गति अस्तव्यस्त होइन। त्यो गति संगीतजस्तै छ, जसको कुनै अन्तिम स्वर छैन, केवल निरन्तरता छ।

असम एउटा चेतना थियो जहाँ हरियाली बोल्छ, हावा सम्झिन्छ र नदीहरू यात्रा गर्छन्।

र म त्यही चेतनाभित्र हिँड्दै थिएँ—बदलिएको आँखासँग, गहिरिँदै गएको मौनतासँग।

४. मेघालयको आह्वान: बादलहरूको देश

जति माथि बढ्दै गयो, उति आकाश तल आउन थाल्यो। यो  दृश्य परिवर्तन थिएन, यो दृष्टिको परिवर्तन थियो। जस्तो संसार आफैँ उल्टो हुँदै गइरहेको छ र मानिस त्यस उल्टोपनभित्र पनि नयाँ अर्थ खोज्दै हिँडिरहेको छ।

मेघालय

“बादलहरूको घर।”

यो नाम मात्र होइन।

यो अनुभूति हो।

यहाँ शब्दहरू पनि भारी हुन्छन्, किनभने तिनीहरू  अर्थ होइन, वातावरण बोकेर आउँछन्। मेघालय भन्ने बित्तिकै मनमा कुनै नक्सा होइन, एउटा  सपना खुल्छ जहाँ बाटोहरू स्पष्ट हुँदैनन्, तर अनुभूति गहिरो हुन्छ।

यहाँ बादलहरू आकाशमा होइन, भूमिमा बस्छन्।

यो दृश्यले प्रकृतिको परिभाषा नै बदलिदिन्छ। आकाश र पृथ्वी बीचको दूरी हराउँछ। माथि र तलको भेद मेटिन्छ। जस्तो अस्तित्व आफैँ समतल भएको हो, जहाँ सबै कुरा एउटै तहमा सास फेर्छ।

मैले पहिलो पटक बुझें बादल केवल पानीको रूप होइन। यो स्मृतिको घनत्व हो। यो पृथ्वी र आकाश बीचको संवाद हो। कहिले नजिक, कहिले टाढा, तर सधैँ उपस्थित।

मलाई लाग्यो। म अब पृथ्वीमा होइन, कुनै सपनाभित्र हिँडिरहेको छु।

यो सपना निद्राको होइन। यो जागरणको सपना हो। जहाँ वास्तविकता अझै गहिरो हुन्छ र साधारण चीजहरू पनि प्रतीक बन्न थाल्छन्।

बाटोहरू धुम्म थिए। हावा चिसो थियो। र बादलहरू यति नजिक थिए कि जस्तो म तिनीहरूलाई छोएर हिँड्न सक्छु। तर म बुझ्दै थिएँ यो छुन सकिने संसार होइन, महसुस गर्नुपर्ने संसार हो।

यहाँ प्रत्येक क्षण एक प्रश्नजस्तो थियो। प्रत्येक मोड एउटा संकेत। र प्रत्येक मौनता एउटा गहिरो उत्तर।

मलाई लाग्यो सायद यात्रा भनेको कुनै ठाउँमा पुग्नु होइन, बरु आफूलाई हराउँदै फेरि भेट्नु हो।

र मेघालयले मलाई त्यही सिकाइरहेको थियो कि जब आकाश तल आउँछ, तब मानिसले पृथ्वीलाई होइन, आफ्नो चेतनालाई हेर्न थाल्छ।

५. सोहरा (चेरापुन्जी): वर्षाको दर्शन

अचानक वर्षा सुरु भयो।

यो साधारण वर्षा थिएन। यो कुनै मौसमको परिवर्तन मात्र पनि थिएन। यो त आकाशको भाषा थियो, जसलाई शब्दले होइन, केवल अनुभूतिले बुझ्न सकिन्छ।

निरन्तर वर्षा।

जस्तो समय आफैँ बगिरहेको हो र रोक्न असम्भव छ। प्रत्येक थोपा अर्को थोपासँग मिसिँदै, पृथ्वीलाई ढाक्दै, अस्तित्वलाई भिजाउँदै थियो।

जस्तो आकाश रोइरहेको हो।

तर त्यो रोदन दुःख थिएन।

त्यो त जीवन थियो।

यो रोदनमा कुनै पीडा थिएन, कुनै गुनासो थिएन। यो त एक प्रकारको स्वीकार थियो अस्तित्वप्रतिको पूर्ण समर्पण। जस्तो आकाशले आफूलाई पृथ्वीमा झार्दै भनिरहेको हो“म तिमीभित्रै बाँच्न चाहन्छु।”

