गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

• बिषय प्रवेश

मधु पोखरेल विराटनगरका सक्रिय, बहुमुखी र सशक्त साहित्यिक व्यक्तित्व हुन्। करिब पाँच दशकदेखि नेपाली साहित्यमा निरन्तर कलम चलाउँदै आएका पोखरेल कविता, गजल, लघुकथा, निबन्ध, संस्मरण, समीक्षा तथा समालोचनाजस्ता विविध विधामा परिचित छन्। सामाजिक विसङ्गति, अन्याय, मानवीय पीडा र समकालीन जीवनका जटिलतामाथि उनको लेखनी आलोचनात्मक र प्रतिरोधी देखिन्छ। सरल, व्यङ्ग्यात्मक तथा बिम्बप्रधान अभिव्यक्ति उनको साहित्यिक विशेषता हो। उनले विराटनगरलाई आफ्नो सिर्जनात्मक कर्मभूमिका रूपमा स्थापित गरेका छन्। साहित्यलाई सामाजिक चेतना, मानवीय संवेदना र परिवर्तनको माध्यम मान्ने पोखरेल नेपाली साहित्यका बहुविध साधकका रूपमा परिचित छन्।

मधु पोखरेलको ‘क्वाँटी’ नेपाली साहित्यमा विधागत विविधता, सामाजिक सरोकार र प्रतिरोधी चेतनालाई एउटै कृतिभित्र संयोजन गर्ने महत्त्वाकाङ्क्षी प्रयास हो। कविता, गजल, लघुकथा, यात्रा संस्मरण, निबन्ध, लेख, समीक्षा तथा टिप्पणीसमेतलाई एउटै पुस्तकमा समेटेर तयार गरिएको यस कृतिले परम्परागत विधागत सीमालाई मात्र चुनौती दिँदैन, लेखकको लामो साहित्यिक यात्राको विकासक्रमलाई समेत एकै ठाउँमा प्रस्तुत गर्दछ। स्वयं लेखकले विभिन्न गेडागुडीको सम्मिश्रणबाट बन्ने नेपाली मौलिक परिकार ‘क्वाँटी’सँग पुस्तकको संरचनात्मक चरित्र तुलना गरेका छन्। यही रूपकले कृतिको मूल सौन्दर्य र संरचनागत अभिप्रायलाई अत्यन्त सरल तर प्रभावकारी ढङ्गले स्पष्ट पार्छ।

साहित्यमा एउटै कृतिभित्र विभिन्न विधाको समावेशलाई कहिलेकाहीँ ‘मिसमास’ वा विधागत अनुशासनको विचलनका रूपमा हेर्ने गरिन्छ। तर आधुनिक साहित्यले विधाको कठोर सीमालाई क्रमशः खुकुलो बनाउँदै लगेको छ। कविता आख्यानसँग संवाद गर्छ। निबन्ध आत्मकथात्मक बन्छ। संस्मरणमा इतिहास प्रवेश गर्छ। समीक्षामा सिर्जनात्मकता देखिन्छ। यस अर्थमा ‘क्वाँटी’लाई विधागत असङ्गतिको परिणामभन्दा साहित्यिक अनुभवको बहुलताको अभिलेखका रूपमा हेर्नु बढी न्यायपूर्ण हुन्छ।

कुनै पुस्तकको शीर्षक त्यसको प्रवेशद्वार हो। ‘क्वाँटी’ यस दृष्टिले अत्यन्त मौलिक र अर्थपूर्ण शीर्षक हो। विभिन्न प्रकारका गेडागुडी मिसिएर बन्ने क्वाँटी एकरूप वस्तु होइन। यसको स्वाद मिश्रित हुन्छ। यसको पोषण विविध स्रोतबाट आउँछ। त्यस्तै पोखरेलको कृतिमा पनि कविता, गजल, कथा, निबन्ध, यात्रा, समीक्षा र टिप्पणीका फरक स्वाद भेटिन्छन्।

