गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

बिषय प्रवेश

एक्काइसौँ शताब्दीको विश्व तीव्र राजनीतिक, आर्थिक, प्राविधिक र सांस्कृतिक संक्रमणको चरणबाट गुज्रिरहेको छ। शीतयुद्धपछिको एकध्रुवीय विश्व क्रमशः बहुध्रुवीय संरचनातर्फ उन्मुख हुँदैछ। अमेरिका–चीन रणनीतिक प्रतिस्पर्धा, रूस–पश्चिम तनाव, पश्चिम एसियाका युद्ध, जलवायु संकट, कृत्रिम बुद्धिमत्ताको तीव्र विकास तथा डिजिटल सञ्चारको विस्तारले विश्व राजनीति मात्र होइन, मानवीय सोच, जीवनशैली र सांस्कृतिक मूल्यहरूलाई पनि प्रभावित गरिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा संस्कृति  कला, साहित्य वा परम्पराको विषयमा मात्र सीमित छैन; यो राष्ट्रिय पहिचान, सामाजिक एकता, लोकतान्त्रिक चेतना, सूचना–युद्ध र वैचारिक प्रतिस्पर्धाको केन्द्र बनेको छ।

नेपाल पनि यस विश्वव्यापी परिवर्तनबाट अलग छैन। लोकतान्त्रिक राजनीतिक परिवर्तन भए पनि समाजमा व्यक्तिवाद, उपभोक्तावाद, नैतिक मूल्यको क्षय, डिजिटल प्रभाव, सांस्कृतिक विचलन र वैचारिक अन्योलका चुनौती बढिरहेका छन्। यसले राजनीतिक उपलब्धिलाई दिगो सामाजिक रूपान्तरणमा बदल्न सांस्कृतिक आन्दोलनको अपरिहार्यता झन् स्पष्ट बनाएको छ। राजनीतिक परिवर्तनले राज्यको संरचना बदल्न सक्छ, तर नागरिकको चेतना, आचरण, नैतिकता र सामाजिक संस्कारमा परिवर्तन ल्याउने शक्ति सांस्कृतिक आन्दोलनमै निहित हुन्छ। त्यसैले वर्तमान विश्व राजनीतिक संक्रमणको युगमा नेपालको सांस्कृतिक आन्दोलनले राष्ट्रिय स्वाभिमान, वैज्ञानिक चिन्तन, लोकतान्त्रिक मूल्य, सामाजिक न्याय र मानवीय संवेदनालाई केन्द्रमा राख्दै नयाँ दिशा तय गर्नु आजको ऐतिहासिक आवश्यकता बनेको छ।

यस्तो समयमा सांस्कृतिक आन्दोलनको बहस गर्नु सजिलो विषय होइन। बजारवादले नागरिकलाई उपभोक्तामा रूपान्तरण गरिरहेको, सामाजिक सञ्जालले विचारभन्दा प्रतिक्रिया र अध्ययनभन्दा सनसनीलाई प्राथमिकता दिएको तथा राजनीतिक दलहरू आफैं वैचारिक अस्पष्टतामा फसेका बेला सांस्कृतिक आन्दोलनबारे गम्भीर विमर्श गर्नु वास्तवमै चुनौतीपूर्ण कार्य हो। यद्यपि कुनै पनि समाजको दीर्घकालीन परिवर्तन केवल राजनीतिक सत्ता परिवर्तनबाट सम्भव हुँदैन; त्यसका लागि सांस्कृतिक रूपान्तरण अपरिहार्य हुन्छ।

विश्व राजनीति : शक्ति संघर्षसँगै सांस्कृतिक संघर्ष

शीतयुद्धको अन्त्यसँगै विश्व राजनीतिको एउटा नयाँ युग प्रारम्भ भयो। सोभियत संघको विघटनपछि उदार लोकतन्त्र, खुला बजार अर्थतन्त्र र भूमण्डलीकरण नै मानव सभ्यताको अन्तिम राजनीतिक तथा आर्थिक मोडेल हो भन्ने धारणा व्यापक रूपमा स्थापित गर्ने प्रयास गरियो। फ्रान्सिस फुकुयामाले प्रस्तुत गरेको “इतिहासको अन्त्य” (को अवधारणाले पनि यही विश्वासलाई वैचारिक आधार दिएको थियो। तर पछिल्ला दुई दशकका घटनाक्रमले त्यो धारणालाई गम्भीर चुनौती दिएका छन्। विश्व अहिले फेरि एकध्रुवीय होइन, बहुध्रुवीय शक्ति संरचनातर्फ उन्मुख छ। चीन विश्वको प्रमुख आर्थिक शक्तिका रूपमा उदाएको छ भने रूसले सैन्य तथा भूराजनीतिक प्रभाव पुनः विस्तार गर्ने रणनीति अपनाइरहेको छ। अमेरिका र पश्चिमी शक्तिहरू पनि आफ्नो प्रभाव कायम राख्न नयाँ गठबन्धन, आर्थिक प्रतिबन्ध र प्रविधिगत प्रतिस्पर्धामा सक्रिय छन्।