यहाँ वर्षा रोकिँदैन।

यहाँ समय भिज्छ।

यो वाक्य अचानक मेरो चेतनामा बस्यो। किनभने यहाँ पानी समयको रूप थियो। प्रत्येक थोपा कुनै क्षण थियो, जुन झर्दै जाँदा आफ्नो पहिचान गुमाउँथ्यो र ठूलो प्रवाहको हिस्सा बन्थ्यो।पानी पनि प्रार्थना हुन सक्छ।यो बुझाइ कुनै तर्कबाट आएको थिएन। यो अनुभूति थियो। जस्तो प्रकृति आफैँ प्रार्थनामा छ—शब्द बिना, आवाज बिना, तर निरन्तर संवादमा।

यहाँ वर्षा पूजा हो।यहाँ पृथ्वी सुन्दैछ।र आकाश बोल्दैछ।

म भिजिरहेको थिएँ, तर त्यो भिज्नु त चेतनाको द्वार खोलिनु थियो। जस्तो म आफ्नै भित्रको कठोरता बिस्तारै पग्लिरहेको छु।

कोलम्बो, असम, मेघालय सबै टाढा लाग्न छोडिसकेका थिए। अब एउटा सत्य बाँकी थियो—यो क्षण।र त्यो क्षणमा मैले बुझें। प्रकृति बाहिर छैन।प्रकृति भित्र बोलिरहेको छ।र वर्षा त्यो आवाज हो, जसलाई सुन्न मानिसले मौन हुनुपर्छ।

 

६. चेरापुन्जीको आत्मा: पृथ्वीको आँसु

चेरापुन्जी यो एक जीवित स्मृति हो।यहाँ प्रत्येक थोपा पानी इतिहासको पुनर्जन्म हो।यो वाक्य अनुभूति हो। जस्तो समय आफैँ पुनः जन्मिरहेको छ र प्रत्येक थोपा पानीले आफ्नो अतीतलाई फेरि बाँचिरहेको छ। यहाँ वर्षा अस्तित्वको निरन्तर पुनर्लेखन हो।

पहाडहरू हरिया छन्।तर त्यो हरियाली  बोलिरहेको छ।

यो हरियालीमा मौनता छैन। यो त संवाद हो। पृथ्वी र आकाशबीचको, माटो र समयबीचको। जस्तो हरियो रंग आफैँमा कुनै भाषा हो, जसले शब्द बिना पनि अर्थ दिन सक्छ। यहाँ प्रत्येक पात, प्रत्येक रुख, प्रत्येक ढुंगा केही न केही भनिरहेको छ।

बादलहरू तल झरेका छन्।

जस्तो आकाश पृथ्वीलाई छोइरहेको छ।

यो दृश्य सीमाहरूको विघटन हो। जहाँ माथि र तल छुट्टिँदैन। जहाँ दूरी हराउँछ। जस्तो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड एउटै सासमा बाँधिएको छ।

मलाई लाग्यो—

यहाँ प्रकृति र परमात्मा बीच कुनै दूरी छैन।

यो अनुभूति अचानक आएको होइन। यो बिस्तारै गहिरिँदै गएको मौनताको परिणाम थियो। यहाँ प्रकृति केवल दृश्य होइन, यो उपस्थिति हो। र परमात्मा कुनै अलग अस्तित्व होइन, यो उपस्थिति भित्रको चेतना हो।

चेरापुन्जीमा उभिँदा लाग्छ मानिस सानो छैन, तर सीमित छ। उसको सीमाहरू बाहिर होइन, भित्र छन्। र जब ती सीमाहरू पग्लिन्छन्, तब मानिसले आफूलाई प्रकृतिको विरोधी होइन, प्रकृतिको भागको रूपमा देख्न थाल्छ।

यहाँ वर्षा आशीर्वाद हो, यो संवाद हो, यो स्मृति हो।

हरेक थोपा झर्दा लाग्छ कुनै पुरानो कथा फेरि लेखिँदैछ। कुनै पुरानो जीवन फेरि जन्मिँदैछ।

र म त्यही वर्षाको बीचमा उभिएको थिएँ न यात्री, न दर्शक। केवल एउटा चेतना, जसले पहिलो पटक महसुस गरिरहेको थियो कि अस्तित्व अलग छैन।

सबै कुरा एकै हो।आकाश पनि, पृथ्वी पनि।मानिस पनि, प्रकृति पनि।र त्यो एकताको मौन नाम नै शायद परमात्मा हो।

७. लिभिङ रुट ब्रिज: जीवनले बनाएको पुल

मैले देखें रुखका जराहरूले बनाएको पुल।

पहिलो नजरमा यो संरचना जस्तो देखिन्थ्यो, तर नजिकिँदै जाँदा बुझिन्थ्यो यो संरचना होइन, यो सम्बन्ध हो। मानिसको हातले बनाएको होइन, तर प्रकृतिको दीर्घ संवादले बुनेको एउटा जीवित कला।

