गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

काठमाडौं । नेपालमा पछिल्लो समय एलपीजी ग्यासका लागि देखिएको लामो लाइन, बजारमा बढेको चाप र अभावको हल्ला वास्तविक आपूर्ति संकटका कारण नभई उपभोक्ताको मनोवैज्ञानिक त्रास तथा आवश्यकताभन्दा बढी ग्यास सञ्चित गर्ने प्रवृत्तिका कारण सिर्जना भएको एक अध्ययनले देखाएको छ।

उपलब्ध तथ्य तथा आपूर्ति व्यवस्थापनसम्बन्धी विश्लेषणअनुसार नेपालमा अहिले ग्यासको कुनै भौतिक अभाव (Physical Shortage) छैन। भारतको इन्डियन आयल कर्पोरेसन (IOCL) बाट नेपालमा विगतकै प्रक्रियाअनुसार पर्याप्त र सहज रूपमा ग्यास आपूर्ति भइरहेको छ। नेपाल आयल निगमले IOCL लाई गर्नुपर्ने भुक्तानीसमेत नियमित रूपमा गरिरहेको र कुनै बक्यौता नरहेकाले मागअनुसार निरन्तर ग्यास उपलब्ध भइरहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

प्रतिवेदनले बजारमा देखिएको अस्वाभाविक माग र डिपो तथा बिक्री केन्द्रमा देखिएको भीडको मुख्य कारण आपूर्ति प्रणालीमा समस्या नभई Panic Buying र Hoarding अर्थात् आवश्यकताभन्दा बढी सिलिन्डर सञ्चित गर्ने उपभोक्ता व्यवहारलाई मानेको छ।

हल्ला फैलिँदा सिलिन्डर सञ्चित गर्ने प्रवृत्ति

नेपालमा विगतका नाकाबन्दी, नाका अवरोध तथा विभिन्न संकटका समयमा उपभोक्ताले भोगेको अभावको अनुभवले ग्यासको विषयमा सानो हल्ला फैलिँदा पनि घरमा थप सिलिन्डर भरेर राख्ने प्रवृत्ति बढाएको प्रतिवेदनको निष्कर्ष छ।

सामान्य अवस्थामा एउटा परिवारलाई तत्कालका लागि एउटा सिलिन्डर पर्याप्त हुने भए पनि त्रासका कारण कतिपय परिवारले दुईदेखि चारवटासम्म सिलिन्डर भरेर राख्ने अवस्था देखिन सक्छ। यस्तो व्यवहार ठूलो संख्यामा उपभोक्ताबाट एकैपटक दोहोरिँदा बजारमा वास्तविक आवश्यकताभन्दा धेरै अतिरिक्त माग सिर्जना हुन्छ।

यसरी उपभोक्ताले आवश्यकता नभए पनि सिलिन्डर भरेर घरमै सञ्चित गर्न थालेपछि बजारमा कृत्रिम रूपमा माग बढ्छ। त्यसले बिक्री केन्द्रमा लाइन बढाउने र अभावको थप हल्ला फैलाउने अवस्था सिर्जना गर्छ।

७.१ केजी ग्यास बिक्रीले पनि सिर्जना गर्‍यो असन्तुलन

ग्यास बजारमा देखिएको अर्को महत्वपूर्ण कारण १४.२ केजी क्षमताका सिलिन्डरमा केही समय ७.१ केजी अर्थात् आधा परिमाणमा ग्यास भरेर बिक्री गरिएको विषयलाई प्रतिवेदनले औंल्याएको छ।

करिब तीन महिनाअघि १४.२ केजीकै सिलिन्डरमा ७.१ केजी ग्यास भरेर बजारमा पठाइएको थियो। आधा परिमाणको ग्यास भएका सिलिन्डर छिटो सकिने र पटक–पटक ग्यास साट्न जानुपर्ने झन्झटका कारण उपभोक्ताले त्यस्ता सिलिन्डर खाली राख्दै पुनः पूर्ण १४.२ केजी ग्यास भएको सिलिन्डर खोज्न थालेका थिए।

