गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

पूर्वको समथर आकाशमा बिहान बिस्तारै खुल्दै थियो। हावामा ओस थियो। धर्ती मौन थिई। तर मेरो मन अशान्त थियो। म एउटा सहर खोज्न निस्किएको थिइनँ। म एउटा समय खोज्न निस्किएको थिएँ। गन्तव्य थियोसिम्रौनगढ।

कलैयाबाट दक्षिण पूर्वतर्फ सडक बिस्तारै मधेशको समथरतर्फ झर्दै जान्छ। धानका खेतहरू क्षितिजसम्म फैलिएका छन्। कताकता अझै सिमलका अग्ला रूखहरू समयका मौन साक्षीझैँ उभिएका देखिन्छन्। हावामा माटोको एउटा पुरानो गन्ध छ। त्यो केवल वर्षाको सुवास होइन। त्यो हजार वर्षदेखि धर्तीले सुरक्षित राखेको स्मृतिको सुवास हो। यात्रा सुरु हुनुअघि नै मलाई लाग्यो, म कुनै ठाउँतिर होइन, इतिहासको गहिराइतिर उत्रिरहेको छु।

यात्रामा कहिलेकाहीँ ठाउँभन्दा पहिले इतिहास भेटिन्छ। सिम्रौनगढ त्यस्तै ठाउँ हो। यहाँ पुग्नुअघि नै यसको कथा मनभित्र प्रवेश गरिसकेको थियो। मानिसले इतिहास पुस्तकमा खोज्छ। तर इतिहास कहिल्यै पुस्तकभित्र बस्दैन। ऊ माटोभित्र बस्छ। ढुङ्गाभित्र बस्छ। भाँचिएका मूर्तिहरूको मौनताभित्र बस्छ। सिम्रौनगढ त्यही मौन इतिहासको राजधानी हो, जहाँ समयले आफ्ना सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पाण्डुलिपिहरू जमिनमुनि लुकाएर राखेको छ।

बजारमा प्रवेश गर्दा पहिलो दृष्टिमा यो एउटा सामान्य मधेशी नगरजस्तै लाग्छ। पसलहरू छन्। मानिसहरूको चहलपहल छ। साइकल, मोटरसाइकल र रिक्साहरू आफ्नै लयमा गुडिरहेका छन्। चियापसलमा गफ चलिरहेको छ। सबै सामान्य देखिन्छ। तर इतिहास सधैँ असामान्य भएर पनि सामान्य देखिन्छ। यही बजारको छातीमुनि एउटा हराएको राजधानी निदाइरहेको छ। एउटा राज्य। एउटा सभ्यता। एउटा स्वर्णयुग। हामी जमिनमाथि हिँडिरहेका हुन्छौँ, तर इतिहास भने जमिनमुनि आफ्नै यात्रामा निरन्तर हिँडिरहेको हुन्छ।

म इशरा तलाउको किनारमा पुगेँ। पानी स्थिर थियो। आकाश त्यसमा प्रतिबिम्बित थियो। तर मलाई पानीले आकाश होइन, समय देखाइरहेको थियो। स्थानीय किंवदन्ती भन्छ यो तलाउ केवल प्रेमको स्मारक हो। राजा शिवसिंहले आफ्नी प्रिय इशराको स्मृतिमा निर्माण गराएको अमर जल। पानीले सबै सम्झन्छ। मानिस बिर्सन्छ। तलाउ बिर्सँदैन। किनारमा उभिँदा मलाई लाग्यो सभ्यता नदीको किनारमा जन्मन्छ, तलाउको ऐनामा आफ्नै अनुहार हेर्छ, अनि समयको मरुभूमिमा हराउँदै जान्छ। इशरा तलाउ त्यही हराएको प्रतिबिम्ब हो।

तलाउको पश्चिमतिर कङ्काली मन्दिर उभिएको छ। वरिपरि खण्डित मूर्तिहरू छन्। कतै टाउको छैन। कतै हात छैन। कतै मुकुट मात्र बाँकी छ। तर आश्चर्य, ती टुक्रिएका मूर्तिहरू पनि पूर्ण देखिन्छन्। किनभने कला शरीरमा होइन, आत्मामा बाँच्छ। म एउटा कालो प्रस्तरको मूर्तिअघि धेरैबेर उभिएँ। मूर्ति मौन थिई। तर त्यो मौनताभित्र हजारौँ शब्द थिए। त्यसबेला मैले अनुभूति गरेँ ढुङ्गाले बोल्न छाडेपछि इतिहास सुरु हुन्छ र इतिहासलाई फेरि बोलाउने काम पुरातत्त्वले गर्छ।

