गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

मानव सभ्यताको इतिहास चेतना, सहअस्तित्व र पारस्परिक सम्मानको निरन्तर विकासको इतिहास हो। मानिसले चक्रको आविष्कार गर्यो, आगोलाई नियन्त्रणमा ल्यायो, कृषिको विकास गर्यो, औद्योगिक क्रान्ति सम्पन्न गर्यो, कम्प्युटर र कृत्रिम बुद्धिमत्ताजस्ता अद्भुत प्रविधिहरू सिर्जना गर्यो। यी सबै उपलब्धिहरूले मानव जीवनलाई सहज, समृद्ध र गतिशील बनाए। तर यी सबैभन्दा महान् उपलब्धि अर्को मानिसलाई उसको धर्म, संस्कृति, भाषा, जातीय पहिचान वा विचारभन्दा पहिले मानिसका रूपमा स्वीकार गर्ने चेतना एउटा अदृश्य नैतिक आविष्कार हो।

यही चेतनाले प्रेमलाई जन्म दियो। प्रेमले विश्वास निर्माण गर्यो। विश्वासले सहकार्य सम्भव बनायो। सहकार्यबाट समाजको निर्माण भयो र समाजबाट सभ्यताको विकास भयो। त्यसैले कुनै पनि सभ्यताको वास्तविक उचाइ नागरिकबीच विद्यमान सम्मान, करुणा र सहिष्णुताले मापन हुन्छ। जहाँ सम्मान हराउन थाल्छ, त्यहाँ सभ्यताको आत्मा पनि विस्तारै क्षीण हुँदै जान्छ।

आज विज्ञानले मानिसलाई अन्तरिक्षसम्म पुर्याएको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले जटिल निर्णयमा सहयोग गरिरहेको छ। सूचना प्रविधिले विश्वलाई एउटै गाउँमा रूपान्तरण गरिदिएको छ। तर विडम्बना के छ भने, यति धेरै बाह्य प्रगतिका बीच पनि मानिसले अर्को मानिसको धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक विविधता र जीवनदृष्टिको सम्मान गर्न पूर्ण रूपमा सिक्न सकेको छैन। बाहिरको संसार अभूतपूर्व रूपमा आधुनिक बन्दै गएको छ, तर भित्रको चेतना अझै पनि पूर्वाग्रह, विभाजन र असहिष्णुताका छायाबाट पूर्णतः मुक्त हुन सकेको छैन।

दार्शनिक सुकरातले अज्ञानलाई सबैभन्दा ठूलो अन्धकार मानेका थिए। वास्तवमा धार्मिक असहिष्णुता, सांस्कृतिक पूर्वाग्रह र सामाजिक घृणाको मूल स्रोत पनि यही अज्ञान हो। मानिसले जुन कुरा बुझ्दैन, त्यसैसँग डराउँछ र जुन कुरासँग डराउँछ, त्यसैप्रति घृणा विकास गर्न थाल्छ। त्यसैले घृणाको जरा अज्ञानमा हुन्छ भने प्रेम, सम्मान र सहअस्तित्वको आधार ज्ञान, विवेक र आत्मबोधमा निहित हुन्छ। यही चेतनाको विस्तार नै मानव सभ्यताको दीर्घकालीन स्थायित्व र विश्वशान्तिको आधार हो।

गौतम बुद्धले सम्पूर्ण जीवन मानव चेतनालाई घृणाबाट मुक्त गराउने साधनाको शिक्षा दिए। उनले स्पष्ट रूपमा भनेका छन् घृणाले घृणा कहिल्यै समाप्त हुँदैन, प्रेमले मात्र घृणा समाप्त हुन्छ। यही सनातन सत्य हो। यो मानव सभ्यताको नैतिक आधार हो। बुद्धका लागि धर्म कुनै वाद, झण्डा वा राजनीतिक पहिचान थिएन। धर्म त मानवलाई लोभ, क्रोध, मोह र अहङ्कारबाट मुक्त गराउने अन्तर्मनको यात्रा थियो। त्यसैले उनले करुणालाई कर्मकाण्डभन्दा, मानवतालाई सम्प्रदायभन्दा र आत्मबोधलाई बाह्य पहिचानभन्दा उच्च स्थान दिए।