मानिसले होइन।

प्रकृतिले बनाएको संरचना।

यो वाक्यले मेरो सोचलाई भित्रैबाट हल्लायो। किनभने हामीले निर्माणलाई सधैँ मानव विजयसँग जोडेर हेर्छौँ। तर यहाँ निर्माणको अर्थ नै बदलिएको थियो यहाँ बनाउने होइन, मिलेर बन्ने कुरा थियो।

यो पुल केवल बाटो थिएन। यो समयको सहकार्य थियो।

समय यहाँ स्थिर थिएन। समय बगिरहेको थियो वर्षा बनेर, जराहरू बनेर, माटो बनेर र मौन प्रतीक्षा बनेर। हरेक वर्ष, हरेक मौसम, हरेक थोपा पानीले यो पुललाई बनाइरहेको थियो। यो एक दिनको सिर्जना थिएन। यो शताब्दीयौँको धैर्य थियो।

रुख, पानी, माटो सबै मिलेर बनेको वास्तुकला। यहाँ कुनै इन्जिनियर थिएन। कुनै नक्सा थिएन। तर त्यसको सट्टा एउटा गहिरो समन्वय थियो जहाँ प्रत्येक तत्वले आफ्नो भूमिका बुझेर बाँचिरहेको थियो। र यही बुझाइ नै संरचना बनेको थियो।

मलाई लाग्यो साँचो विकास निर्माण होइन,सहअस्तित्व हो।

यो विचार एउटा अनुभूति थियो, जसले विकासको परिभाषा नै बदलिदियो। निर्माणले विभाजन गर्छ निर्माता र निर्मित, मानिस र प्रकृति। तर सहअस्तित्वले सबैलाई एउटै वृत्तमा ल्याउँछ।

यहाँ विकास भनेको माथि उठ्नु होइन। यहाँ विकास भनेको सँगै बाँच्नु हो।

त्यो क्षण मलाई लाग्यो मानिसले धेरै बनाएको छ, तर धेरै हराएको पनि छ। उसले संरचना बनायो, तर सम्बन्ध कमजोर बनायो। तर यहाँ, यी जिउँदा जराहरूले मलाई सिकाए यदि समयलाई जबरजस्ती होइन, धैर्यसँग छोडियो भने, प्रकृति आफैँले पुल बनाउँछ।र त्यो पुल केवल दुई किनारा जोड्ने माध्यम होइन। त्यो त जीवन र जीवनबीचको मौन समझदारी हो।

८. मानव समाज: खासी चेतना

यहाँका मानिसहरू सरल थिए।

तर गहिरा चेतना थिए।

यो गहिराइ देखिने कुरा थिएन। यो व्यवहारमा थियो बोलाइमा होइन, मौनतामा। उनीहरूको जीवनमा जटिलता कम थियो, तर बुझाइ धेरै थियो। जस्तो प्रकृतिले धेरै बोल्दैन, तर सबै कुरा बुझाउँछ।

उनीहरूको जीवनमा

मातृसत्तात्मक संरचना थियो।

तर त्यो शक्ति होइन,

सन्तुलन थियो।

यो संरचना कुनै प्रभुत्वको घोषणा थिएन। यो एक सामाजिक सम्झौता जस्तो थियो जहाँ सम्बन्धहरू आदेशमा होइन, सम्मानमा टिकेका थिए। घरको केन्द्रमा महिला हुनु भनेको अरूलाई बाहिर निकाल्नु होइन, सबैलाई सम्हालेर राख्नु थियो। आमा यहाँ  भूमिका होइन, मूल आधार थिइन्।

महिला यहाँ केन्द्र थिए। तर पुरुष पनि हराएका थिएनन्।

यो समाजमा प्रतिस्पर्धा थिएन, सहअस्तित्व थियो। पुरुष र महिला यहाँ विरोधी ध्रुव थिएनन्, पूरक शक्तिहरू थिए। जस्तो दिन र रात एकअर्कालाई हटाउँदैनन्, बरु समयलाई पूर्ण बनाउँछन्।

समाज प्रकृतिजस्तै थियो सन्तुलित, तर परिवर्तनशील।

यो सन्तुलन स्थिर थिएन। यो बगिरहेको सन्तुलन थियो। मौसम बदलिन्थ्यो, वर्षा आउँथ्यो, बादल हट्थ्यो, तर प्रणाली भाँचिँदैनथ्यो। जस्तो नदी सधैँ एउटै बाटोमा बग्दैन, तर सधैँ बगिरहन्छ।

यहाँको जीवनयापन पनि प्रकृतिसँग बाँधिएको थियो। मानिसहरूले प्रकृतिलाई उपयोग मात्र गर्दैनथे, उनीहरू प्रकृतिसँग सहजीवन गर्थे। खेती प्रार्थना जस्तो थियो। प्रत्येक बीउ रोप्दा उनीहरू  अन्न होइन, आशा रोप्थे।

