गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

चिरञ्जीवी दाहाल नेपाली साहित्यमा जीवनका कठोर यथार्थलाई गहन संवेदनासहित अभिव्यक्त गर्ने सशक्त गद्यकारका रूपमा परिचित हुनुहुन्छ । गोरखाको तान्द्राङमा जन्मिनुभएका दाहालले आफ्ना भोगाइ, पीडा, संघर्ष र जिजीविषालाई साहित्यिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्नुभएको छ । उहाँको चर्चित कृति मुमूर्षा नेपाली आत्मसंस्मरण साहित्यको अत्यन्त मार्मिक र प्रभावशाली कृतिका रूपमा स्थापित भएको छ । सरल भाषा, गहन आत्मअनुभूति, ग्रामीण जीवनको जीवित चित्रण र मानवीय करुणाको शक्तिशाली अभिव्यक्तिका कारण उहाँको लेखन विशेष प्रशंसित छ । चिरञ्जीवी दाहाल पीडालाई दर्शन, संघर्षलाई प्रेरणा, र साहित्यलाई मानवताको उज्यालो बनाउने विशिष्ट स्रष्टा हुनुहुन्छ ।

नेपाली साहित्यमा आत्मकथा, संस्मरण र नियात्राको परम्परा निकै समृद्ध छ । तर यस्ता कृतिहरूमध्ये केही मात्र यस्ता हुन्छन्, जसले पाठकलाई आत्माको तहसम्म पुर्‍याएर जीवनको वास्तविक अर्थसँग साक्षात्कार गराउँछन् । मुमूर्षा त्यस्तै एउटा कृति हो । यो  रोग, दुःख र संघर्षको वृत्तान्त मात्र होइन यो जीवन र मृत्युबीचको अदृश्य संवाद हो । यो कृति पढ्दा लाग्छ मानिस वास्तवमा शरीरले होइन, आशाले बाँच्छ । शरीर गल्दै जाँदा पनि यदि आत्मामा जिजीविषा बाँकी छ भने जीवनले अझै हार मानेको हुँदैन ।

“मुमूर्षा” शब्द आफैंमा गहन दार्शनिक अर्थ बोकेको शब्द हो । संस्कृत मूलको यस शब्दको अर्थ हुन्छ मृत्युको चाहना, अथवा मृत्यु नजिक पुगेको अवस्था । तर  दाहालले यस शब्दलाई चिकित्सकीय अवस्थासम्म मात्र सीमित राखेका छैनन् । यहाँ “मुमूर्षा” जीवनबाट भाग्न खोज्ने निराशा मात्र होइन जीवनको असह्य बोझ बोकेर पनि बाँच्न चाहने आत्माको करुण पुकार हो । यही कारणले यो शीर्षक आत्मविरोधाभासपूर्ण सौन्दर्य बोकेको छ । मानिस मर्न चाहँदैन, तर कहिलेकाहीँ पीडाले उसलाई मृत्युको समीप पुर्‍याइदिन्छ । यही द्वन्द्व जिजीविषा र मुमूर्षाबीचको संघर्ष यस कृतिको केन्द्रीय दर्शन बनेर उभिएको छ ।

दाहालको लेखनमा एउटा विशेष कुरा के छ भने उनले आफ्नो पीडालाई करुण विलाप बनाएका छैनन् । उनले आफ्नो रोगलाई साहित्यिक सहानुभूति कमाउने माध्यम पनि बनाएका छैनन् । बरु उनले आफ्नो जीवनलाई एउटा खुला पाठशाला बनाएका छन्, जहाँ पाठकले मानव अस्तित्वको वास्तविक अनुहार देख्न सक्छ । मृगौला रोगसँगको उनको संघर्ष  व्यक्तिगत पीडा मात्र होइन त्यो सामाजिक संरचना, स्वास्थ्य प्रणाली, आर्थिक असमानता, पारिवारिक उत्तरदायित्व र मानवीय संवेदनाको गहन परीक्षण हो ।