यसैबीच, पश्चिमी लोकतन्त्रहरू आफैं आन्तरिक ध्रुवीकरण, आप्रवासनको चुनौती, बढ्दो आर्थिक असमानता, राष्ट्रवादी राजनीतिका उभार र लोकतान्त्रिक संस्थाप्रतिको घट्दो विश्वाससँग संघर्ष गरिरहेका छन्। विश्व राजनीति अब भूगोल, सैन्य शक्ति वा अर्थतन्त्रको प्रतिस्पर्धामा मात्र सीमित छैन; यो विचार, संस्कृति, सूचना र जनचेतनामाथिको प्रभाव विस्तार गर्ने प्रतिस्पर्धामा पनि रूपान्तरण भएको छ।

यससँगै सांस्कृतिक राष्ट्रवाद विश्वव्यापी रूपमा पुनः शक्तिशाली बनेको छ। अमेरिका, भारत, युरोप, रूस तथा पूर्वी एसियाका धेरै मुलुकहरूमा राष्ट्रिय पहिचान, इतिहास, भाषा, धर्म र सांस्कृतिक सम्पदालाई राजनीतिक विमर्शको केन्द्रमा राख्ने प्रवृत्ति तीव्र रूपमा बढेको छ। अर्कोतर्फ डिजिटल प्रविधि र सामाजिक सञ्जालले संस्कृति निर्माणको परम्परागत प्रक्रियालाई आमूल परिवर्तन गरेका छन्। नेटफ्लिक्स, टिकटक, युट्युब, इन्स्टाग्राम तथा कृत्रिम बुद्धिमत्तामा आधारित प्लेटफर्महरूले मनोरञ्जन मात्र होइन, मानिसको सोच्ने शैली, भाषा, उपभोग संस्कार, राजनीतिक धारणा र सामाजिक सम्बन्धलाई समेत पुनःनिर्माण गरिरहेका छन्। एल्गोरिद्मले कुन सूचना हेर्ने, कुन विचारमा विश्वास गर्ने र कुन विषयलाई महत्त्व दिने भन्ने कुरामा समेत प्रभाव पार्न थालेका छन्। यसरी डिजिटल प्रविधि आधुनिक सांस्कृतिक शक्तिको सबैभन्दा प्रभावशाली माध्यम बनेको छ।

त्यसैले आजको विश्वमा शक्ति संघर्ष केवल सैन्य वा आर्थिक प्रभुत्वको प्रश्न मात्र होइन; यो सांस्कृतिक प्रभुत्व, सूचना नियन्त्रण, प्रविधिगत नेतृत्व र वैचारिक प्रभाव विस्तारको पनि संघर्ष हो। भविष्यमा विश्वको नेतृत्व केवल आर्थिक वा सैन्य क्षमताले मात्र निर्धारण हुने छैन, बरु आफ्ना सांस्कृतिक मूल्य, ज्ञान प्रणाली, प्रविधि र जनचेतनालाई विश्वव्यापी रूपमा स्थापित गर्न सक्ने क्षमताले पनि निर्धारण गर्नेछ। यही यथार्थले वर्तमान विश्व राजनीतिक संक्रमणलाई सांस्कृतिक आन्दोलन र वैचारिक रूपान्तरणसँग अभिन्न रूपमा जोडिदिएको छ।

नेपालको सांस्कृतिक आन्दोलन : वैचारिक अस्पष्टताको संकट

नेपालको सांस्कृतिक आन्दोलन पनि वर्तमान विश्वव्यापी राजनीतिक, आर्थिक र वैचारिक संक्रमणबाट अलग रहन सकेको छैन। लोकतान्त्रिक आन्दोलन, जनआन्दोलन र सशस्त्र संघर्षजस्ता ऐतिहासिक राजनीतिक प्रक्रियाले राज्य संरचना र राजनीतिक व्यवस्थामा उल्लेखनीय परिवर्तन ल्याए पनि ती परिवर्तनलाई समाजको चेतना, आचरण र सांस्कृतिक जीवनमा अपेक्षित रूपमा रूपान्तरण गर्न सकिएको छैन। परिणामस्वरूप आन्दोलनले बोकेका समानता, सामाजिक न्याय, जनसहभागिता, नैतिकता र रूपान्तरणका आदर्शहरू क्रमशः व्यवहारबाट टाढिँदै गएका छन्। त्याग, बलिदान र परिवर्तनका महान् आदर्श बोकेर अघि बढेका धेरै राजनीतिक आन्दोलनहरू अन्ततः अवसरवाद, व्यक्तिवाद, उपभोक्तावाद, गुटीय प्रतिस्पर्धा र सत्ता–केन्द्रित राजनीतिमा सीमित हुन पुगेका छन्। यसले आन्दोलनप्रति नागरिकको विश्वास कमजोर बनाएको छ र राजनीतिक नेतृत्वको नैतिक विश्वसनीयतामाथि पनि प्रश्न उठाएको छ।