यस क्रममा घरमा रहेका रिजर्भ सिलिन्डर प्रयोग हुन थालेपछि सुरुआती चरणमा बजारको माग घटेको देखिएको थियो। माग घटेपछि उद्योगीहरूले पनि कम कोटा मागे र सोहीअनुसार आयातको परिमाण निर्धारण भयो।

तर पछि बजारमा पुनः पूर्ण १४.२ केजीका सिलिन्डर बिक्री हुन थालेपछि उपभोक्ताले घरमा खाली वा रिजर्भ राखेका सिलिन्डर एकैपटक भर्न बजारमा ल्याए। यसले आपूर्ति र मागबीचको सन्तुलन एकाएक बिगारेको प्रतिवेदनको विश्लेषण छ।

राज्यको प्रतिक्रियाले पनि त्रास बढाएको निष्कर्ष

बजारमा केही समय लाइन देखिएपछि राज्यका प्रशासनिक संयन्त्रले तथ्य र तथ्यांकको गहिरो विश्लेषण गर्नुभन्दा तत्काल प्रतिक्रिया दिने प्रवृत्तिले उपभोक्ताको त्रास अझ बढाउन सक्ने प्रतिवेदनले औंल्याएको छ।

बजार अनुगमनका लागि टोली परिचालन गर्ने, तत्काल कोटा बढाउने घोषणा गर्ने लगायतका गतिविधिले आम उपभोक्तामा ‘वास्तवमै ठूलो संकट आएको रहेछ’ भन्ने मनोवैज्ञानिक सन्देश पुग्न सक्ने र त्यसले Panic Buying लाई थप तीव्र बनाउने जोखिम रहने उल्लेख छ।

त्यसैले ग्यासको बजार व्यवस्थापनमा तत्कालीन प्रतिक्रिया मात्र नभई वास्तविक बिक्री, मौज्दात, आयात र उपभोक्ता मागको तथ्यांकलाई एकीकृत रूपमा विश्लेषण गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

माग बढे पनि आयात पर्याप्त रहेको दाबी

प्रतिवेदनले ग्यास आपूर्ति प्रणालीलाई तीन चरणमा विश्लेषण गरेको छ। अहिलेको अवस्था ‘Panic Phase’ का रूपमा देखिएको छ, जहाँ उपभोक्ताबीच सबै खाली सिलिन्डर भर्ने होड, डिपोमा लामो लाइन र उद्योगी तथा आपूर्ति व्यवस्थापनमाथि तत्कालीन दबाब देखिएको छ।

तर IOCL लाई भुक्तानी नियमित रहेको, आपूर्ति निरन्तर र सहज रहेको तथा मागअनुसारको आयात परिमाण पर्याप्त रहेको प्रतिवेदनले उल्लेख गरेको छ।

प्रतिवेदनको प्रक्षेपणअनुसार उपभोक्ताले घरमा ग्यास भरिसकेपछि माग क्रमशः घट्नेछ र बजार सामान्य अवस्थामा फर्किनेछ। करिब १५ देखि २० दिनभित्र बजार पूर्ण रूपमा सहज हुने अनुमान गरिएको छ।

उपभोक्तालाई ‘जति चाहिन्छ त्यति मात्र’ किन्न आग्रह

ग्यासको कृत्रिम चाप कम गर्न प्रतिवेदनले उपभोक्तालाई तत्काल आवश्यक पर्ने परिमाण मात्र खरिद गर्न आग्रह गरेको छ।

प्रयोगमा रहेको सिलिन्डर सकिन लागेको अवस्थामा मात्र अर्को एउटा सिलिन्डर खरिद गर्न र बजार सहज भएपछि मात्रै अतिरिक्त सिलिन्डर भर्ने बानी विकास गर्न सुझाव दिइएको छ। अनावश्यक रूपमा धेरै सिलिन्डर एकैपटक भर्दा बजारमा सबै उपभोक्ताका लागि ग्यास उपलब्ध हुने अवस्था प्रभावित हुन सक्ने प्रतिवेदनको भनाइ छ।