सिम्रौनगढको इतिहास केवल कर्णाटवंशी राजा नान्यदेवबाट सुरु हुँदैन। यसको जरा अझ धेरै गहिरो छ। यो विदेहको स्मृतिमा जोडिएको छ। मिथिलाको चेतनामा जोडिएको छ। उपनिषद्को दार्शनिक परम्परामा जोडिएको छ। जनकको भूमिसँग जोडिएको छ। यही भूभागमा शतपथ ब्राह्मणले स्मरण गरेको विदेहको प्रतिध्वनि सुनिन्छ। बौद्ध र जैन परम्पराले उल्लेख गरेको मिथिलाको सांस्कृतिक स्पन्दन अझै यस माटोमा बाँचेको छ। यहाँको माटोमा केवल इँटा पुरिएका छैनन्; दर्शन पुरिएको छ। सभ्यता पुरिएको छ। मानव चेतनाको एउटा युग पुरिएको छ।

समय फेरियो। इस्वी सन् १०९७ आयो। कर्णाट सेनापति नान्यदेवले मिथिलामा विजय प्राप्त गरे। सिमलको वनलाई राजधानी बनाए। त्यसबेला यो सिमरावनगढ थियो। पछि अपभ्रंश हुँदै सिम्रौनगढ बन्यो। नाम फेरियो। युग फेरियो। राजाहरू फेरिए। तर आत्मा फेरिएन। यहीँबाट मिथिलाको एउटा स्वर्णिम अध्याय सुरु भयो। यहाँ कला फुल्यो। साहित्य फक्रियो। दर्शन परिपक्व भयो। संगीत गुञ्जियो। राज्य समृद्ध बन्यो।

त्यस क्षण मैले बुझें।राजधानीहरू दरबारले बन्दैनन्। राजधानीहरू चेतनाले बन्छन्। जहाँ कला हुन्छ, त्यहाँ सभ्यता हुन्छ। जहाँ दर्शन हुन्छ, त्यहाँ विचार जन्मन्छ। जहाँ संगीत हुन्छ, त्यहाँ आत्मा बोल्छ। जहाँ न्याय हुन्छ, त्यहाँ राज्य दीर्घायु हुन्छ। सिम्रौनगढ कुनै किल्ला मात्र थिएन। यो मिथिलाको धड्कन थियो। ज्ञानको राजधानी थियो। कलाको विश्वविद्यालय थियो। धर्म र संस्कृतिको संवादस्थल थियो। त्यसैले यसको पतन केवल एउटा राज्यको पतन थिएन; एउटा युगको अवसान थियो।

साँझको मौनतामा मन्दिरको घण्टी बज्यो। त्यसको ध्वनि धेरै टाढासम्म फैलियो। मलाई लाग्यो यो ध्वनि आजको होइन। सात सय वर्षअघिको प्रतिध्वनि हो। इतिहास कहिल्यै मर्दैन। ऊ केवल आफ्नो आवाज बदल्छ। कहिले घण्टी बन्छ। कहिले भग्नावशेष। कहिले लोककथा। कहिले यात्रुका आँखा। अनि कहिले कुनै पुरानो माटोको कण बनेर भविष्यलाई आफ्नो कथा सुनाइरहन्छ।

घण्टीको प्रतिध्वनि विस्तारै हावामा विलीन भयो। म केही क्षण त्यहीँ उभिरहेँ। मौनताभित्र पनि एउटा आवाज हुन्छ भन्ने कुरा त्यस दिन पहिलो पटक यति स्पष्टसँग अनुभूति गरेँ। त्यो आवाज ढुङ्गाको थिएन। मन्दिरको पनि थिएन। त्यो समयको आवाज थियो। समय कहिल्यै बोल्दैन। तर उसले छोडेका चिन्हहरू भने सधैँ बोलिरहन्छन्।