फ्र्याङ्कलका विचारहरूले विश्वभर लाखौं मानिसलाई निराशा, पीडा र संकटबीच पनि आशा खोज्न प्रेरित गरेका छन् ।उनले  लेखेका छन् मानिसलाई जिउँदो राख्ने शक्ति  शरीरको सामर्थ्य मात्र होइन, जीवनको अर्थ हो । नाजी यातना शिविरको अमानवीय अन्धकारबीच पनि फ्र्याङ्कलले मानिसको अन्तिम स्वतन्त्रता भनेको परिस्थितिभन्दा माथि उठेर आफ्नो दृष्टिकोण रोज्ने क्षमता हो भन्ने निष्कर्ष निकालेका थिए । यही दर्शनको प्रतिध्वनि मुमूर्षामा सुनिन्छ ।

दाहालका लागि रोग  शारीरिक पीडा होइन; त्यो अस्तित्वसँगको संवाद हो । मृगौला रोगले शरीरलाई थकित बनाउँछ, तर आत्मालाई पराजित गर्न सक्दैन भन्ने विश्वास कृतिभरि प्रवाहित छ । उनले औषधि मात्र खोजेका छैनन्, उनले जीवनको प्रयोजन खोजेका छन् परिवारमा, प्रेममा, स्मृतिम र संघर्षमै । यही कारणले “मुमूर्षा” पीडाको कथा भएर पनि निराशाको पुस्तक बन्दैन ।

यो कृतिले एउटा  सत्य उद्घाटित गर्छ दुःख जीवनको अन्त्य होइन, आत्मबोधको आरम्भ पनि हुन सक्छ । जब मानिस सबैभन्दा कमजोर अवस्थामा पुग्छ, त्यही क्षण उसले जीवनको वास्तविक मूल्य बुझ्न थाल्छ । पीडाले शरीर गलाउँछ, तर अर्थले आत्मालाई जीवित राख्छ । यही जिजीविषा नै मानव अस्तित्वको सर्वोच्च विजय हो ।

त्यस्तै अर्नेस्ट हेमिङ्वेको प्रसिद्ध कथन “मानिस नष्ट हुन सक्छ, तर पराजित हुँदैन।”यो वाक्यले मानव आत्माको अदम्य साहस, संघर्षशीलता र जिजीविषालाई व्यक्त गर्छ । शरीर थाक्न सक्छ, परिस्थितिले मानिसलाई तोड्न सक्छ, तर यदि आत्मबल जीवित छ भने ऊ वास्तवमै हार्दैन  । दाहाल शारीरिक रूपमा कमजोर हुँदै जान्छन्, आर्थिक रूपमा थकित हुन्छन्, सामाजिक रूपमा उपेक्षित हुन्छन् तर उनी पराजित हुँदैनन् । यही जीवनप्रतिको अदम्य आस्था “मुमूर्षा” को सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो ।

कृतिको संरचनात्मक पक्ष पनि उल्लेखनीय छ । यसमा २६ वटा संस्मरणात्मक तथा निबन्धात्मक लेखहरू समावेश छन् । प्रत्येक लेख आत्मकथाको एउटा टुक्रा मात्र होइन त्यो जीवनको अलग–अलग मनोवैज्ञानिक तह हो । “जन्मभूमि” देखि “अभिमान” सम्म आइपुग्दा पाठकले लेखकको यात्रा मात्र पढ्दैन, उसले एउटा मानिस क्रमशः कसरी जीवनको कठोर यथार्थसँग जुध्छ भन्ने अनुभूति गर्छ ।

लेखन शैली अत्यन्त सरल, प्रवाहपूर्ण र आत्मीय छ । दाहाल कुनै भाषिक आडम्बर निर्माण गर्दैनन् । उनी जीवनलाई जति कठिन रूपमा भोग्छन्, उति नै सरल भाषामा व्यक्त गर्छन् । यही सरलता नै उनको साहित्यिक शक्ति हो । कतिपय लेखकहरू पीडालाई जटिल दर्शनमा लुकाउँछन् तर दाहाल पीडालाई खुला घाउझैं देखाउँछन् । त्यसैले उनका शब्दहरू बनावटी लाग्दैनन् ।

