गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

महाकालीको आवाज पहिलोपटक सुन्दा मलाई लाग्यो नदीहरू केवल पानी होइनन्। तिनीहरू समय हुन्। तिनीहरू स्मृति हुन्। तिनीहरू मानव सभ्यताले भोगेका सबै मौन इतिहासका बगिरहेका अध्याय हुन्। दार्चुलाको पहाडमुनि उभिँदा मैले महसुस गरें, यहाँ हावा पनि साधारण छैन। यसभित्र सीमाको अदृश्य तनाव मिसिएको छ। यहाँ प्रत्येक ढुंगाले कुनै पुरानो सन्धिको प्रतिध्वनि बोकेको छ। प्रत्येक बाटोले कसैको यात्रा सम्झिरहेको छ। र प्रत्येक मानिसको आँखामा एउटा प्रश्न बाँचेको छ “सीमा वास्तवमा कहाँ हुन्छ ?”

म यो यात्रामा दृश्य हेर्न निस्किएको थिइनँ। म आफैँलाई सुन्न निस्किएको थिएँ। किनकि कहिलेकाहीँ मानिसलाई शहरको भीडबाट टाढा जानुपर्छ, ताकि उसले आफ्नो भित्रको आवाज सुन्न सकोस्। विराटनगरको धुलो, काठमाडौंका बहस, नक्साका राजनीति, राष्ट्रवादका नाराहरू यी सबैबाट धेरै टाढा, म त्यस्तो भूगोलतर्फ हिँड्दै थिएँ जहाँ प्रकृति अझै मानिसभन्दा ठूलो देखिन्थी। जहाँ नदीले कुनै झण्डा बोक्दिनथी। जहाँ हिमालले कुनै राष्ट्रको पक्ष लिँदैनथ्यो।

मलाई सधैँ लाग्थ्यो मानिसले सीमाहरू कोर्छ, तर चेतनाले ती सीमाहरू मान्दैन। शायद यही कारणले यात्रा आवश्यक हुन्छ। यात्रा केवल दूरी पार गर्नु होइन। यो आफूभित्रको बन्द ढोका खोल्नु हो। जब मानिस परिचित ठाउँहरू छोड्छ, तब उसले आफूलाई नयाँ आँखाले हेर्न थाल्छ। र महाकालीतर्फको यो यात्रा पनि त्यस्तै थियो। यो भूगोलको यात्रा कम, चेतनाको यात्रा बढी थियो।

म जान्थें त्यहाँ पहाडहरू भेटिनेछन्, नदी भेटिनेछ, इतिहास भेटिनेछ। तर सबैभन्दा गहिरो कुरा शायद मौनता हुनेछ। किनकि कहिलेकाहीँ उत्तर शब्दमा होइन, मौनताभित्र लुकेको हुन्छ।

दार्चुलाको बिहान सधैँ चिसो हुन्छ। तर त्यो चिसोपन मौसमको हुँदैन। त्यहाँ हावाभित्र पनि एउटा प्रतीक्षा मिसिएको हुन्छ। महाकालीको आवाजसँगै ब्यूँझिने शहर, पहाडको काखमा अडिएको आकाश र सीमाको मौन तनाव यी सबैले दार्चुलालाई साधारण भूगोल हुन दिँदैनन्। बिहानको धुम्म उज्यालोमा शहर बिस्तारै ब्यूँझन्छ, तर त्यो ब्यूँझाइभित्र पनि एउटा अनकथित चिन्ता बाँचेको हुन्छ। यहाँका मानिसहरू मौसमसँग मात्र होइन, सीमासँग पनि बाँचिरहेका हुन्छन्।

म त्यही बिहान खलंगाको एउटा झ्यालछेउ उभिएको थिएँ। तल महाकाली बगिरहेको थियो। नदी धेरै पुरानो देखिन्थ्यो। जस्तो उसले मानिसका सबै विवादहरू देखिसकेको होस्। उसले साम्राज्य देख्यो। उसले सन्धि देख्यो। उसले नक्सा फेरिएको पनि देख्यो। तर ऊ आफैँ बदलिइन। नदीको पानी उस्तै बगिरहेको थियो शान्त, गहिरो, उदास। मलाई लाग्यो, प्रकृति कहिल्यै राजनीतिमा सहभागी हुँदैन, तर उसले राजनीतिका सबै घाउहरू सम्झिराख्छ।