धर्म र संस्कृति मानव सभ्यताको दीर्घ ऐतिहासिक यात्राका आधारभूत अवयव हुन्। धर्मले मानिसलाई आध्यात्मिक आस्था, नैतिक अनुशासन र जीवनको अर्थबोध प्रदान गर्छ भने संस्कृतिले समुदायको इतिहास, भाषा, परम्परा, कला, जीवनशैली र सामूहिक स्मृतिलाई निरन्तरता दिन्छ। त्यसैले धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक विविधतालाई सम्मान गर्नु मानव मर्यादा, सामाजिक सद्भाव र सभ्य सहअस्तित्वको आधार हो। आजको बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक र बहुजातीय समाजमा हाम्रो मूल मन्त्र हुनुपर्छ—आफ्नो आस्थाप्रति निष्ठा राखौँ, अरूको आस्थाप्रति सम्मान गरौँ र समाजमा प्रेम बाँडौँ।

पूर्वीय चिन्तनमा धार्मिक सहिष्णुता र सर्वकल्याणको भावना अत्यन्त प्राचीन छ। उपनिषद्को वसुधैव कुटुम्बकम” अर्थात् सम्पूर्ण संसार एउटै परिवार हो भन्ने दृष्टिकोणले मानवतालाई संकीर्ण धार्मिक वा सांस्कृतिक सीमाभन्दा माथि राख्छ। भगवद्गीताको समं सर्वेषु भूतेषु भन्ने भावले पनि सबै प्राणीप्रति समान दृष्टिकोणको नैतिक आधार प्रस्तुत गर्छ। बुद्ध दर्शनले करुणा, मैत्री, अहिंसा र सहअस्तित्वलाई जीवनको महत्वपूर्ण मूल्य मानेको छ। यस दृष्टिले धर्मको श्रेष्ठता अरूलाई पराजित गर्नमा होइन, आफूभित्र करुणा, संयम र सदाचार विकास गर्नमा निहित हुन्छ।

आधुनिक पूर्वीय चिन्तक तथा नोबेल पुरस्कार विजेता रवीन्द्रनाथ ठाकुरको मानवतावादी दर्शनले पनि धार्मिक तथा सांस्कृतिक संकीर्णताको सट्टा विश्वमानवताको पक्ष लिन्छ। उनका विचारमा मानवको आध्यात्मिक विकास कुनै एक साँघुरो पहिचानमा सीमित हुँदैन। टैगोरको मानवतावादले संस्कृति र सभ्यताबीच संवाद, आदानप्रदान र पारस्परिक सम्मानलाई महत्व दिन्छ। यसैले आफ्नै संस्कृतिलाई प्रेम गर्नु अरू संस्कृतिलाई तुच्छ ठान्नु होइन; बरु आफ्नो संस्कृतिको मूल्य बुझ्दै अरूको संस्कृतिको विशिष्टतालाई स्वीकार गर्नु हो।

पश्चिमी तथा रोमन बौद्धिक परम्परामा पनि धर्म, परम्परा र सामाजिक नैतिकताको सम्बन्धलाई महत्वपूर्ण मानिएको पाइन्छ। रोमन दार्शनिक तथा राजनेता सिसेरोले धर्मलाई  श्रद्धा, कर्तव्य र सामाजिक नैतिकतासँग सम्बन्धित विषयका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। उनले धार्मिक परम्परा, सामाजिक प्रचलन र सार्वजनिक नैतिकताबीचको सम्बन्धलाई जोड दिएका थिए। रोमन परम्परामा पूर्वजका संस्कार र सामुदायिक परम्पराको संरक्षणलाई सामाजिक निरन्तरताको महत्वपूर्ण आधार मानिन्थ्यो।

सिसेरोको दृष्टिकोणबाट एउटा महत्वपूर्ण शैक्षिक निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ। संस्कृति समाजको सामूहिक स्मृति र नैतिक संरचनासँग जोडिएको जीवित प्रणाली हो। तर परम्पराको सम्मान गर्नुको अर्थ त्यसका सबै पक्षलाई आलोचनारहित रूपमा स्वीकार गर्नु पनि होइन। मानवीय गरिमा, समानता र न्यायविरुद्ध जाने प्रथाहरूलाई सुधार गर्दै जीवन्त र सकारात्मक सांस्कृतिक मूल्यलाई संरक्षण गर्नुपर्छ। यही विवेकपूर्ण दृष्टिकोणले संस्कृति संरक्षणलाई जडता होइन, गतिशीलता प्रदान गर्छ।