उनको ग्रामीण स्मृतिको चित्रण अत्यन्त जीवन्त छ । गोरखाको तान्द्राङ गाउँ, दशैंको चिउरा, ढिकी कुट्ने दृश्य, गुर्जो, धयेरको फूल, पिपलपाते, झारफुक, गण्डकीमा पिपलको पात बगाउने परम्परा यी सबै नेपाली ग्रामीण सभ्यताको जीवित अभिलेख हुन् । यस दृष्टिले “मुमूर्षा” आत्मकथा मात्र नभई सांस्कृतिक इतिहास पनि हो ।

यहाँ लेखकले गाउँलाई रोमाञ्चक स्वर्गका रूपमा चित्रण गरेका छैनन् । उनले गाउँको गरिबी, भोक, अभाव, अन्धविश्वास र संघर्षलाई पनि उस्तै इमानदारीले प्रस्तुत गरेका छन् । बाल्यकालमा पानी खान नपाएर सिमलको रूखमुनि बेहोस भएको प्रसंग पढ्दा नेपाली ग्रामीण जीवनको कठोर यथार्थ आँखा अगाडि आउँछ । यही यथार्थपरकता कृतिको विश्वसनीयता हो ।

यो कृति पढ्दा लियो टोलस्टोयको इभान इलिचको मृत्यु स्मरणमा आउँछ इभान इलिचको मृत्यु लस्टोयद्वारा लिखित विश्वप्रसिद्ध दार्शनिक लघु–उपन्यास हो, जुन सन् १८८६ मा प्रकाशित भएको थियो । यो कृति मृत्यु, जीवनको अर्थ, सामाजिक बनावटीपन र मानव अस्तित्वको मनोवैज्ञानिक विश्लेषणका लागि अत्यन्त चर्चित छ ।

उपन्यासको मुख्य पात्र इभान इलिच एक उच्च सरकारी अधिकारी हुन्, जसले बाहिरबाट सफल, सम्मानित र व्यवस्थित जीवन बिताइरहेका देखिन्छन् । तर जब उनी गम्भीर रोगबाट ग्रसित हुन्छन् र मृत्यु नजिकिँदै जान्छ, तब उनले आफ्नो सम्पूर्ण जीवनको सत्यता प्रश्न गर्न थाल्छन् । उनलाई महसुस हुन्छ कि उनले सामाजिक प्रतिष्ठा र औपचारिक सफलतामै जीवन खर्चिए, तर वास्तविक प्रेम, आत्मिक शान्ति र मानवीय सत्यलाई कहिल्यै गहिरोसँग बुझेनन् ।टोलस्टोयले मृत्युको भय र जीवनको निरर्थकताबारे गहन दार्शनिक प्रश्न उठाएका थिए । “मुमूर्षा” मा पनि मृत्युको छाया निरन्तर उपस्थित छ । तर फरक के छ भने टोलस्टोयको पात्र अस्तित्वगत खालीपनमा हराउँछ भने दाहाल जीवनको अर्थ परिवार, प्रेम, स्मृति र सम्बन्धमा खोज्छन् ।

विशेषतः पत्नीको चरित्र यस कृतिको आध्यात्मिक केन्द्र हो । उनले आफ्नै मृगौला दिएर लेखकलाई नयाँ जीवन प्रदान गर्छिन् । यो प्रसंग त्यागको सर्वोच्च रूप हो । “मेरो सकिएको आयुमा उनको आयु बाँडचुँड गरेर बाँड्यौँ” भन्ने वाक्य नेपाली गद्य साहित्यका अत्यन्त मार्मिक पंक्तिहरूमध्ये एक हो । यहाँ प्रेम केवल भावनात्मक सम्बन्ध रहँदैन; त्यो शारीरिक, आध्यात्मिक र अस्तित्वगत एकता बन्छ ।

यो प्रसंग पढ्दा पाउलो कोएल्हो को “द अल्केमिस्ट”मा आएको आत्मिक यात्राको अवधारणा सम्झना हुन्छ । कोएल्होका पात्रहरू बाह्य संसारमा यात्रा गर्दै अन्ततः आत्माको सत्य भेट्छन् । दाहालको यात्रा अस्पताल, गाउँ, शहर र सीमापार भारतसम्म फैलिन्छ तर अन्ततः उनले खोजेको कुरा जीवनको गहन मानवीय अर्थ नै हो ।