यस शीर्षकमा नेपाली सांस्कृतिक आत्मपहिचानसमेत जोडिएको छ। लेखकले क्वाँटीलाई नेपाली मौलिकता र सामूहिकताको प्रतीकका रूपमा हेरेका छन्। एउटा दाना मात्र क्वाँटी होइन। अनेक दानाको सहअस्तित्वबाट क्वाँटी तयार हुन्छ। यसैगरी एउटा मात्र विधाले लेखकको सम्पूर्ण साहित्यिक व्यक्तित्वलाई प्रतिनिधित्व गर्न सक्दैन। विभिन्न सिर्जनात्मक अनुभवको समष्टिबाट एउटा लेखकको साहित्यिक परिचय निर्माण हुन्छ।यस अर्थमा ‘क्वाँटी’ बहुलतामा एकताको साहित्यिक दर्शन हो।

‘क्वाँटी’को सबैभन्दा उल्लेखनीय विशेषता विधागत विविधता हो। पुस्तकलाई विभिन्न खण्डमा विभाजन गरिएको छ। कविताबाट सुरु हुने यात्रा गजल, लघुकथा, यात्रा संस्मरण, निबन्ध तथा लेख, समीक्षा र टिप्पणी हुँदै अन्य साहित्यिक सामग्रीसम्म फैलिएको देखिन्छ।

यसलाई विश्व साहित्यको आधुनिक प्रवृत्तिसँग तुलना गर्दा विधा सीमा भत्काउने प्रयोग नयाँ होइन। जर्ज लुइस बोर्हेसका आख्यानमा निबन्ध र दर्शन मिसिन्छन्। इतालो काल्भिनोका रचनामा कथा र विचारबीचको सीमारेखा अस्पष्ट हुन्छ। उम्बेर्तो एकोका सिर्जनामा साहित्य, इतिहास, दर्शन र चिन्तन एकै संरचनामा प्रवेश गर्छन्। नेपाली साहित्यमा पनि शङ्कर लामिछानेको निबन्धमा कथा, संस्मरण र दर्शनको मिश्रण भेटिन्छ। कृष्णचन्द्रसिंह प्रधान, तारानाथ शर्मा तथा पछिल्ला प्रयोगशील साहित्यकारहरूमा पनि विधागत स्वतन्त्रता देखिन्छ। यसै परम्परामा ‘क्वाँटी’लाई नेपाली साहित्यको बहुविध प्रयोगको एउटा उल्लेखनीय उदाहरण मान्न सकिन्छ।

• कवितामा राष्ट्र र सामाजिक चेतना

‘क्वाँटी’को कविता खण्डमा देशप्रेम, सहिदप्रतिको सम्मान, प्रकृति, लोकतन्त्र, सामाजिक विभाजन र राष्ट्रिय संकटप्रतिको चिन्ता प्रमुख रूपमा देखिन्छ। कविको देशप्रेम भावुक नारामा मात्र सीमित छैन। त्यसमा वर्तमान नेपालको राजनीतिक तथा सामाजिक अवस्थाप्रतिको आलोचनात्मक दृष्टि पनि जोडिएको छ।

“तराई, मधेशी, पहाडे हिमाली
गरी अंशवण्डा रह्यो
के र खाली बिगारेर सिङ्गो
कतै क्यै रहन्न
भरोसा हरायो भयो के अचम्म।”

जस्ता पंक्तिले भौगोलिक तथा जातीय पहिचानको राजनीति र त्यसले राष्ट्रिय एकतामा पार्न सक्ने प्रभावप्रति चिन्ता व्यक्त गर्छन्। यहाँ राष्ट्रवाद आक्रामक वा बहिष्करणकारी छैन। बरु विखण्डनको भयबाट राष्ट्रिय एकताको खोजी गरिएको छ।

यस दृष्टिले पोखरेलको राष्ट्रवाद देवकोटाको मानवतावादी राष्ट्रवादसँग केही हदसम्म संवाद गर्छ। देवकोटाको राष्ट्रप्रेम प्रकृति, जनता र मानवीय गरिमासँग जोडिएको थियो। पोखरेलको देशप्रेम पनि जनजीवनका पीडा, विभाजन र सामाजिक अन्यायसँग जोडिएको देखिन्छ।