कङ्काली मन्दिरबाट निस्केर म पुरानो गढतर्फ लागेँ। बाटोभरि छरिएका इँटाहरू देखिन्थे। कतै खेतको आलीमा। कतै घरको जगमा। कतै बाटोको किनारमा। सामान्य मानिसका लागि ती पुराना इँटा मात्र थिए। तर पुरातत्त्वको आँखाले हेर्दा ती एउटा साम्राज्यका मौन अभिलेख थिए। प्रत्येक इँटाले एउटा दरबार देखेको थियो। प्रत्येक ढुङ्गाले एउटा राजसभा सुनेको थियो। प्रत्येक माटोको कणले एउटा सभ्यताको पदचाप महसुस गरेको थियो।

मानिसहरू प्रायः सोध्छन्—इतिहास कहाँ छ? मलाई लाग्यो, इतिहास कुनै पुस्तकालयमा बन्द छैन। इतिहास त किसानको हलले प्रत्येक वर्ष जोतिरहेको खेतमा छ। प्रत्येक वर्ष खेत जोतिँदा केही माटा भाँडाका टुक्रा भेटिन्छन्। कहिलेकाहीँ पुराना सिक्का भेटिन्छन्। कहिलेकाहीँ मूर्तिका खण्ड भेटिन्छन्। यस्तो लाग्छ, माटोले बारम्बार मानिसलाई सम्झाइरहेको छ—”मलाई नबिर्स। मभित्र तिम्रो अतीत अझै बाँचेको छ।”

सिम्रौनगढको इतिहास वास्तवमा उत्खननको इतिहास हो। जति गहिरो खनिन्छ, त्यति पुरानो समय भेटिन्छ। जमिनको प्रत्येक तह एउटा नयाँ शताब्दी हो। माथिल्लो तहमा आजको जीवन छ। त्यसमुनि मध्यकाल छ। त्यसमुनि कर्णाटहरूको वैभव छ। त्यसमुनि मिथिलाको उदय छ। अनि अझ गहिराइमा विदेहको स्मृति निदाइरहेको छ। माटो यहाँ केवल भूगोल होइन, समयको तह हो।

मलाई तिब्बती भिक्षु धर्मस्वामीको वर्णन सम्झना आयो। सन् १२३६ तिर उनले देखेको सिम्रौनगढ एउटा सम्पन्न राजधानी थियो। अग्ला पर्खाल। व्यवस्थित सडक। विशाल दरबार। असंख्य मानिस। सम्पन्न व्यापार। विकसित संस्कृति। उनले देखेको सहर आज आँखाले देख्न सकिँदैन। तर त्यो सहर माटोमुनि अझै बाँचेको छ। इतिहास कहिलेकाहीँ विनाश हुँदैन। केवल दृष्टिबाट ओझेल पर्छ।

गढको एउटा पुरानो भागमा पुग्दा म केहीबेर रोकिएँ। अग्लो माटोको पर्खाल अझै बाँकी थियो। घाँसले ढाकिएको थियो। झाडीले छोपेको थियो। तर त्यसको मौनतामा एउटा अभिमान थियो। मैले त्यसलाई छुएँ। चिसो थियो। तर त्यसभित्र शताब्दीहरूको ताप सुरक्षित थियो। मलाई लाग्यो, किल्लाहरू शत्रुलाई रोक्न मात्र बनाइँदैनन्। तिनीहरू समयसँग संवाद गर्न पनि बनाइन्छन्।

त्यसै बेला मनमा एउटा प्रश्न उठ्यो, सभ्यता किन ढल्छ?

उत्तर सजिलो थिएन।

कुनै सभ्यता केवल बाहिरी आक्रमणले समाप्त हुँदैन। ऊ पहिले आफ्नो चेतनामा कमजोर हुन्छ। त्यसपछि मात्र उसका पर्खालहरू भत्किन्छन्। गयासुद्दीन तुगलकको आक्रमणले सिम्रौनगढको किल्ला भत्कायो होला। तर समयले केवल इँटा भत्काएको थियो। सिम्रौनगढको आत्मा भने भत्किएको थिएन।

राजा हरिसिंहदेव पराजित भए। दरबार छाडियो। राजपरिवार उत्तरतिर लाग्यो। सिन्धुलीको तीनपाटनसम्म पुग्दा राजाको जीवन समाप्त भयो। तर इतिहास त्यहाँ रोकिएन। रानी देवलदेवीले राजकुलकी कुलदेवी तलेजु भवानीलाई साथमा लिएर भक्तपुर पुगिन्। त्यस दिन एउटा राज्य पराजित भयो। तर एउटा संस्कृति नयाँ भूमिमा पुनर्जन्म भयो।