आज नेपालको प्रमुख चुनौती राजनीतिक परिवर्तनलाई नै सामाजिक परिवर्तनको अन्तिम लक्ष्य ठान्ने प्रवृत्ति हो। संविधान निर्माण, शासन व्यवस्था परिवर्तन वा निर्वाचनमार्फत सरकार फेरिएपछि समाज स्वतः बदलिन्छ भन्ने स्वस्फूर्तवादी सोचले सांस्कृतिक आन्दोलनको आवश्यकतालाई ओझेलमा पारेको छ। वास्तवमा राजनीतिक परिवर्तनले संस्थागत ढाँचा परिवर्तन गर्न सक्छ, तर समाजको चेतना, मूल्य प्रणाली, नैतिक संस्कार, कार्यसंस्कृति, लैङ्गिक दृष्टिकोण, सार्वजनिक उत्तरदायित्व र नागरिक व्यवहार परिवर्तन नगरी कुनै पनि राजनीतिक उपलब्धि दीर्घकालीन बन्न सक्दैन। राजनीतिक क्रान्ति निश्चित ऐतिहासिक अवधिमा सम्पन्न हुन सक्छ, तर सांस्कृतिक रूपान्तरण भने पुस्तौँसम्म निरन्तर चलिरहने प्रक्रिया हो।

यही कारणले नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रामा राजनीतिक उपलब्धि र सामाजिक व्यवहारबीच ठूलो अन्तर देखिएको छ। कानुनी रूपमा लोकतान्त्रिक संरचना स्थापित भए पनि सार्वजनिक जीवनमा भ्रष्टाचार, दण्डहीनता, संरक्षणवाद, व्यक्तिपूजा, सामाजिक विभाजन, हिंसात्मक भाषा, असहिष्णुता र नैतिक विचलनका समस्या अझै कायम छन्। यसले देखाउँछ कि राजनीतिक परिवर्तनलाई स्थायित्व दिने आधार सांस्कृतिक रूपान्तरण नै हो। जबसम्म नागरिक चेतना, सामाजिक आचरण, श्रमप्रतिको सम्मान, सार्वजनिक नैतिकता, वैज्ञानिक सोच र लोकतान्त्रिक संस्कारलाई सांस्कृतिक आन्दोलनमार्फत सुदृढ बनाइँदैन, तबसम्म कुनै पनि राजनीतिक परिवर्तनले अपेक्षित सामाजिक परिणाम दिन सक्दैन। त्यसैले आज नेपालको आवश्यकता केवल नयाँ राजनीतिक कार्यक्रम होइन, राजनीतिक उपलब्धिलाई जीवन व्यवहारमा रूपान्तरण गर्ने व्यापक, योजनाबद्ध र दीर्घकालीन सांस्कृतिक आन्दोलन हो।

राजनीति र संस्कृतिको द्वन्द्वात्मक सम्बन्ध

संस्कृति र राजनीति समाजका दुई पृथक् क्षेत्र भए पनि तिनीहरू एकअर्कासँग गहिरो रूपमा अन्तरसम्बन्धित छन्। यी न त पूर्णतः स्वतन्त्र छन्, न पूर्णतः अभिन्न। द्वन्द्वात्मक भौतिकवादी दृष्टिकोणअनुसार समाजको आर्थिक आधार, उत्पादन सम्बन्ध र राज्य संरचनाले संस्कृतिको स्वरूप, मूल्य र अभिव्यक्तिलाई प्रभाव पार्छन्। त्यस्तै संस्कृति, नैतिकता, विचार, जनचेतना, जीवनशैली र सामाजिक आचरणले राजनीतिक व्यवस्थाको चरित्र, स्थायित्व र जनस्वीकृतिलाई निर्धारण गर्छन्। त्यसैले राजनीति र संस्कृतिबीचको सम्बन्ध एकतर्फी नभई पारस्परिक, गतिशील र द्वन्द्वात्मक हुन्छ।

