दशैँको रौनक बढाउने नेपालीका मन छुने आठ चर्चित गीत
वि.सं.२०८३ असोज ३१ शनिवार
shares
काठमाडौं । दशैँ आएको अनुभूति कसरी हुन्छ? आकाशमा रङ्गीचङ्गी चङ्गा उडेको देख्दा, घरआँगनमा लिपपोत र सरसफाइ सुरु हुँदा, बजारमा नयाँ लुगा किन्नेको भीड बढ्दा वा रेडियो–टेलिभिजनमा मालश्री धुन गुञ्जिँदा? नेपालीका लागि दशैँ केवल एउटा चाड होइन, यो परिवारसँगको भेटघाट, बाल्यकालका सम्झना, परदेशबाट घर फर्किने आशा र कतिपयका लागि विछोडको पीडा पनि हो।
दशैँ नजिकिँदै जाँदा नेपाली सञ्चारमाध्यममा बज्ने चाडपर्वका गीतले वातावरणलाई थप उल्लासमय बनाउँछन्। कतिपय गीतले घर फर्किने खुसी दिन्छन् भने कतिपयले परदेशमा रहेका नेपालीको आँसु र परिवारबाट टाढा बस्नुपर्दाको पीडा सम्झाउँछन्। त्यसैले दशैँ गीतहरू मनोरञ्जनका साधन मात्र होइनन्, नेपाली समाजको भावना, पारिवारिक सम्बन्ध र सामाजिक यथार्थका सांगीतिक दस्तावेजसमेत हुन्।
नेपाली गीतसंगीतको इतिहासमा दशैँलाई केन्द्रमा राखेर सिर्जना गरिएका थुप्रै गीत लोकप्रिय छन्। तीमध्ये हरेक वर्ष दशैँका बेला रेडियो, टेलिभिजन, युट्युब र विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रममा गुञ्जिने आठ चर्चित गीत यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ।
१. ‘विछोडको पीडा नसकी खप्न दशैँको बेलामा…’
दशैँ गीतको चर्चा गर्दा ‘विछोडको पीडा नसकी खप्न दशैँको बेलामा…’ गीतलाई बिर्सन सकिँदैन। यस गीतको भावुक आलापले नै धेरै नेपालीलाई दशैँ आएको अनुभूति गराउँछ।
नारायण गोपाल र दिलमाया खातीको स्वरमा रहेको यो युगल गीतले दशैँको खुसीसँगै प्रियजनबाट टाढा रहनुपर्दाको पीडालाई उजागर गर्छ। दशैँमा परिवारसँग बसेर रमाउने चाहना हुँदाहुँदै पनि परिस्थितिका कारण घर फर्किन नसक्नेहरूका लागि यो गीत विशेष अर्थ राख्छ।
दशैँको उल्लासभित्र लुकेको विछोड र भावनात्मक पीडालाई समेटेकै कारण यो गीत पुस्तौँदेखि नेपालीको सम्झनामा जीवित छ।
२. ‘नमुछे आमा दहीमा टीका…’
‘नमुछे आमा दहीमा टीका, नछोपे जमरा…’ दशैँमा सर्वाधिक सम्झिने भावुक गीतहरूमध्ये एक हो। यसले आमाको हातबाट टीका लगाउने चाहना, घरपरिवारसँगको आत्मीयता र टाढा रहनुपर्दाको पीडालाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गर्छ।
भारतीय सेनामा कार्यरत लक्ष्मण रायमाझीले कारगिल युद्धको समयतिर लेखेको भनिने यस गीतलाई नारायण रायमाझीले लोकभाकामा प्रस्तुत गरेका थिए। पछि कृष्णभक्त राईको स्वरमा समेत यो गीत चर्चित बन्यो।