मलाई त्यो घटनाले गहिरो रूपमा छोयो। मानिस घर छाड्न सक्छ। राज्य गुमाउन सक्छ। धनसम्पत्ति हराउन सक्छ। तर उसले आफ्नो संस्कृति बोकेर हिँड्न सक्छ। सभ्यताको सबैभन्दा सुरक्षित किल्ला दरबार होइन। मानिसको स्मृति हो। तलेजु भवानीको यात्रा वास्तवमा देवीको यात्रा मात्र थिएन। त्यो मिथिलाबाट काठमाडौंसम्म संस्कृतिको यात्रा थियो।

त्यसैले आज काठमाडौंको तलेजु मन्दिर हेर्दा सिम्रौनगढ सम्झनुपर्छ। भक्तपुरको इतिहास पढ्दा मिथिला सम्झनुपर्छ। इतिहास कहिल्यै छुट्टाछुट्टै बाँच्दैन। नदीहरूजस्तै सभ्यताहरू पनि एकअर्कामा मिसिन्छन्। संस्कृतिको कुनै सीमा हुँदैन। सीमा केवल राज्यको हुन्छ।

यात्रा अगाडि बढ्दै थियो। तर अब म सडकमा होइन, समयभित्र हिँडिरहेको थिएँ। मलाई लाग्यो, प्रत्येक यात्रु दुईवटा बाटोमा हिँड्छ। एउटा बाटो नक्सामा देखिन्छ। अर्को बाटो चेतनाभित्र खुल्छ। पहिलो बाटो गन्तव्यसम्म पुग्छ। दोस्रो बाटो आत्मबोधसम्म पुग्छ। सिम्रौनगढले मलाई दोस्रो बाटो देखाइरहेको थियो।

सूर्य पश्चिमतिर ढल्किन थालेको थियो। गढका भग्नावशेषहरूमा सुनौलो प्रकाश फैलिएको थियो। क्षणभरका लागि ती भत्किएका इँटाहरू फेरि दरबारजस्तै चम्किए। मैले आँखा बन्द गरेँ। कल्पनामा शंखध्वनि सुनियो। घोडाको टाप सुनियो। राजसभाको गुञ्जन सुनियो। कलाकारका छिनो–हतौडाको ताल सुनियो। त्यसपछि फेरि आँखा खोलेँ। अगाडि केवल मौनता थियो।

सायद यही इतिहासको सबैभन्दा ठूलो चमत्कार हो।

उसले देखिँदैन।

तर अनुभूत हुन्छ।

छुन सकिँदैन।

तर मनभित्र सदियौँसम्म बाँच्छ।

साँझको घाम बिस्तारै इँटाका भग्न पर्खालमाथि ओर्लिन थालेको थियो। समयले मानौँ आफ्नो अन्तिम सुनौलो हस्ताक्षर ती पुराना अवशेषमाथि गरिरहेको थियो। म गढ क्षेत्रभित्र अझ गहिरो प्रवेश गरेँ। प्रत्येक पाइलासँगै वर्तमान पछाडि छुट्दै गयो। अतीत अगाडि आउँदै गयो।

हरिहरपुरतिर पुगेपछि एउटा रहस्यमय ढुङ्गाको बाकस देखाएँ। स्थानीयहरूले त्यसलाई सन्दुक भन्छन्। तिजोरी भन्छन्। कसैले राजाको खजाना भन्छ। कसैले देवीको आसन। धेरै पटक निकाल्ने प्रयास भएछ। तर जति खन्यो, उति भासियो। मैले त्यसलाई धेरै बेर नियालिरहेँ।

त्यो बाकसले मलाई एउटा गहिरो दर्शन सिकायो।

इतिहास पनि यस्तै हुन्छ।

बल प्रयोग गरेर खोल्न खोज्यो भने अझ गहिरो लुक्छ।

धैर्य, अनुसन्धान र विनम्रताले मात्र त्यसले आफ्नो रहस्य खोल्छ।

त्यसको केही पर एउटा कालो ढुङ्गाको खम्बा थियो। दस–पन्ध्र जनाले हल्लाउन नसक्ने। तर शताब्दीको वर्षा, घाम र आँधीले पनि त्यसलाई ढाल्न सकेका थिएनन्। मानिसले आफूलाई शक्तिशाली ठान्छ। तर समयले ढुङ्गालाई पनि तपस्वी बनाइदिन्छ।