राजनीतिक परिवर्तनले कानुन, संस्था र राज्य संरचनामा परिवर्तन ल्याउन सक्छ, तर ती परिवर्तनलाई जनजीवनमा स्थायित्व प्रदान गर्ने काम संस्कृति र सामाजिक चेतनाले गर्छ। लोकतन्त्रको सफल कार्यान्वयन केवल संविधान वा निर्वाचनबाट सम्भव हुँदैन; त्यसका लागि लोकतान्त्रिक संस्कार, सहिष्णुता, सार्वजनिक नैतिकता, उत्तरदायित्वबोध र नागरिक चेतनाको विकास आवश्यक हुन्छ। यही कारणले कुनै पनि राजनीतिक परिवर्तनको दीर्घकालीन सफलता सांस्कृतिक रूपान्तरणसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको हुन्छ।

नेपालको वाम आन्दोलनभित्र पनि राजनीति र संस्कृतिको सम्बन्धलाई लिएर दुई प्रकारका अतिवादी दृष्टिकोण देखिएका छन्। एउटा धारले संस्कृतिलाई राजनीतिका आदेश पालना गर्ने सहायक माध्यमका रूपमा मात्र बुझ्ने यान्त्रिक दृष्टिकोण अपनाएको छ। यसले साहित्य, कला र संस्कृतिलाई केवल राजनीतिक प्रचारको साधनमा सीमित गर्ने जोखिम पैदा गर्छ। अर्को धारले संस्कृतिलाई समाजको आर्थिक–राजनीतिक यथार्थबाट पूर्णतः स्वतन्त्र क्षेत्रका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको छ। यसले संस्कृतिको सामाजिक र ऐतिहासिक आधारलाई कमजोर बनाउँछ। यी दुवै दृष्टिकोण अपूर्ण छन्, किनकि संस्कृति न त केवल राजनीतिको छायाँ हो, न त समाजको भौतिक यथार्थबाट पूर्णतः अलग स्वतन्त्र अस्तित्व।

वास्तवमा संस्कृति समाजको आलोचनात्मक विवेक पनि हो। यसले राजनीतिलाई दिशा दिन्छ, आवश्यक पर्दा प्रश्न उठाउँछ, कमजोरीहरूको समीक्षा गर्छ, नैतिक मापदण्ड स्थापित गर्छ र विचलन देखिएमा प्रतिरोधको आवाज पनि बन्छ। इतिहासमा साहित्य, कला र सांस्कृतिक आन्दोलनहरूले धेरै पटक राजनीतिक परिवर्तनभन्दा अघि समाजमा नयाँ चेतना निर्माण गरेका उदाहरणहरू छन्। त्यसैले सांस्कृतिक आन्दोलनलाई राजनीतिक आन्दोलनको प्रतिलिपि वा प्रचार संयन्त्रका रूपमा होइन, आफ्नै वैचारिक स्वायत्तता, सृजनात्मक स्वतन्त्रता र आलोचनात्मक भूमिकासहित समाज रूपान्तरणको महत्त्वपूर्ण आधारका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। राजनीति र संस्कृतिको यही द्वन्द्वात्मक सम्बन्धले दिगो सामाजिक परिवर्तनको मार्ग निर्माण गर्छ।

वर्तमान विश्वको सांस्कृतिक संकट

वर्तमान विश्व अभूतपूर्व राजनीतिक, आर्थिक र प्राविधिक परिवर्तनसँगै गहिरो सांस्कृतिक संकटबाट पनि गुज्रिरहेको छ। विज्ञान र प्रविधिको तीव्र विकासले मानव जीवनलाई सहज बनाएको भए पनि यसले नयाँ प्रकारका वैचारिक, नैतिक र सामाजिक चुनौतीहरू पनि सिर्जना गरेको छ। आज विश्वभर कम्तीमा पाँचवटा प्रमुख सांस्कृतिक संकट स्पष्ट रूपमा देखिएका छन्, जसले मानव सभ्यता, लोकतन्त्र र सामाजिक सम्बन्धको स्वरूपलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गरिरहेका छन्।

आधुनिक समाजमा व्यक्तिगत स्वतन्त्रता महत्त्वपूर्ण मूल्य भए पनि यसको अतिरञ्जित रूपले समुदाय, परिवार, सामाजिक उत्तरदायित्व र सामूहिक हितको भावनालाई कमजोर बनाइरहेको छ। “म” केन्द्रित सोचले साझा दायित्व, सहकार्य र सामाजिक एकताको संस्कृतिलाई चुनौती दिएको छ। परिणामस्वरूप सामाजिक सम्बन्धहरू कमजोर हुँदै गएका छन् र सामूहिक हितभन्दा व्यक्तिगत स्वार्थलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति बढिरहेको छ।