धर्म यहाँ कुनै पृथक संस्था थिएन। धर्म दैनिक जीवन थियो। वर्षालाई सम्मान गर्नु, रुखलाई संरक्षण गर्नु, पानीलाई पवित्र मान्नु—यी सबै आध्यात्मिक अभ्यास थिए। प्रकृति नै मन्दिर थियो, र प्रत्येक यात्रा एउटा पूजा जस्तै।

जीवनयापन सरल थियो।जंगल, पानी, र माटोमा आधारित। तर यही सरलतामा बुद्धि लुकेको थियो। उनीहरूलाई धेरै चाहिँदैनथ्यो, किनभने उनीहरूलाई आवश्यकताको सीमाहरू थाहा थियो।

मलाई लाग्यो यी मानिसहरू आधुनिकताको जटिलताबाट टाढा होइनन्, तर एउटा मौलिक सत्यको नजिक छन्। त्यो सत्य हो मानिस प्रकृतिको मालिक होइन, सहयात्री हो।

यहाँको समाजले मलाई सिकायोसंस्कृति भनेको प्रदर्शन होइन, सहजीवन हो।धर्म भनेको डर होइन, सम्मान हो। र जीवन भनेको उपभोग होइन, सन्तुलन हो।

त्यो क्षण मैले बुझें साँचो सभ्यता त्यो होइन जसले धेरै बनाउँछ, बरु त्यो हो जसले कम बिगारेर धेरै बुझ्छ।

९. वर्षाको दर्शन: निरन्तर पुनर्जन्म

चेरापुञ्जीमा वर्षा  समाप्त हुँदैन।यो निरन्तर छ।यो निरन्तरता  मौसमको विशेषता होइन। यो अस्तित्वको नियम जस्तो लाग्छ। जस्तो यहाँ समयले विश्राम लिन जान्दैन, केवल रूप बदलिरहन्छ। कहिले बादल, कहिले पानी, कहिले कुहिरो तर यात्रा कहिल्यै रोकिँदैन।

मलाई लाग्यो यहाँ जीवनको अर्थ “रोकिनु” होइन, “बगिरहनु” हो।

यो विचार चेरापुन्जीको प्रत्येक क्षणसँग जोडिएको थियो। यहाँ स्थिरता छैन। यहाँ सबै कुरा गतिमा छ। तर त्यो गति अव्यवस्थित होइन, अर्थपूर्ण छ। जस्तो नदी आफ्नो बाटो आफैँ बनाउँछ, तर कहिल्यै बग्न छोड्दैन।

हरेक थोपा पानी पृथ्वीलाई नयाँ बनाइरहेको छ।यो भौतिक प्रक्रिया मात्र होइन। यो पुनर्जन्मको निरन्तर चक्र हो। प्रत्येक थोपा पुरानो धुलो धोइदिन्छ, नयाँ हरियाली जन्माउँछ र समयलाई फेरि लेख्छ। यहाँ पानी  तत्व मात्र होइन, परिवर्तनको भाषा हो।

जस्तै हरेक अनुभव

मानिसलाई नयाँ बनाउँछ।

मानिस पनि यही वर्षाजस्तै हो। प्रत्येक अनुभव उसको भित्री संरचनामा बर्सिन्छ। पीडा पनि, प्रेम पनि, विछोड पनि, भेट पनि सबै मिलेर उसको चेतनालाई पुनः बनाउँछन्। केही पनि स्थायी रहँदैन, न त दुख, न त खुशी।

यहाँ मेले एउटा गहिरो कुरा बुझ्न थाले स्थायित्व जीवनको लक्ष्य होइन। रूपान्तरण नै जीवन हो।

यदि पानी रोकिन्थ्यो भने, त्यो सड्थ्यो। यदि मानिस रोकियो भने, ऊ पनि भित्रैबाट मर्छ। त्यसैले गति  बाहिरी आवश्यकता होइन, आन्तरिक नियम हो।

चेरापुन्जीको वर्षाले मलाई सिकायो। आकाशले पनि रोएर बाँच्नुपर्छ। पृथ्वीले पनि भिजेर बाँच्नुपर्छ।

र मानिसले पनि अनुभव गरेर बाँच्नुपर्छ। यहाँ प्रत्येक थोपा एक प्रश्न हो, र प्रत्येक भिजाइ एक उत्तर। तर त्यो उत्तर कहिल्यै अन्तिम हुँदैन। किनभने अर्को थोपा फेरि आउँछ, अर्को अनुभव फेरि जन्मिन्छ।

मलाई लाग्यो मानिसको चेतना पनि यही वर्षाजस्तै हो। निरन्तर बर्सिरहने विचारहरूको धारा। कहिले स्पष्ट, कहिले अस्पष्ट, तर सधैँ गतिशील।