कृतिमा सामाजिक आलोचना पनि अत्यन्त प्रभावकारी रूपमा आएको छ । बिरामी हुँदा समाजले कसरी सहानुभूतिको आवरणभित्र स्वार्थ लुकाउँछ भन्ने कुरा दाहालले तीक्ष्ण ढंगले प्रस्तुत गरेका छन् । “जग्गा बेच्ने हो?” भन्ने प्रश्न हाम्रो समाजको संवेदनाहीन मानसिकताको प्रतिनिधि वाक्य हो । मानिसको दुःखमा समेत अवसर खोज्ने प्रवृत्तिलाई लेखकले कठोर तर संयम भाषामा उद्घाटन गरेका छन् ।

राज्य प्रणालीप्रतिको आक्रोश पनि यस कृतिमा स्पष्ट छ । स्वास्थ्य सेवा, औषधिको मूल्य, सरकारी सहयोगको अभाव, बिरामीप्रतिको प्रशासनिक उदासीनता—यी सबैले नेपालको कमजोर स्वास्थ्य संरचना उजागर गर्छन् । यहाँ दाहाल व्यक्तिगत पीडाबाट सामाजिक विमर्शतर्फ उक्लिन्छन् । यही कारणले “मुमूर्षा” निजी कथा हुँदै पनि सामूहिक अनुभवको दस्तावेज बन्छ ।

अब १५ दिनमा आउने गरी गइहाल्नुस् भन्ने डाक्टरको वाक्यले कृतिमा भयावह अस्तित्वगत क्षण निर्माण गरेको छ । यही क्षणमा मानिसले पहिलोपटक मृत्युको वास्तविक स्पर्श अनुभव गर्छ । यस प्रसंगमा दाहालको लेखन अत्यन्त संयमित छ । उनले अत्यधिक भावुकता प्रयोग गर्दैनन् । बरु मौनताको शक्ति प्रयोग गर्छन् । यही मौनता पाठकको मनमा गहन चोट बनिरहन्छ ।

“मुस्ताफिज” शीर्षकको संस्मरण कृतिको भावनात्मक शिखर हो । एउटै रोगसँग जुधिरहेका दुई साथीहरूको भेट केवल मित्रताको प्रसंग होइन; त्यो मानव नियतिको साझा विडम्बना हो । यहाँ लेखकले रोगलाई प्रतिस्पर्धा होइन, साझेदारीका रूपमा देखाएका छन् । यो मानवीय सहानुभूतिको अत्यन्त सुन्दर उदाहरण हो ।

यस कृतिमा आध्यात्मिक चेतना पनि सूक्ष्म रूपमा उपस्थित छ । दाहाल प्रत्यक्ष धार्मिक उपदेश दिँदैनन् । तर जीवनप्रतिको उनको दृष्टिकोण गहन आध्यात्मिक छ । मृत्यु अनिवार्य छ भन्ने स्वीकार, पीडालाई जीवनको हिस्सा मान्ने दृष्टि, र अन्ततः आशा नछोड्ने मनोविज्ञान यी सबै पूर्वीय दर्शनसँग नजिक छन् ।

यहाँ रवीन्द्रनाथ टैगोरको मानवीय अध्यात्म सम्झना हुन्छ । टागोरका लागि जीवन दुःख र सौन्दर्यको संयुक्त यात्रा थियो । “मुमूर्षा” पनि यही द्वन्द्वको कृति हो यहाँ पीडा छ, तर त्यसभित्र जीवनको मधुर संगीत पनि छ ।

कृतिको भाषा अत्यन्त प्रभावोत्पादक छ । कतिपय ठाउँमा दाहाल कविजस्तै देखिन्छन् । उनका वाक्यहरू छोटा छन्, तर भावनात्मक घनत्व अत्यन्त गहन छ । उनी दृश्य निर्माण गर्न जान्दछन् । उदाहरणका लागि, दशैंमा ढिकी कुट्दै चिउराको पर्खाइ गर्ने बालकको दृश्य केवल स्मृति होइन; त्यो नेपाली गाउँको सामूहिक मानस हो ।