विश्वव्यापी बजार अर्थतन्त्रले मानिसलाई सक्रिय नागरिकभन्दा उपभोक्ताका रूपमा बढी परिभाषित गर्न थालेको छ। सफलता, प्रतिष्ठा र खुसीलाई नैतिकता, ज्ञान वा सामाजिक योगदानसँग होइन, उपभोग, सम्पत्ति र ब्रान्डसँग जोड्ने प्रवृत्ति बलियो बन्दै गएको छ। यसले श्रम, सादगी, सामाजिक उत्तरदायित्व र मानवीय संवेदनाजस्ता मूल्यहरूलाई क्रमशः कमजोर बनाइरहेको छ।

इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालले सूचनामा अभूतपूर्व पहुँच उपलब्ध गराए पनि त्यससँगै सतही ज्ञान, भ्रमपूर्ण सूचना, दुष्प्रचार र तात्कालिक प्रतिक्रियाको संस्कृति पनि विस्तार भएको छ। छोटा भिडियो, एल्गोरिद्मद्वारा निर्देशित सामग्री र निरन्तर सूचना प्रवाहले गहिरो अध्ययन, आलोचनात्मक चिन्तन, धैर्यपूर्वक विश्लेषण गर्ने क्षमता तथा बौद्धिक संवादको परम्परामा चुनौती उत्पन्न गरेको छ।

जाति, धर्म, भाषा, लिङ्ग, क्षेत्र वा अन्य पहिचानका आधारमा समान अधिकार र सम्मानको माग लोकतान्त्रिक समाजका लागि महत्त्वपूर्ण भए पनि, जब यी प्रश्नहरू सामाजिक न्याय, श्रम, आर्थिक असमानता र वर्गीय संरचनाका प्रश्नहरूबाट पूर्णतः अलग गरिन्छन्, तब समाजमा नयाँ प्रकारको ध्रुवीकरण र विभाजनको जोखिम बढ्छ। यसले साझा राष्ट्रिय तथा मानवीय एजेन्डालाई कमजोर पार्न सक्छ।

आज मानिसले कुन समाचार पढ्ने, कुन भिडियो हेर्ने, कुन विचारलाई विश्वास गर्ने वा कुन विषयमा बहस गर्ने भन्ने प्रक्रियामा एल्गोरिद्मको प्रभाव तीव्र रूपमा बढेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले ज्ञान उत्पादन, सूचना प्रवाह र जनमत निर्माणका नयाँ सम्भावना सिर्जना गरेको छ, तर त्यससँगै गलत सूचना, विचारको हेरफेर, डिजिटल निगरानी र सांस्कृतिक प्रभुत्वका नयाँ चुनौतीहरू पनि उत्पन्न भएका छन्।

यी सबै परिवर्तनहरूले स्पष्ट संकेत गर्छन् कि आजको सांस्कृतिक आन्दोलनले केवल विगतका राजनीतिक नाराहरू दोहोर्याएर आफ्नो ऐतिहासिक दायित्व पूरा गर्न सक्दैन। नेपालको सांस्कृतिक आन्दोलनले विश्वव्यापी डिजिटल परिवर्तन, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, उपभोक्तावाद, सामाजिक ध्रुवीकरण र बदलिँदो वैचारिक परिवेशलाई गम्भीर रूपमा आत्मसात् गर्दै राष्ट्रिय स्वाभिमान, वैज्ञानिक चिन्तन, लोकतान्त्रिक संस्कार, सामाजिक न्याय, मानवीय संवेदना र सांस्कृतिक आत्मविश्वासमा आधारित नयाँ वैचारिक दिशा निर्माण गर्नुपर्छ। यही मार्गले मात्र समकालीन विश्वका चुनौतीहरूको सामना गर्दै नेपालको सांस्कृतिक रूपान्तरणलाई समयानुकूल र जीवन्त बनाउन सक्छ।

नेपालको संक्रमणकालीन समाज र सांस्कृतिक आन्दोलनको ऐतिहासिक दायित्व

नेपाल आज आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक संक्रमणको जटिल चरणबाट गुज्रिरहेको छ। संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना, नयाँ संविधानको कार्यान्वयन र लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको विकासजस्ता महत्वपूर्ण राजनीतिक उपलब्धि हासिल भए पनि समाजको संरचना र जनचेतनामा अपेक्षित रूपान्तरण हुन सकेको छैन। परम्परागत सामन्तवादी सोच, जातीय तथा लैङ्गिक विभेद, पितृसत्तात्मक मानसिकता, भ्रष्टाचार, राजनीतिक संरक्षणवाद, दण्डहीनता, कमजोर सार्वजनिक नैतिकता तथा अवसरवादी राजनीतिक संस्कृतिले समाजलाई अझै प्रभावित गरिरहेका छन्। अर्कोतर्फ भूमण्डलीकरण, तीव्र सहरीकरण, वैदेशिक रोजगारी, डिजिटल प्रविधिको विस्तार, सामाजिक सञ्जाल र विश्वव्यापी उपभोक्तावादी संस्कृतिले नेपाली समाजमा नयाँ मूल्य, नयाँ आकांक्षा र नयाँ चुनौतीहरू एकैसाथ प्रवेश गराइरहेका छन्। यसरी नेपालमा पुरानो र नयाँ संस्कृतिबीचको द्वन्द्व समानान्तर रूपमा चलिरहेको छ।

