गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

मानव सभ्यताको सम्पूर्ण प्रगतिमा शिक्षा, अनुसन्धान र नवप्रवर्तन आधारभूत स्तम्भहरू हुन्। शिक्षा ज्ञान संप्रेषण मात्र होइन, जीवनलाई दिशा दिने दार्शनिक आधार हो। यसले मानिसलाई विवेकशील बनाउँछ, उसको चेतनालाई व्यापक बनाउँछ र युगको मागअनुसार सोच, व्यवहार र कर्मलाई परिष्कृत गर्छ। नेपालजस्तो विकासोन्मुख राष्ट्रमा शिक्षा  रोजगार वा औपचारिक प्रमाणपत्रका लागि नभई प्राविधिक–आधारित विकासको मूल बाटो बन्न आवश्यक छ।

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा, शिक्षा आत्मजागरणको साधन हो। उपनिषद्ले भनेझैँ, “विद्यया अमृतमश्नुते” — अर्थात् शिक्षा नै अमरत्वको बाटो हो। तर अमरत्वको यो अर्थ  धार्मिक परिभाषामा नभई, मानव सभ्यताले निरन्तर प्रगति गर्ने बाटोमा पनि बुझ्न सकिन्छ। जब शिक्षा अनुसन्धानसँग जोडिन्छ, तब ज्ञान  पुस्तकमै सीमित रहँदैन, व्यवहारमा उतारिन्छ। अनुसन्धानले सत्य र असत्यबीचको पर्दा हटाउँछ र नवप्रवर्तनले त्यो सत्यलाई व्यवहारिक प्रयोगमा ल्याएर नयाँ सम्भावनाको ढोका खोल्छ।

नेपालको सन्दर्भमा शिक्षा अझै पनि परम्परागत र परीक्षा–केन्द्रित छ। यसले विद्यार्थीलाई प्रश्नको उत्तर दिन सिकाउँछ तर प्रश्न सिर्जना गर्ने क्षमता कमजोर पार्छ। प्राविधिक–आधारित विकासका लागि चाहिँ शिक्षा अनुसन्धानमुखी हुनुपर्छ। विज्ञान र प्रविधिको क्षेत्रमा प्रयोगात्मक शिक्षा बढाउन सकियो भने मात्र नयाँ प्रविधि जन्मन्छ। दार्शनिक अर्थमा भन्नुपर्दा, अनुसन्धान सत्यको अनवरत खोज हो र नवप्रवर्तन त्यस सत्यलाई समाजलाई लाभ दिने माध्यम हो।

आर्थिक दृष्टिले पनि प्राविधिक विकासले नेपाललाई आयातमा निर्भर होइन, उत्पादनमुखी राष्ट्र बनाउन सक्छ। कृषि, ऊर्जा, स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चार, प्रशासन—यी सबै क्षेत्रमा विज्ञान र प्रविधिको उपयोगले दीगो आर्थिक विकास सम्भव छ। तर यसको आधार शिक्षा हो। ज्ञान नभई प्रविधि आयात गर्न सकिन्छ, तर त्यसलाई सिर्जना गर्न सकिँदैन। शिक्षा नै यस्तो बीउ हो जसबाट अनुसन्धानको बिरुवा उम्रन्छ र नवप्रवर्तनको फल लाग्छ।

दार्शनिक दृष्टिमा नेपालले “आत्मनिर्भरता”लाई आफ्नो विकासको मूल मन्त्र बनाउनुपर्ने अवस्था आएको छ। आत्मनिर्भरता  आर्थिक नारा मात्र होइन, मानसिक र प्राविधिक चेतनाको अवस्था हो। शिक्षा र अनुसन्धानले नै यो चेतनालाई जागृत गर्छ। जब नेपाली युवाले आफ्नै धरातलमा आधारित प्रविधि सिर्जना गर्छन्, तब मात्र राष्ट्रिय पहिचानसहितको विकास सम्भव हुन्छ।

यसरी हेर्दा, शिक्षा आत्माको ज्योति हो, अनुसन्धान सत्यको बाटो हो र नवप्रवर्तन कर्मको सार हो। यी तीनवटैलाई समन्वय गरेर मात्र नेपालले दीगो प्राविधिक–आधारित विकासको यात्रामा कदम बढाउन सक्छ। प्रविधि प्रयोग मात्र गर्ने होइन, सिर्जना गर्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ। जब शिक्षा र अनुसन्धान नवप्रवर्तनसँग मिल्छन्, तब नेपालले  उपभोक्ता होइन, योगदानकर्ता राष्ट्रको हैसियत प्राप्त गर्नेछ।