चार महिनामा ग्यास बिक्री निरन्तर बढेको तथ्यांक

आर्थिक वर्ष २०८२/८३ को पछिल्लो चार महिनाको एलपीजी ग्यास बिक्री तथ्यांकले भने बजारमा आपूर्ति निरन्तर बढिरहेको देखाउँछ।

तथ्यांकअनुसार बैशाखमा ३२ हजार ५६.४४ मे.टन ग्यास बिक्री भएकोमा जेठमा ३२ हजार ८४२.२९ मे.टन र असारमा ४४ हजार ५४४.५० मे.टन पुगेको छ। श्रावण २३ गतेसम्म मात्रै ४१ हजार २९४.४४ मे.टन अर्थात् करिब २९ लाख ८ हजार ५९ सिलिन्डर बराबरको बिक्री भइसकेको छ।

श्रावणमा ५५ हजार मे.टन पुग्ने प्रक्षेपण

प्रतिवेदनले श्रावण महिनाको अन्त्यसम्म एलपीजी ग्यासको कुल बिक्री करिब ५५ हजार मे.टन पुग्ने प्रक्षेपण गरेको छ।

असारको अन्त्यतिर ग्यासको आयात र बिक्रीमा ठूलो वृद्धि हुनुको प्रमुख कारण पुनः पूर्ण १४.२ केजीका सिलिन्डर भर्ने तयारी रहेको प्रतिवेदनको विश्लेषण छ। सो अवधिमा बढी परिमाणमा ग्यास आएपछि १४.२ केजीका सिलिन्डर नियमित रूपमा भर्न र बजारमा पठाउन सहयोग पुगेको उल्लेख छ।

अगस्टमा थप ग्यास आपूर्ति गरिने

बजारमा बढेको मागलाई सम्बोधन गर्न अगस्ट महिनामा थप ग्यास आपूर्ति गर्ने व्यवस्था मिलाइएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।

आपूर्ति संयन्त्र निरन्तर र नियमित रहने भएकाले ग्यास अभाव हुने आशंकाबाट उपभोक्ता पूर्ण रूपमा मुक्त हुनुपर्ने सन्देशसमेत प्रतिवेदनले दिएको छ।

समग्रमा पछिल्लो ग्यास संकटलाई हेर्दा अहिले देखिएको अवस्था वास्तविक भौतिक अभावभन्दा पनि मागको अचानक वृद्धि, उपभोक्ताको सञ्चित गर्ने प्रवृत्ति, ७.१ केजी र १४.२ केजी सिलिन्डर बिक्रीबीचको चक्रगत असन्तुलन तथा बजारमा फैलिएको त्रासको संयुक्त परिणामका रूपमा प्रतिवेदनले विश्लेषण गरेको छ।

IOCL बाट आपूर्ति सहज रहेको, नेपाल आयल निगमको भुक्तानी प्रणाली नियमित रहेको र मागअनुसार थप आपूर्ति व्यवस्थापन गर्न सकिने अवस्था रहेकाले उपभोक्ताले अनावश्यक रूपमा धेरै सिलिन्डर सञ्चित नगरे बजार क्रमशः सामान्य अवस्थामा फर्किने अपेक्षा गरिएको छ।

प्रतिवेदनको प्रक्षेपणअनुसार आगामी १५ देखि २० दिनमा बजार सहज हुने र उपभोक्ताको उपस्थिति सामान्य अवस्थामा फर्किने सम्भावना छ। त्यसैले अहिलेको अवस्थामा ग्यासको अभावको हल्लाभन्दा तथ्य र वास्तविक आवश्यकताका आधारमा खरिद गर्ने व्यवहार नै बजारलाई स्थिर बनाउने प्रमुख उपाय हुने देखिन्छ।