एकातिर इतिहासबाट प्राप्त सामन्तवादी मूल्य, अन्धविश्वास, सामाजिक असमानता र विभेदका अवशेष पूर्ण रूपमा समाप्त भएका छैनन्। अर्कोतर्फ विश्वव्यापी बजार संस्कृति, विज्ञापन, मनोरञ्जन उद्योग, डिजिटल प्लेटफर्म र एल्गोरिद्मद्वारा निर्देशित उपभोग संस्कृतिले मानिसको सोच, जीवनशैली र प्राथमिकतालाई तीव्र रूपमा प्रभावित गरिरहेको छ। यसले आर्थिक उपनिवेशभन्दा पनि मानसिक र सांस्कृतिक उपनिवेशीकरणको खतरा सिर्जना गरेको छ, जहाँ मानिसले आफ्नै भाषा, संस्कृति, इतिहास र जीवनमूल्यप्रति आत्मविश्वास गुमाउँदै बाह्य जीवनशैलीलाई प्रगतिशीलताको पर्याय ठान्न थाल्छ। परिणामस्वरूप सांस्कृतिक आत्मपहिचान कमजोर हुने, सामाजिक सम्बन्ध सतही बन्दै जाने र राष्ट्रिय आत्मविश्वास क्षीण हुने जोखिम बढ्दै गएको छ।

यस्तो परिस्थितिमा नेपालको सांस्कृतिक आन्दोलनको उद्देश्य  परम्पराको अन्ध संरक्षण गर्नु वा आधुनिकताको अन्धानुकरण गर्नु मात्र हुन सक्दैन। प्रत्येक परम्परा संरक्षणयोग्य हुँदैन, त्यस्तै प्रत्येक आधुनिक प्रवृत्ति प्रगतिशील पनि हुँदैन। आवश्यक कुरा भनेको आलोचनात्मक विवेकका आधारमा समाजका सकारात्मक सांस्कृतिक मूल्यहरूको संरक्षण, विभेदकारी तथा अवैज्ञानिक परम्पराको रूपान्तरण र विश्वका उपयोगी ज्ञान, विज्ञान तथा लोकतान्त्रिक अभ्यासहरूको सृजनात्मक आत्मसात् गर्नु हो। सांस्कृतिक आन्दोलनले नेपाली समाजको मौलिकता, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक सम्पदा, लोकतान्त्रिक मूल्य, वैज्ञानिक चेतना, सामाजिक न्याय, लैङ्गिक समानता, राष्ट्रिय स्वाभिमान, नागरिक उत्तरदायित्व र मानवतावादी दृष्टिकोणलाई एउटै साझा राष्ट्रिय चेतनामा रूपान्तरण गर्ने दिशामा अघि बढ्नुपर्छ।

आज नेपालको आवश्यकता अतीतमा फर्किने सांस्कृतिक आन्दोलन होइन, न त आफ्नो मौलिकता बिर्सेर बाह्य प्रभावको अनुकरण गर्ने आन्दोलन नै हो। आवश्यकता यस्तो सांस्कृतिक पुनर्जागरणको छ, जसले नेपाली समाजका ऐतिहासिक अनुभव, लोकतान्त्रिक आकांक्षा, वैज्ञानिक सोच र समकालीन विश्वका सकारात्मक उपलब्धिलाई समन्वय गर्दै आत्मविश्वासी, समावेशी, नैतिक र सिर्जनशील समाज निर्माणको आधार तयार गर्न सकोस्। यही दिशामा अघि बढ्ने सांस्कृतिक आन्दोलनले मात्र नेपालको राजनीतिक परिवर्तनलाई दिगो सामाजिक रूपान्तरणमा बदल्न सक्छ।