यद्यपि कृतिमा केही सीमितताहरू पनि छन् । विशेषतः पत्नीको दृष्टिकोण अझ विस्तारमा आएको भए कृति अझ पूर्ण हुन्थ्यो । मृगौला दान गर्ने निर्णय, अस्पतालको मनोवैज्ञानिक वातावरण, दानपछि उनको स्वास्थ्य अवस्था—यी पक्षहरू विस्तृत रूपमा आएका भए पुस्तकको भावनात्मक आयाम अझ गहन बन्न सक्थ्यो ।तर यही अपूर्णताले पनि कृतिलाई मानवीय बनाउँछ । जीवन आफैं पूर्ण कहाँ हुन्छ र ? “मुमूर्षा” को शक्ति नै यसको अपूर्ण यथार्थमा छ ।

साहित्यिक दृष्टिले हेर्दा यो कृति नेपाली आत्मकथात्मक गद्यको उल्लेखनीय उपलब्धि हो । यसले संस्मरण, आत्मकथा, निबन्ध र नियात्रालाई एउटै प्रवाहमा मिसाएको छ । यसमा कथात्मकता पनि छ, दार्शनिकता पनि; सामाजिक आलोचना पनि छ, भावनात्मक आत्मस्वीकार पनि ।

यो कृति पढ्दा — नेल्सन मण्डेलाको जीवनदर्शन पनि सम्झना हुन्छ । मन्डेलाले नेतृत्वको मूल सार स्वार्थ होइन, सेवा हो भनेझैं दाहालको लेखन पनि आत्मप्रदर्शन होइन, अनुभवको सेवा हो । उनले आफ्नो पीडालाई समाजका लागि चेतावनी र शिक्षामा रूपान्तरण गरेका छन् ।

“मुमूर्षा” को सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि के हो भने यसले पाठकलाई जीवनप्रति नयाँ दृष्टि दिन्छ । यो पुस्तक पढेपछि मानिस आफ्ना साना दुःखहरूप्रति लज्जित हुन सक्छ । किनकि यहाँ एउटा मानिस मृत्युको छायाँसँग जुध्दै पनि आशा बचाइरहेको छ ।

यस कृतिले एउटा महत्वपूर्ण दार्शनिक प्रश्न पनि उठाउँछ—मानिस आखिर किन बाँच्छ ? धनका लागि ? प्रतिष्ठाका लागि ? कि केवल प्रेमका लागि ? दाहालको निष्कर्ष स्पष्ट छ मानिस अन्ततः सम्बन्धका लागि बाँच्छ । जब सबै कुरा समाप्त हुन्छ, तब पनि आमाको माया, पत्नीको त्याग, साथीको साथ, र स्मृतिको उज्यालो बाँकी रहन्छ ।यस दृष्टिले “मुमूर्षा”  रोगको कथा होइन यो मानवीय सम्बन्धको महाकाव्य हो ।

समग्रमा भन्नुपर्दा, मुमूर्षा नेपाली साहित्यमा पीडा, जिजीविषा, स्मृति, प्रेम, मृत्युचेतना र सामाजिक यथार्थलाई गहिराइका साथ अभिव्यक्त गर्ने उत्कृष्ट कृतिमध्ये एक हो । यसले नेपाली समाजको ग्रामीण आत्मा, स्वास्थ्य संकट, पारिवारिक मूल्य, र अस्तित्वगत संघर्षलाई अत्यन्त संवेदनशील ढंगले प्रस्तुत गरेको छ ।

यो पुस्तक पढ्दा आँसु आउँछ, आक्रोश पैदा हुन्छ, आत्ममन्थन सुरु हुन्छ र अन्ततः जीवनप्रति नयाँ सम्मान जन्मिन्छ । यही कुनै पनि महान् साहित्यको पहिचान हो । दाहालले मुमूर्षा मार्फत आफ्नो निजी पीडालाई सामूहिक चेतनामा रूपान्तरण गरेका छन् । अन्ततः मुमूर्षाले हामीलाई एउटा गहन सत्य सम्झाउँछ मानिस मृत्युबाट होइन, आशा हराएपछि मात्र साँच्चै हार्छ।
र जबसम्म जिजीविषा बाँकी छ, तबसम्म मुमूर्षा पनि जीवनकै अर्को नाम हो।

(उप्रेती कोषा तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन।)