र यदि कुनै दिन वर्षा रोकियो भने त्यो जीवन होइन, समाप्ति हुनेछ।

त्यसैले यहाँको वर्षाले मलाई एउटा मौन दर्शन सिकायो बाँच्नु भनेको स्थिर हुनु होइन।बाँच्नु भनेको निरन्तर बदलिनु हो।

१०. मौनता र भीड:

चेरापुन्जीमा मौनता छ। तर त्यो मौनता खाली छैन। यो मौनता शून्यताको जस्तो होइन। यो भरिएको मौनता हो।भिजेको, गहिरो, सास फेर्ने मौनता। यहाँ मौनता पनि जीवित छ, जस्तो कुनै पुरानो स्मृति पानीमा भिजेर अझै पनि हराइरहेको छैन, तर बाँचिरहेको छ।

यहाँ आवाज छैन जस्तो लाग्छ। तर वास्तवमा यहाँ प्रकृति बोलिरहेको छ। यो बोलाइ मानिसको कानले सुन्न सक्दैन। यो बोलाइ आँखाले देख्न सक्दैन। यो बोलाइ अनुभूतिको तहमा मात्र पुग्छ। वर्षाको निरन्तर स्पर्श, पातहरूमा पानीको कम्पन र हावामा मिसिएको नुनिलो गन्ध यी सबै प्रकृतिका शब्द हुन्।र त्यो भाषा शब्दभन्दा पुरानो छ।

यो भाषा कुनै वर्णमाला होइन। कुनै व्याकरण होइन। यो भाषा अस्तित्वको पहिलो संवाद हो जब पृथ्वी र आकाश छुट्टिएका थिएनन्, जब पानी र हावा एकै सासमा बाँच्थे। यो भाषा त्यही मौलिक सम्झौताको अवशेष हो।

म यहाँ उभिँदा मलाई लाग्छ मानिस धेरै पछि आएको प्राणी हो। ऊ शब्द बनाउने प्राणी हो, तर यहाँ शब्दहरू कमजोर छन्। किनभने यहाँ अर्थहरू पहिले नै पूर्ण छन्, शब्दहरूको आवश्यकता नै छैन।

यो मौनतामा एउटा अनौठो पीडा पनि छ र एक अनौठो शान्ति पनि। जस्तो कुनै पुरानो घाउ निको भइसकेको छ, तर त्यसको निशानी अझै तातो छ। जस्तो वर्षाले सबै कुरा धोएको छ, तर माटोको गन्ध अझै बोलिरहेको छ।

मलाई लाग्छ यदि मानिसले साँच्चै सुन्न सक्थ्यो भने, उसले बुझ्थ्यो कि मौनता खाली हुँदैन। मौनता त संवादको गहिरो रूप हो। जहाँ शब्दहरू समाप्त हुन्छन्, त्यहीँ वास्तविक भाषा सुरु हुन्छ।

चेरापुन्जीको मौनतामा म हराइरहेको छैन, म भेटिइरहेको छु। आफ्नो सोचसँग, आफ्नो डरसँग, र आफ्नो सानो अस्तित्वसँग। यहाँ प्रकृतिले मलाई हेर्दैन, तर महसुस गराउँछ। जस्तो म कुनै विशाल कथाको सानो पंक्ति मात्र हुँ, जुन कथा आफैँ लेखिरहेको छ।वर्षाले, बादलले र मौनताले।

यो मौनता यो एक अनुभव हो, जसले भित्रैबाट भिजाउँछ।कहिले त्यो भिजाइ आँसु जस्तो लाग्छ नआएको पीडाको पनि र आएको प्रेमको पनि।कहिले त्यो भिजाइ प्रार्थना जस्तो लाग्छ शब्द बिना गरिएको, तर पूर्ण रूपमा सुनिएको।

म बुझ्दै जान्छु यहाँ मौनता सुन्नु हुँदैन। यहाँ मौनता महसुस गर्नुपर्छ।

किनभने यो मौनता कुनै अनुपस्थिति होइन। यो त उपस्थिति हो सबैभन्दा गहिरो, सबैभन्दा पुरानो र सबैभन्दा सत्य उपस्थिति।र जब म त्यस मौनतामा पूर्ण रूपमा डुब्छु, मलाई लाग्छ मानिस र प्रकृति अलग थिएनन्।

उनीहरू कहिल्यै अलग भएका थिएनन्। उनीहरू एउटै मौनताको दुई रूप मात्र थिए।

 

११. इतिहासको तह: उपनिवेश र पहाड

मैले सम्झें यो भूमि कहिल्यै स्थिर थिएन। तर यसको अस्थिरता बाहिरी होइन, भित्री थियो जस्तो समय आफैँ भित्र-भित्रै बगिरहेको छ, तर बाहिर शान्त देखिन्छ।