मानव सभ्यताको समग्र विकासलाई नियाल्दा, यसको मेरुदण्ड तीन मूल आधार हुन्—शिक्षा, अनुसन्धान र नवप्रवर्तन। यी आधारलाई दार्शनिक दृष्टिले बुझ्दा, शिक्षा आत्मजागरणको ज्योति हो, अनुसन्धान सत्यतर्फको यात्राको साधन हो, र नवप्रवर्तन कर्मलाई परिणाममा परिणत गर्ने सृजनात्मक प्रक्रिया हो। आजको नेपालजस्तो संक्रमणशील र विकासोन्मुख राष्ट्रले आफ्नो अस्तित्व र प्रगतिको बाटो खोज्दा यिनै तीन आधारलाई व्यवस्थित, दिगो र प्राविधिक–केन्द्रित ढंगले उपयोग गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।

शिक्षा  ज्ञान हस्तान्तरण वा रोजगार प्राप्तिको साधन होइन। यसले जीवनलाई दार्शनिक आधार दिन्छ, सोचाइलाई परिष्कृत बनाउँछ, र युगअनुसार चेतनालाई अनुकूल गर्छ। उपनिषद्को वाक्य “विद्यया अमृतमश्नुते” (शिक्षाबाट अमरत्व प्राप्त हुन्छ) लाई दार्शनिक ढंगले व्याख्या गर्दा, शिक्षा अमरत्वको धार्मिक कल्पना मात्र नभई, सभ्यताको निरन्तर उन्नतिमा योगदान दिने आध्यात्मिक शक्ति हो।

नेपालमा अझै पनि शिक्षालाई परीक्षा र प्रमाणपत्रमा सीमित गरिएको छ। तर प्राविधिक–आधारित विकासका लागि शिक्षा अनुसन्धानमुखी र प्रयोगात्मक हुनुपर्छ। जब विद्यार्थीलाई प्रश्नको उत्तर मात्र होइन, प्रश्न सिर्जना गर्ने क्षमता दिइन्छ, तब उनीहरूको चेतनाले नयाँ दृष्टिकोण सिर्जना गर्छ। यही चेतनाले विज्ञान, प्रविधि र नवप्रवर्तनलाई सम्भव बनाउँछ।

दार्शनिक दृष्टिले अनुसन्धान  सत्य र असत्यबीचको पर्दा हटाउने प्रक्रिया हो। प्लेटोले सत्यलाई “अनन्त विचार”को प्रकाशमा बुझ्ने कुरा गरेझैँ, अनुसन्धानले वस्तुको गहिराइमा पुगेर उसको वास्तविकता उजागर गर्छ।

नेपालमा अनुसन्धानलाई अझै आवश्यक महत्व दिइएको छैन। विश्वविद्यालयहरू मुख्यतः कक्षामुखी शिक्षामा सीमित छन्, तर अनुसन्धानमूलक उत्पादन कम छ। यदि कृषि, ऊर्जा, स्वास्थ्य, वा जलवायु परिवर्तनजस्ता क्षेत्रमा अनुसन्धानलाई प्राथमिकता दिइयो भने, नेपालले आफ्नै भौगोलिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक अवस्थासँग मेल खाने प्रविधि विकास गर्न सक्छ। यसरी अनुसन्धान नेपाललाई आत्मनिर्भर र प्राविधिक राष्ट्र बनाउनको लागि अनिवार्य पुल हो।

नवप्रवर्तन अनुसन्धानको परिणामलाई व्यवहारिक प्रयोगमा उतार्ने प्रक्रिया हो। गीता भन्छ—“योगः कर्मसु कौशलम्” अर्थात् कर्ममा कौशल नै योग हो। नवप्रवर्तन त्यही कौशल हो जसले कर्मलाई जीवन्त, सृजनात्मक र परिणाममुखी बनाउँछ।

नेपालमा आयातित प्रविधिको प्रयोग हुँदै आएको छ। यसले तत्कालीन आवश्यकता पूरा गरिरहे पनि दीर्घकालीन विकासको आधार बन्न सक्दैन। जब नेपाली युवाले आफ्नै अनुसन्धानलाई प्रयोग गरेर नवीन प्रविधि सिर्जना गर्छन्, तब मात्र नेपाल प्रविधि उत्पादक राष्ट्र बन्छ। उदाहरणका लागि, नेपालका कृषकहरूले स्थानीय भूगोल र मौसमअनुसार अनुकूल प्रविधि प्रयोग गर्न पाए भने खाद्यान्न आत्मनिर्भरता सम्भव हुन्छ।

यी तीन आधारलाई अलग–अलग हेरेर अर्थपूर्ण विकास सम्भव हुँदैन। शिक्षा जरा हो, अनुसन्धान त्यस जराबाट उम्रिएको बिरुवा हो, र नवप्रवर्तन त्यस बिरुवामा लाग्ने फल हो। जरा नभए बिरुवा हुर्कँदैन, बिरुवा नभए फल लाग्दैन। त्यसैले नेपालले शिक्षा प्रणालीलाई अनुसन्धानमुखी बनाउँदै त्यसबाट नवप्रवर्तन जन्माउनुपर्ने छ।