खलंगाका साना घरहरूबाट धुवाँ उठ्दै थियो। चियापसलहरू खुल्दै थिए। सडकमा मानिसहरू हिँडिरहेका थिए। तर उनीहरूको अनुहारमा एउटा मौन गम्भीरता थियो। सीमामा बस्ने मानिसहरूको जीवन सधैँ सामान्य हुँदैन। उनीहरूलाई थाहा हुन्छ राजधानीमा कोरिएको एउटा रेखाले कहिलेकाहीँ गाउँको भविष्य बदलिदिन्छ। यहाँ खबर कहिलेकाहीँ अस्तित्वको प्रश्न बन्छ।

म यात्रा गर्न निस्किएको थिएँ। तर यो यात्रा मनोरञ्जनको थिएन। यो ती भूभागहरूतर्फको यात्रा थियो, जसलाई नक्साले विवादित भन्छ, तर पहाडले आफ्नै शरीर ठान्छ। कालापानी। लिपुलेक। लिम्पियाधुरा। यी नामहरू स्मृतिका तहहरू हुन्। यी इतिहासका अधुरा वाक्यहरू हुन्, जसलाई समयले अझै पूरा गरिसकेको छैन।

मलाई लाग्यो सीमा वास्तवमा रेखा होइन, एउटा मनोविज्ञान हो। जहाँ डर हुन्छ, त्यहाँ सीमा कडा हुन्छ। जहाँ विश्वास हुन्छ, त्यहाँ बाटो खुला हुन्छ। तर हिमालयका यी उचाइहरूमा विश्वासभन्दा बढी सन्देह बसिरहेको थियो। सैनिक चौकीहरू पहाडका ढुंगाजस्तै देखिन्थे। झण्डाहरू हावामा फर्फराइरहेका थिए। तर त्यो हावाले कुनै राष्ट्र चिन्दैनथ्यो। उसले केवल यात्रा चिन्दथ्यो।

महाकालीको किनारतिर उभिँदा मलाई अचानक इतिहासको  आवाज सुनिएको जस्तो लाग्यो। कुनै समय यही बाटो भएर व्यापारीहरू तिब्बत पुगे। यही भञ्ज्याङ हुँदै तीर्थयात्री कैलाशतर्फ हिँडे। अनि पछि यही बाटोमा सैनिकहरू आए। त्यसपछि नक्सा आयो। त्यसपछि दाबी आयो। अनि अन्ततः विवाद। मानिसले बाटोलाई पनि राजनीति बनाइदियो।

तर पहाडहरू उस्तै थिए। उनीहरू मौन थिए। त्यो मौनता डरको होइन, धैर्यको थियो। जस्तो उनीहरूले हजारौँ वर्षदेखि मानिसका अस्थायी क्रोधहरू हेरिरहेका छन्। मलाई लाग्यो पहाडहरूलाई थाहा छ कि कुनै पनि शक्ति स्थायी हुँदैन। साम्राज्यहरू उठ्छन्, ढल्छन्। तर हिमालय समयभन्दा पनि धैर्यवान रहन्छ।

दार्चुलाको आकाश त्यस दिन धुम्म थियो। बादलहरू तल झरेका थिए। कहिलेकाहीँ लाग्थ्यो आकाश नै पहाडसँग सल्लाह गरिरहेको छ। महाकालीको आवाज त्यो मौनताभित्र अझ स्पष्ट सुनिन्थ्यो। नदी केवल पानी थिएन। त्यो स्मृति थियो। त्यो इतिहास थियो। त्यो एउटा जीवित साक्षी थियो, जसले कहिल्यै बयान दिँदैन, तर सबै कुरा सम्झिरहन्छ।