दशैँमा घर फर्किन नपाउने नेपालीको मनोभावना समेटिएको यस गीतले आमाको माया, पारिवारिक सम्बन्ध र चाडपर्वको वास्तविक अर्थ सम्झाउँछ। विशेषगरी परदेशमा रहेका नेपालीका लागि यो गीत केवल संगीत होइन, घर र आमाको सम्झना हो।
३. ‘दशैँ नै हो कि यो मेरो दशा फर्किआएको…’
दशैँ सबैका लागि समान खुसी लिएर आउँदैन भन्ने यथार्थलाई व्यङ्ग्यात्मक शैलीमा प्रस्तुत गर्ने गीत हो, ‘दशैँ नै हो कि यो मेरो दशा फर्किआएको…’।
योगेश्वर अमात्यको स्वर, न्ह्यू बज्राचार्यको संगीत र प्रेम बस्नेतको शब्द रहेको यस गीतले आर्थिक अभाव, बढ्दो महँगी र चाडपर्वको खर्चले सर्वसाधारणमाथि पार्ने दबाबलाई उजागर गर्छ।
दशैँमा नयाँ लुगा, मीठो खाना, टीका र जमराको उत्सव मनाउने चाहना सबैमा हुन्छ। तर सीमित आम्दानी भएका परिवारका लागि यही चाड आर्थिक बोझ पनि बन्न सक्छ। गीतले यही विरोधाभासलाई सांगीतिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
दशैँको रमझमबीच आर्थिक कठिनाइ भोगिरहेका परिवारको अवस्थालाई सम्झाउने भएकाले यो गीत आज पनि सान्दर्भिक लाग्छ।
४. ‘यसपाली दशैँमा ठूलो दाजु आउने रे…’
बाल्यकालको उत्सुकता, परिवारसँगको भेटघाट र दशैँमा घर आउने आफन्तको प्रतीक्षालाई सम्झाउने गीत हो, ‘यसपाली दशैँमा ठूलो दाजु आउने रे…’।
कुल पोखरेलको स्वरमा रहेको यो गीतले दशैँ आउनुअघि घरपरिवारमा छाउने खुसी र उत्साहलाई सरल शब्दमा व्यक्त गर्छ। घरका सदस्यहरू टाढाबाट आउने आफन्तको बाटो हेरेर बस्ने नेपाली पारिवारिक परिवेश यस गीतमा झल्किन्छ।
दशैँमा नयाँ लुगा लगाउने, टीका थाप्ने र आफन्तसँग भेटघाट गर्ने बालबालिकाको उत्साह गीतको भावसँग जोडिन्छ। यही आत्मीयताले गर्दा यो गीत पुरानो पुस्तादेखि नयाँ पुस्तासम्म परिचित छ।
५. ‘यो दशैँमा म घर आइनँ…’
परदेशमा रहेका नेपालीको विवशता र दशैँमा पनि घर फर्किन नसक्दाको पीडालाई लोकदोहोरी शैलीमा प्रस्तुत गर्ने गीत हो, ‘यो दशैँमा म घर आइनँ…’।
रेशम थापा र उद्धव कार्कीको स्वरलाई सीता थापा तथा गीता कोइरालाको स्वरले साथ दिएको यस गीतले रोजगारी, आर्थिक अवस्था र अन्य बाध्यताका कारण परिवारबाट टाढा रहनुपर्ने नेपालीको कथा बोकेको छ।
दशैँमा घर फर्किने टिकट नपाउनु, पर्याप्त पैसा नहुनु वा कामको बाध्यताले बिदा नपाउनुजस्ता परिस्थितिले धेरै नेपालीलाई परिवारसँगको भेटघाटबाट वञ्चित गराउँछन्। गीतले यस्तै अवस्थाको भावनात्मक चित्र प्रस्तुत गर्छ।
परिवारसँग बसेर दशैँ मनाउने चाहना हुँदाहुँदै घर पुग्न नसक्नेहरूका लागि यस गीतका शब्द आफ्नै जीवनसँग मेल खाने अनुभूति हुन सक्छन्।
६. ‘रातो टीका दशैँको जमरा…’