तर पोखरेलको स्वर बढी समकालीन राजनीतिक अनुभवबाट प्रभावित छ। लोकतन्त्र प्राप्तिपछिका निराशा, राजनीतिक नेतृत्वप्रतिको असन्तोष र सामाजिक विभाजन उनका कवितामा आलोचनात्मक चेतनाका रूपमा आएका छन्।

• गजलमा पीडा र सामाजिक यथार्थ

गजल खण्डमा प्रेम र शृङ्गार मात्र छैन। सामाजिक त्रास, हिंसा, बेरोजगारी, महिला हिंसा, प्राकृतिक विपत्ति, राजनीतिक अस्थिरता र जनजीवनका संकट पनि प्रवेश गरेका छन्।

“जिन्दगी के भयो त्रास मात्रै भयो
हुन्छ केही भनी आश मात्रै भयो
बालिका काखका वृद्धआमा पनि
अस्मिता दुष्टका गाँस मात्रै भयो।”

यी पंक्तिमा व्यक्तिगत संवेदनाभन्दा पर सामूहिक पीडा अभिव्यक्त हुन्छ। बालिका र वृद्ध आमाको प्रतिमाले समाजका कमजोर वर्गको असुरक्षालाई प्रतिनिधित्व गर्छ।

गजलको परम्परागत सौन्दर्यमा प्रेम, विरह र आत्मिक अनुभूति महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर नेपाली गजलले पछिल्लो समयमा सामाजिक तथा राजनीतिक विषयलाई पनि आफ्नो दायरामा समेटेको छ। पोखरेलको गजल यही सामाजिक रूपान्तरणको एउटा उदाहरण हो।

गजलमा छन्द, लय र भावको अनुशासन कायम राख्दै सामाजिक विषय प्रस्तुत गर्नु उनको शिल्पगत विशेषता हो। यहाँ विचार र कलाबीच सन्तुलन कायम गर्ने प्रयास देखिन्छ।

• लघुकथामा मानवीय सम्बन्ध र प्रतिरोध

लघुकथा खण्डमा प्रेम, विछोड, नारी विद्रोह, सामाजिक शोषण, राजनीतिक विडम्बना र मानवीय मनोविज्ञानका विविध पक्ष देखिन्छन्। ‘मौन ओठहरू’मा नारीको अन्तर्मन र विद्रोहको स्वर भेटिन्छ। ‘मिलनको अन्त्य’ र ‘प्रणयको जालो’मा प्रेम र विछोडका मनोवैज्ञानिक आयाम देखिन्छन्। ‘उसको प्रलाप’मा लोकतान्त्रिक आदर्श र यथार्थबीचको दूरीमाथि व्यङ्ग्य गरिएको छ। ‘परिणति’ र ‘प्रतिशोध’जस्ता कथामा नारी हिंसा र सामाजिक शोषणप्रतिको आलोचना पाइन्छ।

लघुकथाको शक्ति संकेतको घनत्वमा हुन्छ। सीमित शब्दमा चरित्र, घटना र अर्थ निर्माण गर्नुपर्ने भएकाले यस विधामा अन्त्यको प्रभाव विशेष महत्त्वपूर्ण हुन्छ। पोखरेलका लघुकथामा यही संक्षिप्तता र संकेतात्मकताको अभ्यास देखिन्छ।

क्वाँटी’का केही लघुकथामा हेमिङ्वेको अइसबर्ग सिद्दान्तको प्रभावसँग तुलना गर्न मिल्ने शिल्पगत विशेषता देखिन्छ। कथाकारले सबै कुरा प्रत्यक्ष रूपमा नबताई घटना, संवाद, मौनता र संकेतमार्फत गहिरो सामाजिक तथा मनोवैज्ञानिक अर्थ पाठकसमक्ष छाडेका छन्। कथामा व्यक्त भएको घटना पानीमाथि देखिएको हिमशैलको सानो भागजस्तै हो। त्यसको पछाडि लुकेको मानवीय पीडा, सामाजिक विसङ्गति र मनोवैज्ञानिक द्वन्द्व पाठकले आफैँ पहिचान गर्नुपर्ने हुन्छ। यस प्रकारको संकेतात्मक लेखनले लघुकथालाई संक्षिप्त भएर पनि अर्थगर्भित र प्रभावशाली बनाउँछ।