म हिँड्दै थिएँ, तर भित्रभित्रै बदलिँदै पनि थिएँ। सुरुमा मलाई लाग्थ्यो, म  एउटा ठाउँतर्फ जाँदैछु। तर बिस्तारै बुझ्दै गएँ यो यात्रा भूगोलभन्दा गहिरो  चेतनाको यात्रा हो। मानिस जब सीमातर्फ जान्छ, उसले राष्ट्रभन्दा पहिले आफ्नो अस्तित्वलाई भेट्न थाल्छ। किनकि सीमा सधैँ बाहिर मात्र हुँदैन मानिसभित्र पनि धेरै सीमाहरू हुन्छन्।

त्यस क्षण मैले अन्तिमपटक महाकालीतर्फ हेरेँ। नदी उस्तै बगिरहेको थियो। शान्त। गहिरो। अनन्त। अनि मलाई लाग्यो मानिसले नक्सा बदल्न सक्छ, नाम बदल्न सक्छ, दाबी बदल्न सक्छ। तर भूमि आफैँ बदलिँदैन। उसले केवल सम्झिरहन्छ। र शायद हामी सबै अन्ततः त्यही स्मृतिको यात्रु मात्र हौँ।

नामहरू सुन्दा ती स्थानजस्ता लाग्छन्।
तर जब तिमी त्यहाँतर्फ हिँड्न थाल्छौ, तब बुझिन्छ यी नामहरू भूगोल होइनन्, चेतनाका घाउ हुन्। कालापानी, लिपुलेक, लिम्पियाधुरा यी शब्दहरू स्मृति, पीडा, इतिहास र मौनताको संगम हुन्। मानिसले तिनीहरूलाई विवादित भूभाग भन्छ। तर पहाडहरूले तिनीहरूलाई आफ्नै शरीरझैँ बोकेका छन्।

दार्चुलाबाट माथि उक्लिँदै गर्दा सडक साँघुरो हुँदै गयो। एकातिर पहाड थियो। अर्कोतिर गहिरो भीर। बीचमा महाकाली। नदी पारि भारत थियो। वारि नेपाल। तर नदीलाई त्यसको कुनै मतलब थिएन। उसले न सीमा चिनेकी थिई, न राष्ट्र। ऊ केवल बगिरहेकी थिई पुरानो, मौन, निरन्तर। मलाई अचानक लाग्यो शायद प्रकृति कहिल्यै राष्ट्रवादी हुँदैन। राष्ट्रवाद मानिसको स्मृतिले बनाएको संरचना हो। नदीहरू  दिशातर्फ बग्छन्, विचारतर्फ होइन।

रुखहरू चुप थिए। तर त्यो मौनता मृत थिएन। त्यो सुन्ने मौनता थियो। जस्तो पहाडले हजारौँ वर्षदेखि मानिसका निर्णयहरू, युद्धहरू, सम्झौताहरू र दाबीहरू हेरेर पनि प्रतिक्रिया नदिएको होस्। पहाडहरूको धैर्य समयभन्दा पुरानो लाग्थ्यो। मानिसहरू नक्सा फेरिरहेका थिए, तर हिमालय उस्तै उभिएको थियो। त्यो मौनताले मलाई असहज बनायो, किनकि कहिलेकाहीँ मौनता शब्दभन्दा बढी गहिरो हुन्छ।

गाडी छाङरुतर्फ अघि बढ्दै थियो। हावामा उचाइ मिसिँदै गयो। अक्सिजन कम हुँदै गयो। तर अनुभूति गहिरिँदै गयो। मलाई लाग्यो मानिस जति माथि चढ्छ, उति आफू सानो देख्न थाल्छ। शहरहरूमा हामी आफैँलाई ठूलो ठान्छौँ। तर हिमालयले मानिसलाई उसको वास्तविक आकार देखाइदिन्छ। यहाँ आएपछि थाहा हुन्छ अस्तित्वको विशालता अगाडि मानिस केवल एउटा क्षणिक सास मात्र हो।