म अमृतगन्जतिर लागेँ। त्यहाँको अर्को ढुङ्गाको खम्बाबारे स्थानीयहरूले अनेक कथा सुनाए। कसैले भन्यो यो जमिनभित्र अनन्तसम्म पुगेको छ। कसैले भन्यो—बाढीले कहिल्यै यसलाई डुबाउन सक्दैन। म मुस्कुराएँ। किंवदन्ती सत्य हो कि होइन, त्योभन्दा ठूलो कुरा थियो—समाजले आफ्नो इतिहासलाई कथा बनाएर जोगाएको थियो। जहाँ अभिलेख हराउँछन्, त्यहाँ लोककथाले इतिहासको पहरा दिन्छ।

मलाई एक्कासि लाग्यो, पुरातत्त्व भनेको केवल माटो खन्ने विज्ञान होइन।

यो स्मृति पढ्ने कला हो।

लोकविश्वास बुझ्ने संवेदना हो।

सभ्यताको मौन भाषा अनुवाद गर्ने साधना हो।

यही कारणले सिम्रौनगढलाई केवल उत्खनन गरेर मात्र बुझ्न सकिँदैन। यसलाई यहाँका बूढापाकाका कथाहरू, मन्दिरका घण्टीहरू, पोखरीका तरङ्गहरू र किसानका सम्झनाहरूबाट पनि पढ्नुपर्छ।

म फेरि इशरा तलाउतिर फर्किएँ। हावाले पानीमा हल्का तरङ्ग उठाइरहेको थियो। पानीको सतहमा आकाश चिरिएको जस्तो देखिन्थ्यो। मलाई लाग्यो, तलाउ एउटा ऐना हो। तर त्यसले अनुहार होइन, समय देखाउँछ। हरेक सभ्यताले आफ्नो प्रतिबिम्ब कुनै न कुनै जलाशयमा छोडेर गएको हुन्छ। नदी बग्छ। पोखरी बस्छ। तर स्मृति दुवैमा बाँचिरहन्छ।

कङ्काली मन्दिरको प्राङ्गणमा प्रवेश गर्दा धूपको सुगन्ध फैलिएको थियो। केही श्रद्धालु दीप बालिरहेका थिए। एउटा वृद्धा चुपचाप देवीको मूर्तिसामु बसेर प्रार्थना गरिरहेकी थिइन्। मैले सोचें—विश्वासको आयु इतिहासभन्दा लामो हुन्छ। राजाहरू समाप्त हुन्छन्। राज्यहरू हराउँछन्। तर आस्थाको दीप हजार वर्षपछि पनि निभ्दैन।

कङ्कालीको मूर्तिलाई नियाल्दा मलाई केवल देवी देखिइनन्। त्यहाँ एउटा सम्पूर्ण कलायुग उभिएको थियो। कालो प्रस्तरमा कुँदिएका आँखाहरूमा करुणा थियो। अनुहारमा शान्ति थियो। आभूषणमा सौन्दर्य थियो। र सम्पूर्ण मूर्तिमा एउटा अदृश्य आध्यात्मिक ऊर्जा प्रवाहित भइरहेको थियो। कलाकारले ढुङ्गा कुँदेको थिएन। उसले आफ्नो ध्यान कुँदेको थियो।

त्यसपछि म रनिवासतिर लागेँ। जीर्ण मन्दिर। भत्किएका भित्ताहरू। पुराना स्तम्भ। चुपचाप उभिएका इनार। ती सबैले एउटै कुरा भनिरहेका थिए—समयले शरीरलाई जित्न सक्छ, तर स्मृतिलाई होइन। यही परिसरमा इतिहासका अनेक तहहरू एकअर्कामाथि थुप्रिएका छन्—कर्णाटहरूको वैभव, जङ्गबहादुरको आखेट, राणाकालीन पुनर्निर्माण, र आजको उपेक्षा।