• निबन्धमा आत्मानुभूति र सामाजिक यथार्थ

‘क्वाँटी’को निबन्ध खण्डमा लेखकको जीवनानुभूति बढी प्रत्यक्ष रूपमा आउँछ। जागिरे जीवनका पीडा, नेपाली जनजीवनका बाध्यता, आशा–निराशा र सामाजिक यथार्थलाई निबन्धले आत्मपरक र सामाजिक दुवै दृष्टिले प्रस्तुत गरेको छ।

‘दुई नम्बरतिर’जस्ता रचनामा मानिस बाध्यताका कारण गलत बाटोतर्फ धकेलिन सक्ने सामाजिक अवस्थाप्रति ध्यानाकर्षण गरिएको छ। यसले नैतिक प्रश्नलाई व्यक्तिगत कमजोरीमा मात्र सीमित गर्दैन। मानिसलाई अनैतिक व्यवहारतर्फ धकेल्ने संरचनागत दबाब पनि खोज्छ।

यही बिन्दुमा पोखरेलको दृष्टिकोण समाजशास्त्रीय बन्छ। मानिस केवल आफ्नो चरित्रको परिणाम होइन। उसको व्यवहार परिवार, अर्थतन्त्र, प्रशासन, राजनीति र सामाजिक संरचनाबाट पनि प्रभावित हुन्छ।

• समीक्षा र आलोचनामा सकारात्मक दृष्टि

‘क्वाँटी’को अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष लेखकको आलोचनात्मक लेखन हो। भानुभक्तदेखि कृष्णभूषण बलसम्म तथा विभिन्न समकालीन स्रष्टामाथि गरिएको समीक्षा र टिप्पणीले पोखरेलको साहित्यिक अध्ययन र सम्बन्धको क्षेत्र फराकिलो भएको देखाउँछ।

उनको आलोचनात्मक दृष्टिकोणमा स्रष्टाको सकारात्मक पक्ष पहिल्याउने प्रवृत्ति उल्लेखनीय छ। दोष खोजेर आलोचना गर्नु मात्र आलोचना होइन। कुनै रचनाकारको साहित्यिक योगदान पहिचान गर्नु पनि आलोचनाको महत्त्वपूर्ण कार्य हो।

यद्यपि आलोचनामा प्रशंसा र वस्तुगत मूल्याङ्कनबीच सन्तुलन आवश्यक हुन्छ। अत्यधिक सकारात्मक दृष्टिले आलोचनात्मक धार कमजोर हुन सक्छ। तर साहित्यिक सहकार्य र सिर्जनात्मक प्रोत्साहनका दृष्टिले पोखरेलको यस्तो आलोचनात्मक उदारता महत्त्वपूर्ण देखिन्छ।

• ‘लेखक सधैँ प्रतिपक्ष हुन्छ’ : कृतिको दार्शनिक केन्द्र

कृष्ण धरावासीको भूमिका ‘क्वाँटी’ बुझ्न विशेष उपयोगी छ। “लेखक सधैँ प्रतिपक्ष हुन्छ” भन्ने धारणा पुस्तकको सम्पूर्ण चेतनालाई व्याख्या गर्न सक्ने सूत्रजस्तै देखिन्छ।

लेखक सत्ताको विरोधी हुनैपर्छ भन्ने यसको अर्थ होइन। लेखकले स्थापित अन्याय, असमानता, पाखण्ड र असत्यलाई प्रश्न गर्नुपर्छ। सत्ता राजनीतिक मात्र हुँदैन। सामाजिक रूढि पनि सत्ता हो। पितृसत्ता सत्ता हो। आर्थिक प्रभुत्व सत्ता हो। धार्मिक आडम्बर पनि सत्ता बन्न सक्छ। लेखकको प्रतिपक्षी चेतना यस्ता सबै संरचनामाथि प्रश्न गर्ने चेतना हो।