त्यहाँका गाउँहरू सरल थिए। ढुंगाका घरहरू। टिनका छाना। हावाले हल्लिने प्रार्थना झण्डाहरू। तर ती गाउँहरू केवल बस्ती थिएनन्। ती प्रतीक्षाहरू थिए। प्रतीक्षा सडकको। प्रतीक्षा राज्यको। प्रतीक्षा सुनुवाइको। छाङरुका एक वृद्धले भने, “हामी सीमामा बस्छौँ, तर राज्य हामीसम्म कहिल्यै आइपुग्दैन।” उनको स्वरमा रिस थिएन। थकान थियो। त्यो थकान उमेरको मात्र थिएन त्यो बेवास्ताको थकान थियो।

मैले उनको अनुहार हेरेँ। त्यो अनुहार पहाडजस्तै देखिन्थ्यो कडा, मौन, तर भित्र गहिरो पीडा बोकेको। उनका आँखाहरूमा मैले एउटा अनौठो स्थिरता देखें। जस्तो उनले धेरै वर्षदेखि आशा र निराशाबीचको दूरी नापिरहेका हुन्। सीमामा बस्ने मानिसहरू राजनीतिक भाषणभन्दा धेरै यथार्थवादी हुन्छन्। उनीहरूलाई थाहा हुन्छ नक्सामा कोरिएको रेखाले पेट भरिँदैन। सडक, स्वास्थ्य, शिक्षा र पहुँच नै उनीहरूको वास्तविक राष्ट्र हो।

त्यहाँ बिजुली कमजोर थियो। फोनले काम गर्दैनथ्यो। रात परेपछि गाउँ झन् मौन हुन्थ्यो। तर मानिसहरू अझै बाँचिरहेका थिए। उनीहरू हाँसिरहेका थिए। बालबालिकाहरू दौडिरहेका थिए। बुढाबुढीहरू आगोछेउ बसिरहेका थिए। मलाई लाग्यो सभ्यता केवल इन्टरनेट होइन। सभ्यता त कठिन भूगोलमा पनि मानिसले आशा बचाइराख्नु हो। विकास केवल शहरको उज्यालो होइन; विकास त अँध्यारो गाउँमा पनि मानिसले भविष्य देख्न सक्नु हो।

त्यस साँझ महाकाली किनारमा म धेरै बेर बसिरहेँ। नदी कालो देखिन्थी। शायद त्यसैले उसको नाम महाकाली रह्यो। तर त्यो कालोपन डरको थिएन। त्यो गहिराइको थियो। पानीको आवाज लगातार सुनिन्थ्यो। जस्तो नदीले समयसँग संवाद गरिरहेकी होस्। मलाई लाग्यो नदीहरू कहिल्यै हतारिँदैनन्। उनीहरूलाई थाहा हुन्छ कि अन्ततः सबै कुरा समुद्रमा पुगेर मौन हुन्छ।

म सम्झिन थालेँ सुगौली सन्धि। अंग्रेज। नक्सा। काली नदीको मुहान। इतिहास अचानक किताबबाट निस्केर भूगोलमा उभिएको थियो। सन् १८१६ मा कोरिएको एउटा रेखाले आजसम्म मानिसहरूको चेतना बाँडिरहेको थियो। कसैले नदीलाई सीमा भन्यो। कसैले जलाधारलाई। कसैले इतिहासलाई प्रमाण बनायो। कसैले भूगोललाई। तर नदी अझै बगिरही। उसले कुनै पक्ष लिइन।

मलाई त्यही क्षण एउटा अनौठो अनुभूति भयो सीमाहरू वास्तवमा नक्सामा होइन, स्मृतिमा कोरिन्छन्। मानिसहरूले भूमि भन्दा पहिले आफ्नो चेतनालाई बाँड्छन्। अनि त्यसपछि मात्र रेखाहरू जन्मिन्छन्। महाकालीको किनारमा बसेर मैले महसुस गरें शायद सबैभन्दा ठूलो विवाद भूमि होइन, मानिसको “मेरो” भन्ने भाव हो। प्रकृति त सधैँ साझा रहन्छ। केवल मानिसले उसलाई टुक्र्याएर आफ्नो नाम लेख्न खोज्छ।