धार्मिक आस्था व्यक्तिगत विश्वासको क्षेत्र भए पनि यसको सामाजिक प्रभाव व्यापक हुन्छ। जब धर्म प्रेम, करुणा, सेवा र नैतिकताको स्रोत बन्छ, त्यसले समाजलाई जोड्छ तर जब धर्मलाई घृणा, श्रेष्ठताबोध, विभाजन वा हिंसाको माध्यम बनाइन्छ, त्यसले सामाजिक सम्बन्धलाई कमजोर बनाउँछ। त्यसैले धार्मिकताको वास्तविक मूल्य मानिसले अरूप्रति गर्ने व्यवहारबाट मापन गर्नुपर्छ। दलाई लामाले पनि धर्मको उद्देश्य मानवकल्याण, शान्ति र सकारात्मक मानवीय गुणहरूको विकास हुनुपर्नेमा जोड दिएका छन्।

नेपालजस्तो बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक समाजका लागि यो दृष्टिकोण अझ महत्वपूर्ण छ। यहाँ हिन्दू, बौद्ध, किरात, मुस्लिम, इसाईलगायत विभिन्न धार्मिक समुदायका साथै अनेक जातीय, भाषिक र सांस्कृतिक परम्पराहरू सहअस्तित्वमा छन्। चाडपर्व, जात्रा, संस्कार, लोककला, भाषा, वेशभूषा र सामुदायिक परम्पराले नेपालको सामाजिक विविधतालाई समृद्ध बनाएका छन्। त्यसैले कुनै समुदायको संस्कृति वा धार्मिक आस्थामाथि उपहास, घृणा वा अवमूल्यन गर्नु नेपालको बहुलवादी सामाजिक संरचनामाथिकै आघात हो।

तर धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्मानको अर्थ अन्धसमर्थन पनि होइन। धर्म र संस्कृतिको अध्ययन आलोचनात्मक विवेक, ऐतिहासिक चेतना र मानव अधिकारको दृष्टिबाट गरिनुपर्छ। कुनै परम्परा मानव मर्यादा, लैङ्गिक समानता, बालअधिकार वा सामाजिक न्यायविरुद्ध छ भने त्यसको सुधार आवश्यक हुन्छ। संरक्षण गर्नुपर्ने कुरा संस्कृतिको जीवन्त आत्मा हो। यसरी सम्मान र सुधारबीच सन्तुलन कायम गर्नु आधुनिक समाजको महत्वपूर्ण दायित्व हो।

आज सामाजिक सञ्जालले धार्मिक तथा सांस्कृतिक विषयलाई अत्यन्त तीव्र गतिमा सार्वजनिक बहसमा ल्याएको छ। गलत सूचना, घृणात्मक अभिव्यक्ति, धार्मिक उपहास र उत्तेजक सामग्रीले समुदायबीच अविश्वास बढाउन सक्छ। त्यसैले डिजिटल युगमा धार्मिक स्वतन्त्रतासँगै डिजिटल जिम्मेवारी पनि आवश्यक छ। आफूले नबुझेको संस्कृतिको उपहास गर्नुभन्दा त्यसको ऐतिहासिक र सामाजिक सन्दर्भ बुझ्ने प्रयास गर्नु सभ्य नागरिकताको परिचय हो।

त्यसैले आजको समाजका लागि हाम्रो व्यवहारिक दर्शन आस्था आफ्नो, सम्मान सबैको, संस्कृति आफ्नो, आदर सबैको हृदयमा प्रेम र व्यवहारमा सहिष्णुता सरल हुन सक्छ । धार्मिक र सांस्कृतिक विविधतालाई द्वन्द्वको कारण होइन, मानव सभ्यताको सौन्दर्यका रूपमा स्वीकार गर्दै हामीले प्रेम, सम्मान, संवाद र सहअस्तित्वको संस्कृति निर्माण गर्नुपर्छ। वास्तवमा समृद्ध समाज त्यही हो, जहाँ मानिसहरू एउटै विचारका भएर होइन, फरक विश्वास र संस्कृतिका हुँदाहुँदै पनि एकअर्काको अस्तित्व र मर्यादाको सम्मान गर्दै सँगै बाँच्न सक्छन्।