यो दृष्टिकोण विश्व साहित्यका धेरै महान् लेखकसँग जोडिन्छ। जर्ज अर्वेलले साहित्यलाई सत्ता र सत्यबीचको संघर्षसँग जोडेर हेरे। अल्बेयर कामुले स्वतन्त्र चिन्तन र नैतिक जिम्मेवारीलाई महत्त्व दिए। बर्टोल्ट ब्रेख्तले साहित्यलाई सामाजिक चेतना जगाउने माध्यम बनाए। पाब्लो नेरुदाले कविता र राजनीतिक प्रतिरोधबीच सम्बन्ध स्थापित गरे।

नेपाली साहित्यमा भूपी शेरचनको व्यङ्ग्य, देवकोटाको मानवीय स्वतन्त्रता, पारिजातको विद्रोही चेतना र कृष्णचन्द्रसिंह प्रधानको आलोचनात्मक दृष्टिसँग पनि पोखरेलको प्रतिपक्षी चेतनाको केही साम्य देखिन्छ।

• विचार र कलाबीचको सम्बन्ध

साहित्यमा विचार आवश्यक छ। तर विचार मात्र साहित्य होइन। साहित्यलाई कलात्मक संरचना पनि चाहिन्छ। ‘क्वाँटी’मा पोखरेलले बिम्ब, प्रतीक, मिथक, व्यङ्ग्य र भाषिक प्रयोगमार्फत विचारलाई कलात्मक रूप दिने प्रयास गरेका छन्।

यही कारण उनको लेखन केवल घोषणापत्रमा सीमित हुँदैन। सामाजिक असन्तोषलाई पनि साहित्यिक बिम्बमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास हुन्छ। शब्दको सामान्य अर्थभन्दा पर नयाँ अर्थ उत्पन्न गराउने क्षमता साहित्यको महत्त्वपूर्ण सौन्दर्य हो।

टी. एस. इलियटले परम्परा र व्यक्तिगत प्रतिभाबीचको सम्बन्धमा जोड दिएझैँ कुनै पनि लेखक आफ्नो पूर्ववर्ती साहित्यिक संस्कारबाट पूर्णतः अलग हुँदैन। पोखरेल पनि नेपाली साहित्यको समृद्ध परम्पराभित्र रहेर आधुनिक सामाजिक चेतना अभिव्यक्त गर्छन्।

• हाँसो, व्यङ्ग्य र प्रतिरोध

पोखरेलको साहित्यमा व्यङ्ग्य प्रमुख सौन्दर्यगत उपकरण हो। तर त्यो केवल हास्यका लागि प्रयोग भएको छैन। हाँसोभित्र असन्तोष छ। विनोदभित्र आलोचना छ। सहज भाषाभित्र गम्भीर प्रश्न छ।

यस्तो व्यङ्ग्य नेपाली साहित्यमा भूपी शेरचनको प्रमुख विशेषतासँग तुलना गर्न सकिन्छ। भूपीले सामान्य बोलिचालीको भाषाबाट राजनीतिक र सामाजिक विसङ्गतिलाई प्रहार गरे। पोखरेल पनि त्यही परम्परालाई आफ्नै समय, क्षेत्र र अनुभवअनुसार अगाडि बढाउँछन्।

तर पोखरेलको व्यङ्ग्यको विशेषता यसको बहुविध उपस्थिति हो। कविता, गजल, कथा, निबन्ध र टिप्पणी सबैमा प्रतिरोधी स्वर देखिन्छ। यसले व्यङ्ग्यलाई उनको सम्पूर्ण साहित्यिक व्यक्तित्वको केन्द्रीय प्रवृत्ति बनाएको छ।

• समयको दस्तावेजका रूपमा ‘क्वाँटी’

कृतिको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको समयबोध हो। विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित रचनालाई एउटै पुस्तकमा समेटिएकाले ‘क्वाँटी’ले लेखकको साहित्यिक विकासक्रम मात्र होइन, नेपाली समाजको परिवर्तनशील अवस्थालाई पनि अभिलेखित गरेको छ।