भोलिपल्ट बिहान हामी अझ माथि उक्लियौँ। हावा झन् चिसो हुँदै गयो। सास फेर्दा फोक्सोभित्र हिमाल पसिरहेको जस्तो लाग्थ्यो। आकाश तल झर्दै थियो, बादलहरू पहाडका काँधमा अडिएर बसेका थिए। अनि अचानक मोड काट्नेबित्तिकै मैले त्यो सडक देखें भारतीय पक्षको चौडा, पक्की सडक। पहाडको कठोर शरीर चिरेर बनाइएको मार्ग। चट्टान फुटाएर निकालिएको रेखा। त्यो एउटा राष्ट्रको दृढ इच्छाशक्ति थियो। म धेरै बेर त्यहीँ उभिएर हेरिरहेँ। नेपालतर्फ पहाडहरू मौन थिए। उतापट्टि मेसिनको स्मृति बाँकी थियो। त्यो दृश्यले मलाई भित्र कताकता चर्कायो। किनकि राष्ट्र केवल नारा र भाषणले बन्दैन। राष्ट्र त्यतिबेला बन्छ, जब राज्य आफ्ना सबैभन्दा टाढाका मानिससम्म पुग्न सक्छ। जब सीमाको अन्तिम गाउँले पनि आफूलाई देशभित्रै महसुस गर्न पाउँछ।

मलाई दार्चुलाका ती मानिसहरूको आवाज सम्झना आयो—“हामीलाई सडक चाहियो।” त्यो माग  विकासको थिएन। त्यो अस्तित्वको माग थियो। सडक कहिलेकाहीँ पुलभन्दा ठूलो कुरा हुन्छ। त्यो राज्य र नागरिकबीचको संवाद हुन्छ। जहाँ सडक रोकिन्छ, त्यहाँबाट मानिसहरू बिस्तारै राष्ट्रबाट टाढा हुन थाल्छन्। मैले छाङरुका वृद्धको अनुहार सम्झें। उनका आँखामा गुनासो थिएन, तर एउटा मौन प्रतीक्षा थियो। त्यो प्रतीक्षा राज्यको थियो। मैले महसुस गरें सीमामा बस्ने मानिसहरू नक्साका रेखाभन्दा धेरै गहिरा हुन्छन्। उनीहरू राष्ट्रको अन्तिम सास हुन्। यदि त्यो सास कमजोर भयो भने नक्सा केवल कागज रहन्छ। महाकाली तल गहिराइमा बगिरहेकी थिई। उसले कुनै पक्ष लिएकी थिइन। उसले न भारत चिनेकी थिई, न नेपाल। ऊ केवल समयजस्तै बगिरहेकी थिई।

त्यहाँबाट टाढा अपी र नाम्पाका हिमालहरू देखिन्थे। हिउँले ढाकिएका शिखरहरू आकाशसँग मिसिएका थिए। ती अत्यन्त शान्त देखिन्थे। तर त्यो शान्ति निष्क्रिय थिएन। त्यो धैर्य थियो। शायद हिमालले मानिसलाई यही सिकाउँछ साँचो शक्ति कहिल्यै ठूलो आवाज गर्दैन। त्यो स्थिर रहन्छ। म धेरै बेर हिमालतर्फ हेरेर बसिरहेँ। अचानक लाग्यो, यी हिमालहरूले साम्राज्यहरूको उदय र पतन देखेका छन्। अंग्रेज आए। सन्धि भए। नक्सा फेरिए। तर हिमाल उस्तै रहे। इतिहास यहाँ किताबमा होइन, चट्टानभित्र लेखिएको छ। हिउँ पग्लिँदा पनि शायद त्यो स्मृति बग्दैन। हावामा एउटा पुरानो समयको गन्ध थियो। जस्तो यहाँ प्रत्येक ढुंगाले कुनै कथा सम्झिरहेको होस्।