दार्शनिक दृष्टिले, शिक्षा चेतना (consciousness), अनुसन्धान तर्क (reason) र नवप्रवर्तन कर्म (action) हो। चेतना बिना तर्क सम्भव हुँदैन, तर्क बिना कर्मको दिशा हुँदैन, र कर्म बिना चेतना र तर्कलाई मूर्त स्वरुप दिन सकिँदैन। यी तीन तत्वको समन्वयले मात्र प्राविधिक–आधारित दीगो विकास सम्भव हुन्छ।नेपालको विकासयात्रा  भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा सीमित हुँदा दीगो बन्न सक्दैन। प्रगतिको सार आत्मनिर्भरता हो, र आत्मनिर्भरता चेतनाको अवस्था हो। शिक्षा र अनुसन्धानले यो चेतना जगाउँछ, र नवप्रवर्तनले त्यसलाई कर्ममा परिणत गर्छ।

आज नेपालमा युवाशक्ति प्रचुर छ। तर तिनको उर्जा विदेश पलायनमा खर्च भइरहेको छ। यदि शिक्षा अनुसन्धानमुखी भयो र नवप्रवर्तनलाई प्रोत्साहन गरियो भने, यही युवाशक्ति नेपाललाई विज्ञान–प्रविधिको केन्द्रमा रूपान्तरण गर्न सक्छ। यसरी हेर्दा, आत्मनिर्भरता  आर्थिक नारा होइन, मानसिक र प्राविधिक जागरण हो।

नेपालले दीगो प्राविधिक विकासको आधार बनाउने हो भने शिक्षा, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनलाई दार्शनिक एकतामा बाँध्नुपर्ने आवश्यकता छ। पहिलो बिन्दु ज्ञानको रूपान्तरण हो। शिक्षा  प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने साधन होइन, जीवनलाई चेतनाले प्रकाशमान गर्ने शक्ति हो। उपनिषद्‌ले भनेझैँ “सत्यं ज्ञानम् अनन्तम्” — सत्य र ज्ञान अनन्त हुन्छन्। जब शिक्षा अनुसन्धान र नवप्रवर्तनसँग जोडिन्छ, ज्ञान पुस्तकमै सीमित नबसी जीवनपरक चेतनामा परिणत हुन्छ।

दोस्रो, सत्य अन्वेषण हो। अनुसन्धान  दार्शनिक यात्राको निरन्तरता हो, जसमा सत्यको खोज गरिन्छ। प्लेटोले “ज्ञान  न्यायसहितको सत्य विश्वास हो” भनेझैँ अनुसन्धानले समाजलाई भ्रम र अज्ञानको अन्धकारबाट निकालेर नयाँ मार्ग देखाउँछ।तेस्रो, सृजनात्मक कर्म हो। भगवद्गीतामा भनिएको छ—“योगः कर्मसु कौशलम्” अर्थात् कर्ममै कौशल नै योग हो। नवप्रवर्तन त्यही कौशल हो, जसले अनुसन्धानको फललाई व्यवहारमा परिणत गरेर समाजलाई उपयोगी उपलब्धि दिन्छ।

चौथो, आत्मनिर्भर चेतना हो। आत्मनिर्भरता  आर्थिक नारा मात्र होइन, प्राविधिक र मानसिक आत्मविश्वासको अवस्था हो। जब समाजले आफ्नै सन्दर्भअनुरूप प्रविधि सिर्जना गर्छ, तब राष्ट्र आत्मनिर्भर बन्न पुग्छ।पाँचौँ, समन्वय र एकता हो। शिक्षा, अनुसन्धान र नवप्रवर्तन छुट्टाछुट्टै बिन्दु होइनन्; यी जीवनका धारा हुन्। जब यी धारा एउटै शृंखलामा मिल्छन्, तब मात्र विकास दिगो र सार्वभौमिक हुन्छ।

यसरी हेर्दा, दीगो प्राविधिक–आधारित विकासको बाटो  भौतिक पूर्वाधार निर्माण होइन, चेतनाको विस्तार, सत्यको खोज, कर्मको सृजनशीलता, आत्मनिर्भरताको जागरण र समन्वयको एकतामा निहित छ।

नेपालले आफ्नो भविष्य निर्माण गर्ने मूल चाबी शिक्षा, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनमै पाएको छ। शिक्षा आत्माको ज्योति हो, अनुसन्धान सत्यको बाटो हो र नवप्रवर्तन कर्मको सार हो। यी तीन आधारलाई एकीकृत गरेर नेपालले प्राविधिक–आधारित विकासको यात्रामा कदम बढाउँछ। जब प्रविधि  प्रयोग होइन, सिर्जना गर्ने क्षमता पनि हुन्छ, तब मात्र नेपाल उपभोक्ता होइन, योगदानकर्ता राष्ट्रको पहिचान प्राप्त गर्छ।शिक्षा, अनुसन्धान र नवप्रवर्तनको त्रिकोणीय सम्बन्ध नेपाललाई दीगो आर्थिक प्रगति, सामाजिक समृद्धि र आत्मनिर्भर राष्ट्रको दिशामा लैजान सक्ने दार्शनिक आधार हो।

– उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरंगका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।