राजनीतिक परिवर्तन, लोकतन्त्र, हिंसा, प्राकृतिक विपत्ति, बेरोजगारी, महिला हिंसा, सामाजिक विभाजन, आर्थिक कठिनाइ र सार्वजनिक निराशा जस्ता विषयले समकालीन नेपालको सामाजिक इतिहासलाई साहित्यिक दृष्टिले हेर्न सहयोग गर्छन्।यस अर्थमा पुस्तकलाई साहित्यिक आत्मदस्तावेज र सामाजिक दस्तावेज दुवैका रूपमा पढ्न सकिन्छ।

• केही आलोचनात्मक टिप्पणी

‘क्वाँटी’को सबैभन्दा ठूलो शक्ति नै यसको विविधता हो। तर यही विविधता कहिलेकाहीँ यसको संरचनागत कमजोरी पनि बन्न सक्छ। अलग अलग विधाका सामग्री एउटै कृतिमा हुँदा पाठकीय लयमा परिवर्तन आउँछ। कविता पढिरहेको पाठक अचानक समीक्षा वा निबन्धमा प्रवेश गर्छ। यसले स्वादको विविधता दिन्छ, तर एकरूप पठन अनुभव कम गर्न सक्छ।

त्यस्तै लामो साहित्यिक यात्राबाट सङ्कलित सामग्री भएकाले रचनाहरूको समय, शैली र वैचारिक परिपक्वतामा स्वाभाविक अन्तर देखिन सक्छ। तर लेखकले प्रारम्भदेखि वर्तमानसम्मका रचना जस्ताको तस्तै समेटेर आफ्नो विकासक्रम पाठकसमक्ष प्रस्तुत गर्ने उद्देश्य राखेकाले यसलाई कमजोरीभन्दा सिर्जनात्मक आत्मपरीक्षणको प्रमाणका रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ।

• निष्कर्ष

‘क्वाँटी’ एउटा लेखकको दीर्घ साहित्यिक जीवनको बहुविध स्वाद हो। यसमा कवि छन्। गजलकार छन्। कथाकार छन्। निबन्धकार छन्। संस्मरणकार छन्। समीक्षक छन्। तर यी सबै रूपभित्र विसङ्गतिको विरोध गर्ने, परिवर्तनको पक्षमा उभिने र मानवीय गरिमालाई प्राथमिकता दिने लेखक एउटा साझा व्यक्तित्व निरन्तर उपस्थित छ।यही कारण कृष्ण धरावासीको “लेखक सधैँ प्रतिपक्ष हुन्छ” भन्ने धारणा ‘क्वाँटी’को मूल आत्मासँग गहिरोसँग मेल खान्छ। पोखरेलको प्रतिपक्षी चेतना अन्याय, असमानता, पाखण्ड र निराशाविरुद्धको साहित्यिक विवेक हो।

देवकोटाको मानवतावाद, भूपीको व्यङ्ग्य, पारिजातको विद्रोह, शङ्कर लामिछानेको विधागत स्वतन्त्रता तथा विश्व साहित्यका अर्वेल, कामु, ब्रेख्त, नेरुदा र बोर्हेसजस्ता स्रष्टाहरूको आलोचनात्मक तथा प्रयोगशील परम्परासँग संवाद गर्ने सम्भावना ‘क्वाँटी’मा देखिन्छ। यसको अर्थ पोखरेललाई ती साहित्यकारको समान स्तरमा राख्नु होइन बरु उहाँको साहित्यिक चेतनाले विश्व साहित्यमा उपस्थित केही सार्वभौमिक प्रश्नसँग संवाद गर्छ भन्ने हो। अन्ततः ‘क्वाँटी’को सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि यसको बहुलतामा छ। धेरै स्वाद एउटै भाँडामा मिसिएर आफ्नो विशिष्ट स्वाद बनाउने क्वाँटीजस्तै यस कृतिमा विभिन्न विधा, अनुभव र विचार मिसिएका छन्। तिनलाई छुट्टाछुट्टै हेर्दा फरक देखिन्छन्। सँगै पढ्दा एउटै साहित्यिक व्यक्तित्वको समग्र चित्र बन्छ।