राजनीतिक परिवर्तन र सांस्कृतिक रूपान्तरणको अपूर्ण यात्रा

नेपालका परिवर्तनकारी आन्दोलनहरूले विगत सात दशकमा महत्वपूर्ण राजनीतिक उपलब्धिहरू हासिल गरेका छन्। प्रजातन्त्रको स्थापना, निरंकुश शासन व्यवस्थाको अन्त्य, गणतन्त्रको स्थापना, संघीय लोकतान्त्रिक व्यवस्था, समावेशी प्रतिनिधित्व र संविधान निर्माणजस्ता ऐतिहासिक परिवर्तनहरूले राज्यको राजनीतिक संरचनामा आमूल परिवर्तन ल्याएका छन्। यी उपलब्धिहरू नेपाली जनताको लामो संघर्ष, त्याग र बलिदानका परिणाम हुन्। तर राजनीतिक परिवर्तनको यो यात्रा समाजको सांस्कृतिक रूपान्तरणसँग समानान्तर रूपमा अघि बढ्न नसक्दा परिवर्तनका धेरै अपेक्षाहरू अधुरा नै रहे।

राजनीतिक आन्दोलनहरूले राज्य व्यवस्था परिवर्तन गर्न सफल भए पनि जनताको दैनिक जीवन, सामाजिक व्यवहार, सार्वजनिक नैतिकता, कार्यसंस्कृति, उत्तरदायित्वबोध र नागरिक चेतनामा अपेक्षित रूपान्तरण ल्याउन सकेनन्। लोकतान्त्रिक संस्थाहरू स्थापित भए पनि सार्वजनिक जीवनमा भ्रष्टाचार, संरक्षणवाद, व्यक्तिपूजा, दण्डहीनता, अवसरवाद, गुटीय स्वार्थ र सार्वजनिक सम्पत्तिप्रतिको उदासीनता जस्ता प्रवृत्तिहरू निरन्तर देखिइरहे। यसले राजनीतिक आदर्श र व्यवहारबीच गहिरो दूरी सिर्जना गर्‍यो। आन्दोलनका क्रममा समानता, सामाजिक न्याय, सुशासन र नैतिक राजनीतिको पक्षमा उभिएका धेरै नेतृत्वहरू व्यवहारमा ती आदर्शलाई संस्थागत गर्न असफल हुँदा जनविश्वास क्रमशः कमजोर बन्दै गयो। फलस्वरूप परिवर्तनका नायकहरूमाथि नै प्रश्न उठ्न थाले र राजनीतिक आन्दोलनको नैतिक वैधतामाथि चुनौती पैदा भयो।

यस अनुभवले एउटा गम्भीर सत्य उजागर गरेको छ राजनीतिक आन्दोलनले सत्ता परिवर्तन गर्न सक्छ, तर समाज परिवर्तन गर्न सांस्कृतिक आन्दोलन अपरिहार्य हुन्छ। कानुन, संविधान र राज्य संरचनाले परिवर्तनको ढाँचा तयार गर्न सक्छन्, तर त्यसलाई नागरिकको सोच, आचरण, नैतिकता, कार्यशैली र जीवनमूल्यमा रूपान्तरण गर्ने काम संस्कृति र जनचेतनाले मात्र गर्न सक्छ। जबसम्म लोकतान्त्रिक मूल्य नागरिकको व्यवहारमा स्थापित हुँदैनन्, सुशासन सार्वजनिक संस्कृतिको हिस्सा बन्दैन र सामाजिक उत्तरदायित्व सामूहिक चेतनामा रूपान्तरण हुँदैन, तबसम्म राजनीतिक उपलब्धिहरू अस्थिर र अपूर्ण रहिरहन्छन्।

त्यसैले नेपालको अनुभवले स्पष्ट रूपमा देखाएको छ कि दिगो परिवर्तनका लागि राजनीतिक आन्दोलन र सांस्कृतिक आन्दोलन एकअर्काका पूरक हुनुपर्छ। राजनीतिक परिवर्तनले दिशा दिन्छ भने सांस्कृतिक रूपान्तरणले त्यसलाई स्थायित्व, नैतिक आधार र सामाजिक स्वीकृति प्रदान गर्छ। यही कारणले अबको आवश्यकता केवल नयाँ राजनीतिक कार्यक्रम होइन, नागरिक चेतना, सार्वजनिक नैतिकता, लोकतान्त्रिक संस्कार, श्रमको सम्मान, वैज्ञानिक सोच र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई संस्थागत गर्ने व्यापक सांस्कृतिक पुनर्जागरण हो। यही पुनर्जागरणले मात्र राजनीतिक उपलब्धिलाई स्थायी सामाजिक रूपान्तरणमा बदल्न सक्छ।