नेपाली चलचित्रमा समावेश दशैँ गीतको चर्चा गर्दा ‘मनमन्दिर’ चलचित्रको ‘रातो टीका दशैँको जमरा…’ पनि सम्झनामा आउँछ।
राजेश हमाल र निरुता सिंहको अभिनय रहेको यस गीतले दशैँको सांस्कृतिक र पारिवारिक रौनकलाई पर्दामा प्रस्तुत गर्छ। रातो टीका, पहेँलो जमरा, पारिवारिक भेटघाट र चाडपर्वको उल्लास यस गीतसँग जोडिएका दृश्य हुन्।
दशैँका बेला चलचित्रका गीतले मनोरञ्जनसँगै चाडपर्वको वातावरण सिर्जना गर्न पनि भूमिका खेल्छन्। यही कारण पुराना नेपाली चलचित्रका दशैँ गीतहरू आज पनि विभिन्न माध्यममा सुनिने र हेरिने गरेका छन्।
७. ‘दशैँ आयो…’
नेपाली चलचित्र ‘मुग्लान’ मा समावेश ‘दशैँ आयो…’ गीत चाडपर्वको उल्लास झल्काउने चर्चित गीतमध्ये एक हो।
दशैँको आगमनसँगै घरपरिवारमा छाउने उत्साह, आफन्तसँगको भेटघाट र रमाइलो वातावरणलाई यस गीतले सांगीतिक रूपमा व्यक्त गर्छ। गीतमा दिलीप रायमाझी, सुशील क्षेत्री र विपना थापालगायत कलाकारको अभिनय रहेको छ।
विशेषगरी सांस्कृतिक कार्यक्रम, सामूहिक जमघट र दशैँका मनोरञ्जनात्मक प्रस्तुतिहरूमा यस्ता गीतले थप रौनक ल्याउँछन्। चाडपर्वको खुसीलाई संगीत र नृत्यमार्फत व्यक्त गर्ने यो गीत नयाँ पुस्तामाझ पनि परिचित छ।
८. ‘वर्ष र दिनमा लै लै…’
सुगम पोखरेलको स्वरमा रहेको ‘दशैँ तिहार’ गीत आधुनिक नेपाली दशैँ गीतमध्ये लोकप्रिय मानिन्छ। ‘वर्ष र दिनमा लै लै…’ भन्ने शब्दले चाडपर्वको प्रतीक्षा, घरपरिवारसँगको भेटघाट र परदेशी जीवनका भावनालाई स्मरण गराउँछ।
रवि श्रेष्ठको शब्द रहेको यस गीतले दशैँ र तिहारको आगमनसँगै नेपाली परिवारमा देखिने खुसी र आत्मीयतालाई प्रस्तुत गर्छ। आधुनिक संगीतको स्वादसँगै नेपाली चाडपर्वको भावनालाई समेटेकाले यो गीत युवा पुस्तामाझ पनि परिचित छ।
दशैँदेखि तिहारसम्म विभिन्न कार्यक्रम र सांगीतिक प्रस्तुतिमा गुञ्जिने यस गीतले नेपाली समाजमा चाडपर्व र पारिवारिक सम्बन्धको महत्त्वलाई सम्झाउँछ।
दशैँ गीत : खुसी, सम्झना र पीडाको साझा आवाज
यी गीतहरूका भाव फरक छन्। कुनै गीतले घरमा दाजुभाइ आउने खुसी सुनाउँछ, कुनैले आमाको हातबाट टीका लगाउन नपाउँदाको पीडा व्यक्त गर्छ। कुनै गीतले आर्थिक अभाव र महँगीको यथार्थ देखाउँछ भने कुनैले परदेशमा पसिना बगाइरहेका नेपालीको घर फर्किने चाहना उजागर गर्छ।
दशैँ गीतको विशेषता नै यही हो—यसले नेपाली समाजका फरक–फरक अनुभवलाई एउटै सांगीतिक भावनामा जोड्छ। गाउँमा होस् वा सहरमा, नेपालमा होस् वा विदेशमा, दशैँका यस्ता गीतले मानिसलाई आफ्नो घर, परिवार र बाल्यकालको सम्झनासँग जोडिरहेका हुन्छन्।