मलाई लाग्यो, सभ्यता कुनै एकै दिन मर्दैन। कुनै एउटा युद्धले मात्र त्यसको अन्त्य हुँदैन। कुनै एउटा आक्रमणले मात्र त्यसको आत्मा समाप्त हुँदैन। सभ्यताको मृत्यु एउटा लामो प्रक्रिया हो। त्यो बिस्तारै स्मृतिबाट मेटिँदै जान्छ। पहिले मूर्तिहरू हराउँछन्। त्यसपछि शिलालेखहरू मौन हुन्छन्। अभिलेखहरू धुलोले ढाकिन्छन्। लोककथाहरू वृद्धहरूको स्मृतिसँगै हराउन थाल्छन्। अन्ततः एउटा यस्तो समय आउँछ, जब मानिस आफ्नै इतिहासको भूमिमा उभिएर पनि आफ्नो अतीतलाई चिन्न सक्दैन। त्यही क्षण सभ्यताको वास्तविक मृत्यु हुन्छ।

सिम्रौनगढको माटोमाथि हिँड्दा मलाई बारम्बार यही अनुभूति भइरहेको थियो। यहाँ भग्नावशेष मात्र थिएनन्; यहाँ बिर्सनुको इतिहास थियो। प्रत्येक भाँचिएको मूर्तिले संरक्षणको अभावको कथा सुनाइरहेको थियो। प्रत्येक पुरानो इँटाले उपेक्षाको पीडा बोकेको थियो। जमिनमुनि पुरिएका दरबारहरू, कलात्मक स्तम्भहरू, पोखरीहरू र शिलालेखहरूले मानौँ एउटै प्रश्न सोधिरहेका थिए—”के हामीलाई सम्झिने कोही बाँकी छ?”

सायद त्यसैले यात्रा आवश्यक हुन्छ। यात्रा केवल नयाँ दृश्यहरू सङ्कलन गर्ने माध्यम होइन। यात्रा भनेको हराएका स्मृतिहरूसँग पुनः भेट गर्ने प्रक्रिया हो। हामी जहाँ पुग्छौँ, त्यहाँको भूगोल मात्र देख्दैनौँ; त्यहाँका मौन आवाजहरू पनि सुन्न सिक्छौँ। यात्राले हाम्रो दृष्टिलाई बाहिरी संसारबाट भित्री चेतनातर्फ मोडिदिन्छ। हामी सडकमा हिँडिरहेको जस्तो देखिए पनि वास्तवमा समयका तहहरूभित्र यात्रा गरिरहेका हुन्छौँ।

त्यो साँझ सिम्रौनगढले मलाई कुनै पर्यटकझैँ बिदाइ गरेन। उसले एक पुरानो ऋषिले झैँ मौन उपदेश दियो। हावाले भग्न पर्खालहरू छोयो। इशरा तलाउको पानी हल्का कम्पित भयो। कङ्काली मन्दिरको घण्टी फेरि एकपटक बज्यो। मलाई लाग्यो, सम्पूर्ण सहरले मेरो हात समातेर बिस्तारै भनिरहेको छ—”मलाई हेरेर मात्र नजाऊ। मलाई पढ। मलाई सुन। मलाई सम्झ। किनकि म केवल विगतको भग्नावशेष होइन। म तिम्रो वर्तमानको जरा हुँ। तिम्रो भविष्यको चेतावनी हुँ। यदि तिमीले आफ्नो इतिहास बचायौ भने मात्र तिमी आफ्नो भविष्य निर्माण गर्न सक्नेछौ।”

त्यस क्षण मैले पछाडि फर्केर अन्तिम पटक सिम्रौनगढलाई हेरेँ। अस्ताउँदै गरेको सूर्यले भग्न पर्खालहरूलाई सुनौलो रङले रंगाइरहेको थियो। मैले अनुभव गरेँ—सभ्यताहरू कहिल्यै पूर्ण रूपमा मर्दैनन्। तिनले केवल धैर्यपूर्वक कुनै संवेदनशील यात्रुको प्रतीक्षा गरिरहेका हुन्छन्, जो आएर उनीहरूको मौन भाषा फेरि पढिदियोस्, उनीहरूको कथा फेरि सुनाइदियोस् र समयको गहिराइबाट उनीहरूलाई पुनः जीवित बनाइदियोस्।