लिपुलेकतर्फको बाटो अझ गहिरो अनुभूति बोकेको थियो। मलाई लाग्यो यो केवल एउटा भञ्ज्याङ होइन। यो सभ्यताहरूको पुरानो ढोका हो। यही बाटो हुँदै व्यापारीहरू तिब्बत पुगे। यहीँबाट तीर्थयात्री कैलाश गए। यहीँ सैनिकहरू हिँडे। यहीँ साम्राज्यका योजनाहरू बने। प्रत्येक पाइला इतिहासको प्रतिध्वनिजस्तो लाग्थ्यो। भूगोल अचानक जीवित भइसकेको थियो। मैले बुझ्न थालेँ भूगोल कहिल्यै तटस्थ हुँदैन। प्रत्येक नदीभित्र राजनीति हुन्छ। प्रत्येक पहाडभित्र रणनीति लुकेको हुन्छ। तर त्यसै क्षण अर्को अनुभूति पनि आयो राजनीतिभन्दा ठूलो प्रकृति हुन्छ। किनकि सीमाविवादका बीच पनि बादल उस्तै सर्दै थिए। हिउँ उस्तै पग्लिरहेको थियो। नदी उस्तै बगिरहेकी थिई। प्रकृतिले कुनै दाबी गर्दिन। दाबी केवल मानिसले गर्छ।

साँझ बिस्तारै झर्न थाल्यो। आकाशमा बाक्ला बादल भरिए। चिसो हावा शरीरभित्र छिर्न थाल्यो। म एक्लै उभिएको थिएँ—अगाडि विशाल पहाड, तल महाकाली, वरिपरि गहिरो मौनता। त्यो मौनता खाली थिएन। त्यो हजारौँ वर्षको स्मृतिले भरिएको मौनता थियो। मैले अचानक महसुस गरें—यो यात्रा वास्तवमा सीमाको यात्रा होइन रहेछ। यो चेतनाको यात्रा रहेछ। कालापानी केवल भूभाग होइन। यो एउटा प्रश्न हो—“राष्ट्र भनेको आखिर के हो?” के राष्ट्र केवल नक्सामा कोरिएको रेखा हो? के राष्ट्र केवल सत्ता र प्रशासन हो? वा राष्ट्र त्यो अनुभूति हो, जहाँ सीमाको अन्तिम गाउँले पनि आफूलाई बिर्सिएको महसुस गर्दैन? ती प्रश्नहरू हावाभित्र घुमिरहे। तर उत्तर कतै थिएन।

रात गहिरिँदै गयो। हिमालहरू बिस्तारै अँध्यारोभित्र हराउन थाले। टाढा कतै हावाले प्रार्थना–झण्डा हल्लाइरहेको आवाज सुनिन्थ्यो। महाकालीको आवाज अझै आइरहेको थियो। त्यो आवाज समयजस्तो लाग्थ्यो निरन्तर, अविराम, अडिग। मैले नदीतर्फ अन्तिमपटक हेरेँ। अचानक लाग्यो, मानिसहरू इतिहास लेख्छन्, तर प्रकृतिले त्यसलाई शान्त रूपमा हेरेर बस्छ। नदीले साम्राज्यहरू डुबेको देख्छ। सन्धिहरू बदलिएको देख्छ। नक्सा फेरिएको देख्छ। तर ऊ आफैँ बगिरहन्छ। शायद यही कारणले प्रकृति मानिसभन्दा धेरै बुद्धिमान छ। उसले स्वामित्व खोज्दिन। ऊ केवल अस्तित्वमा रहन्छ।

त्यो रात मैले एउटा  सत्य महसुस गरें। मानिस सीमाहरू बनाउँछ, समय तिनीहरूलाई परीक्षण गर्छ र प्रकृति तिनीहरूमाथि बगिरहन्छ। शायद इतिहासको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना यही हो कि हामी जुन भूमिलाई “मेरो” भन्छौँ, त्यो भूमि आफैँ कसैको हुँदैन। पहाडले कसैलाई पक्षपात गर्दैन। नदीले कसैको झण्डा बोक्दिन। तर मानिसले आफ्नो चेतनाभित्र सीमाहरू कोर्छ। अनि जीवनभर ती सीमाहरू बचाउन संघर्ष गर्छ। महाकालीको किनारमा उभिँदा मैले बुझें यात्रा कहिल्यै गन्तव्यसम्म पुग्नु मात्र होइन। यात्रा त्यो क्षण हो, जहाँ बाहिरी भूगोलले भित्री चेतनालाई हल्लाउन थाल्छ। र शायद यही कारणले केही यात्राहरू कहिल्यै समाप्त हुँदैनन्।