ब्रिटिश आए। संघर्ष भयो। राजनीति बदलियो। शक्ति संरचनाहरू आए र गए। नक्साहरू फेरिए, नामहरू बदलिए, प्रशासनहरू नयाँ भए। तर त्यो सबै परिवर्तन सतहमा मात्र थियो। भूमि भने आफ्नै मौन नियममा बाँचिरह्यो जसलाई कुनै शासनले पूर्ण रूपमा पढ्न सकेन।

तर पहाड उस्तै रह्यो।यो वाक्यले मलाई गहिरो रूपमा रोक्यो। किनभने पहाड  ढुंगा होइन। पहाड एक स्मृति हो अचल देखिने तर भित्र निरन्तर बोलिरहने।

इतिहास यहाँ माथि होइन, तहभित्र लेखिएको छ।

यो विचारले मेरो बुझाइ नै बदल्यो। हामी इतिहासलाई किताबमा पढ्छौँ, घटनामा देख्छौँ, तर यहाँ बुझियो इतिहास लेखिने होइन, बसिने कुरा हो। यो जमिनको तहभित्र, जराहरूको गहिराइमा, पानीको धारमा र माटोको मौनतामा लेखिन्छ।

जसरी माटोले कथा राख्छ, त्यसरी नै यहाँ पहाडले स्मृति राख्छ। माटो बोल्दैन, तर सम्झन्छ। पहाड हिँड्दैन, तर बोक्छ। यहाँ प्रत्येक ढुंगामा कुनै न कुनै समयको स्पर्श छ। कुनै आवाज जसले कहिल्यै पूर्ण रूपमा हराएको छैन।

मलाई लाग्यो मानिसले इतिहासलाई जित्न खोज्छ, तर प्रकृतिले इतिहासलाई आत्मसात गर्छ। उसले परिवर्तनलाई अस्वीकार गर्दैन, तर त्यसलाई आफ्नो अंग बनाउँछ।

यहाँ पहाड समयको अभिलेखालय हो, जहाँ कुनै पुस्तक बन्द हुँदैन, कुनै पाना च्यातिँदैन। सबै कुरा जीवितै रहन्छ तर मौन रूपमा। र त्यो मौनता खतरनाक पनि छैन, खाली पनि होइन। त्यो त पूर्ण छ।

म बुझ्दै जान्छु सत्ता बदलिन्छ, तर भूमि सम्झन्छ। शासन बदलिन्छ, तर पहाड देखिरहन्छ।

मानिसहरू आउँछन् र जान्छन्, तर स्मृति रहिरहन्छ।

त्यही स्मृतिमा एउटा अनकही साक्षी बसिरहेको हुन्छ जसले कहिल्यै बोलेन, तर सबै कुरा देख्यो।

र म त्यही साक्षीको अगाडि उभिएको थिएँ। एउटा सानो यात्री, विशाल इतिहासको छायाँभित्र।

 

१२. आत्म–संवाद: म को हुँ?

त्यो क्षणपछि म बाहिरको संसारमा थिएँ, तर वास्तवमा म भित्रको संसारमा प्रवेश गरिसकेको थिएँ। चेरापुन्जीको वर्षा अझै बर्सिरहेकै थियो, तर अब त्यो वर्षा  आकाशबाट आउने पानी थिएन। त्यो कुनै अदृश्य चेतनाको स्पर्श जस्तो लाग्थ्यो—जसले मलाई बिस्तारै खोल्दै लगिरहेको थियो।

मलाई लाग्यो मानिस कहिल्यै बाहिर यात्रा गर्दैन।ऊ सधैँ आफ्नै गहिराइतर्फ झरिरहेको हुन्छ। हरेक कदम, हरेक दृश्य, हरेक भेट  एउटा माध्यम हो आफ्नो भित्री मौनतासम्म पुग्ने।

यहाँको प्रकृतिले मलाई सिकायो कि आध्यात्मिकता कुनै किताबमा लेखिएको सिद्धान्त होइन। यो त अनुभवको मौन भाषा हो। जस्तो पानी बग्छ बिना प्रश्न, जस्तो हावा चल्छ बिना उद्देश्य, जस्तो बादल आउँछ बिना अनुमति।

त्यो सबैमा एक अनौठो समर्पण थियो।र मैले पहिलो पटक बुझें समर्पण हार होइन। समर्पण अस्तित्वसँगको मिलन हो।

जब म पहाडतर्फ हेर्थें, मलाई लाग्थ्यो यो  ढुंगाको संरचना होइन। यो कुनै ध्यानमा बसेको विशाल चेतना हो। जसले हजारौँ वर्षदेखि केही नबोली सबै कुरा सुनिरहेको छ।वर्षा त्यही चेतनाको श्वास जस्तो थियो।निरन्तर, निस्वार्थ, र निसंकोच। त्यस श्वाससँग म पनि मिसिन थालेँ।

म आफूलाई छुट्टै व्यक्ति जस्तो महसुस गर्न छोड्दै गएँ। म अब  “म” थिएन। म वातावरणको एउटा हिस्सा बनेको थिएँ। जस्तो पात, जस्तो पानी, जस्तो हावा।त्यो क्षण डर पनि आयो।किनभने व्यक्तित्व हराउँदै थियो।तर त्यस डरभित्र नै एक गहिरो शान्ति पनि थियो।किनभने जब “म” हराउँछ, तब बोझ हराउँछ।जब पहिचान हराउँछ, तब हल्कापन आउँछ।र त्यो हल्कापनमा मैले पहिलो पटक स्वतन्त्रता महसुस गरेँ।

मलाई लाग्यो स्वतन्त्रता कुनै अधिकार होइन यो एउटा भित्री अवस्था हो।जहाँ मानिस आफैँबाट छुट्छ, तर शून्यमा होइन—पूर्णतामा पुग्छ।

चेरापुन्जीको मौन वर्षाले मलाई सिकायो कि जीवन संघर्ष होइन, सहअस्तित्व हो। हामी प्रकृतिसँग लड्न आएका होइनौँ, हामी प्रकृतिमा फर्किन आएका हौँ।

हरेक थोपा पानी जस्तो, हरेक श्वास पनि फर्किने प्रक्रिया हो। अचानक मलाई लाग्यो म कहिल्यै छुट्टिएको थिइनँ। न त पृथ्वीबाट, न त आकाशबाट, न त समयबाट।

म केवल बिर्सिएको थिएँ।यो यात्रा कुनै नयाँ कुरा पत्ता लगाउने थिएन। यो त बिर्सिएको सत्यलाई सम्झिने प्रक्रिया थियो।र त्यो सत्य धेरै सरल थियो म प्रकृतिबाट अलग छैन।म चेतनाबाट अलग छैन। म अस्तित्वको एउटा सानो तर जीवित लहर हुँ। त्यो अनुभूतिसँगै आँखाबाट आँसु बगे।तर त्यो आँसु दुःखको थिएन। त्यो त पुनर्मिलनको थियो। जस्तो धेरै समयपछि घर फर्किएको यात्रीलाई लाग्छऊ हराएको थिएन, केवल टाढा पुगेको थियो।

त्यस क्षण मैले बुझें आध्यात्मिकता कुनै लक्ष्य होइन।यो घर फर्किने अनुभूति हो।र म फर्किसकेको थिएँ आफैँभित्र, अस्तित्वभित्र र मौनताको मूल स्रोतभित्र।

 

१३. अन्तिम दृष्टि: बादलभित्र हराएको म

साँझ झर्दै थियो। बादल अझ घना भयो।

यो घनत्व  आकाशको होइन, अनुभूतिको पनि थियो। जस्तो दिन बिस्तारै आफ्नो थकाइ समेट्दै थियो, र रात आफ्नो मौन साम्राज्य लिएर आउँदै थियो।

म वरिपरि हेरेँ।

सबै कुरा भिजेको थियो।

सबै कुरा जीवित थियो।

र त्यो जीवन कुनै चञ्चलता थिएन। त्यो स्थिरता थियो। भिजेको स्थिरता, जसले देखाउँथ्यो कि जीवन केवल चल्नु होइन, महसुस हुनु पनि हो।

रुखहरू अझै टप टप गर्दै थिए।।ढुंगाहरू मौन भएर पनि बोलिरहेका थिए।।हावा भारी थियो, तर पवित्र जस्तो लाग्थ्यो।।त्यो क्षण मलाई लाग्यो यहाँ कुनै पनि चीज समाप्त हुँदैन।सबै कुरा केवल रूप बदल्छ।दिउँसो साँझ बन्छ।साँझ रात बन्छ।र रात फेरि नयाँ बिहानको बीउ बन्छ।

जस्तो आत्मा कहिल्यै मर्दैन, केवल अनुभव बदल्छ।म त्यही भिजेको संसारको बीचमा उभिएको थिएँ।तर अब म बाहिरको यात्री थिएन।म भित्रको साक्षी थिएँ।न त हतार थियो, न त गन्तव्य। केवल एक गहिरो स्वीकार थियो कि म जहाँ छु, त्यहीँ पूर्ण छु।चेरापुन्जीको यो साँझले मलाई सिकायो।आध्यात्मिकता कुनै ठूलो घटना होइन।यो सानो क्षणहरूको पूर्ण उपस्थिति हो।

पानीमा देखिएको आकाश,हावामा बगिरहेको मौनता र भित्र उठिरहेको शान्त स्वीकार।सबै मिलेर एउटै कुरा भनिरहेका थिए।तिमी छुट्टिएका छैनौ।तिमी सधैँ यहाँ थियौ।म आँखा बन्द गरेँ।र पहिलो पटक महसुस गरेँ—यात्रा समाप्त भएको थिएन।यात्रा मभित्र बसिसकेको थियो।र मैले बुझें.चेरापुन्जी देखिएको होइन। चेरापुन्जी अनुभव गरिएको हो।

विराटनगर टाढा थियो।तर हराएको थिएन।त्यो दूरी अब नक्सामा होइन, स्मृतिमा लेखिएको थियो। जस्तो कुनै पुरानो बिहान अझै पनि मनको कुनामा उज्यालो भएर बसिरहन्छ, तर फेरि फर्केर आउँदैन। विराटनगर शहर थिएनत्यो  मेरो आरम्भ थियो। मेरो पुरानो “म” को जन्मस्थल। त्यहाँका सडकहरू, धुलो, भीड र बिहानका आवाजहरू अब बाहिर थिएनन्। ती सबै भित्र सरेका थिए। म जहाँ थिएँ, त्यहीँ विराटनगर पनि थियोअनुभवको रूपमा, स्मृतिको रूपमा र मौनताको एउटा तहको रूपमा। टाढा हुनु अब दूरी थिएन, केवल दृष्टिको परिवर्तन थियो।

चेरापुन्जी नजिक थियो।तर सीमित थिएन।

यो नजिकपन भौगोलिक थिएन। यो अनुभूतिगत थियो। जस्तो कुनै सत्य धेरै टाढाबाट आएर अचानक हृदयको केन्द्रमा बसेको हुन्छ र त्यसपछि त्यो सत्य बाहिर होइन, भित्रबाट बोल्न थाल्छ। चेरापुन्जी अब  वर्षा हुने ठाउँ मात्र थिएन। यो चेतनाको एउटा अवस्था थियो जहाँ आकाश र पृथ्वी छुट्टिँदैनन्, जहाँ पानी र प्रार्थना एउटै भाषा बोल्छन्। यहाँको हरियाली, बादल, वर्षा सबै बाहिरी दृश्यहरू थिएनन्, ती भित्री रूपान्तरणका प्रतीक बनेका थिए। नजिक हुनु अब स्थानको कुरा थिएन, आत्माको खुलापन थियो।

दुवै अब मेरो भित्र थिए।र मैले अन्तिम सत्य महसुस गरें यात्रा स्थानको होइन।यात्रा चेतनाको हो।

यो सत्य कुनै अचानक प्रकाश थिएन, बरु लामो वर्षाजस्तै बिस्तारै भिजाउने अनुभूति थियो। म अब बुझ्दै थिएँ हामी जहाँ जान्छौं, वास्तवमा त्यहाँ पुग्दैनौं, हामी  आफूलाई भेट्दै जान्छौं। स्थानहरू केवल दर्पण हुन्, जसमा हामी आफ्नै भित्री अवस्थालाई देख्छौं। विराटनगर मेरो सम्झना थियो, चेरापुन्जी मेरो अनुभव थियो, तर दुवै मेरो चेतनाको फरक तह थिए।

प्रत्येक गन्तव्य पछि नयाँ यात्रा सुरु हुन्छ। मानिस स्थिर बिन्दु होइन, ऊ प्रवाह हो। उसको अस्तित्व कुनै ठोस स्थानमा होइन, निरन्तर रूपान्तरणमा बाँचिरहेको हुन्छ। म आफूलाई यात्री भनेर सोच्थें, तर अब बुझ्दै थिएँ म यात्रा नै हुँ। म चलिरहेको प्रक्रिया हुँ, जसको कुनै अन्तिम ठेगाना छैन, केवल निरन्तर विस्तार छ।

र चेरापुन्जीले मलाई सिकायो कि वर्षा कहिल्यै रोकिँदैन,जसरी चेतना कहिल्यै समाप्त हुँदैन।यो अन्तिम बोध थियो, तर अन्त्य थिएन। वर्षा जस्तै चेतना पनि निरन्तर बगिरहन्छ कहिले विचार बनेर, कहिले मौन बनेर, कहिले अनुभूति बनेर। चेरापुन्जीको आकाशले मलाई देखायो कि रोकिनु मृत्यु हो र बगिरहनु जीवन हो। जस्तै पानीले पृथ्वीलाई पुनः जन्म दिन्छ, चेतनाले मानिसलाई पुनः जन्म दिन्छ। अब म बुझ्दै थिएँ म बाहिरको यात्री होइन, म भित्रको वर्षा हुँ, जो कहिल्यै समाप्त हुँदैन, केवल रूप बदलिरहन्छ।