नयाँ सांस्कृतिक आन्दोलनको दिशा : समकालीन चुनौती र रूपान्तरणको आवश्यकता

आजको सांस्कृतिक आन्दोलनले केवल सामन्तवादी संस्कृतिको आलोचना गरेर आफ्नो ऐतिहासिक दायित्व पूरा गर्न सक्दैन, न त पश्चिमी आधुनिकताको अन्धानुकरण गरेर नै समाजलाई सही दिशा दिन सक्छ। विश्व अहिले डिजिटल सभ्यता, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सूचना प्रविधि, भूमण्डलीकरण र तीव्र वैचारिक प्रतिस्पर्धाको युगमा प्रवेश गरिसकेको छ। यस्तो अवस्थामा सांस्कृतिक आन्दोलनले विगतका राजनीतिक नाराहरूलाई मात्र दोहोर्याउने होइन, समयले सिर्जना गरेका नयाँ प्रश्नहरूको उत्तर खोज्न सक्नुपर्छ। आज सूचना युद्ध, साइबर संस्कृति, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत हुने विचार निर्माण, जलवायु परिवर्तन, वातावरणीय संकट, बढ्दो आर्थिक असमानता, वैदेशिक पलायन, लैङ्गिक समानता, वैज्ञानिक चेतना र लोकतान्त्रिक संस्कारजस्ता विषयहरू सांस्कृतिक बहसका केन्द्रमा आएका छन्। त्यसैले समकालीन सांस्कृतिक आन्दोलनले यी सबै आयामलाई आफ्नो वैचारिक कार्यसूचीभित्र समेट्न आवश्यक छ।

नयाँ सांस्कृतिक आन्दोलनको मूल उद्देश्य नागरिकको चेतनालाई समयानुकूल, वैज्ञानिक, नैतिक र उत्तरदायी बनाउनु हुनुपर्छ। यसले श्रमको सम्मान, सार्वजनिक सम्पत्तिप्रतिको उत्तरदायित्व, भ्रष्टाचारविरोधी नैतिकता, विधिको शासन, लोकतान्त्रिक व्यवहार, सहिष्णुता, लैङ्गिक समानता, सामाजिक समावेशिता र राष्ट्रिय स्वाधीनताको संस्कृतिलाई समाजमा स्थापित गर्नुपर्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता र डिजिटल सञ्चारका कारण सूचना प्रवाह तीव्र भएको वर्तमान समयमा आलोचनात्मक चिन्तन, तथ्यमा आधारित बहस र सत्यप्रतिको प्रतिबद्धता झन् आवश्यक बनेको छ। त्यसैले सांस्कृतिक आन्दोलनले प्रविधिको विरोध होइन, प्रविधिको मानवीय, नैतिक र जिम्मेवार प्रयोगको संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

सांस्कृतिक आन्दोलनको उद्देश्य कुनै समुदाय, वर्ग, भाषा, धर्म वा विचारप्रति घृणा फैलाउनु होइन; बरु समाजमा विवेक, संवाद, सहअस्तित्व र आलोचनात्मक चेतनाको विकास गर्नु हो। यसको लक्ष्य संकीर्ण वा आक्रामक राष्ट्रवाद होइन, विविधतालाई सम्मान गर्ने आत्मसम्मानयुक्त, लोकतान्त्रिक र समावेशी राष्ट्रियता निर्माण गर्नु हो। त्यस्तै यसको उद्देश्य समाजमा विभाजनलाई स्थायी बनाउनु होइन, सामाजिक न्याय, समान अवसर, मानवीय गरिमा र संविधानसम्मत अधिकारका आधारमा सबै नागरिकलाई समान सहभागिताको वातावरण सिर्जना गर्नु हो।

आज नेपालको सांस्कृतिक आन्दोलनले विगतका सकारात्मक परम्परालाई आत्मसात् गर्दै भविष्यका चुनौतीसँग संवाद गर्न सक्ने नयाँ दृष्टिकोण विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। यस्तो आन्दोलनले राष्ट्रिय मौलिकता र विश्वव्यापी ज्ञानबीच सन्तुलन कायम गर्दै वैज्ञानिक सोच, लोकतान्त्रिक मूल्य, मानव अधिकार, सामाजिक उत्तरदायित्व, वातावरणीय चेतना र नैतिक सार्वजनिक जीवनलाई एकीकृत गर्न सक्नुपर्छ। यही प्रकारको सांस्कृतिक पुनर्जागरणले मात्र राजनीतिक परिवर्तनलाई स्थायी सामाजिक रूपान्तरणमा बदल्न, लोकतन्त्रलाई जीवनपद्धतिका रूपमा स्थापित गर्न र नेपालको समृद्ध, न्यायपूर्ण तथा आत्मविश्वासी भविष्य निर्माण गर्न सक्ने आधार तयार पार्नेछ।

निष्कर्ष

विश्व नयाँ शक्ति सन्तुलन, डिजिटल सभ्यता र वैचारिक प्रतिस्पर्धाको युगमा प्रवेश गरिसकेको छ। अब संस्कृति केवल मनोरञ्जनको विषय होइन; राष्ट्रिय सुरक्षा, लोकतन्त्र, आर्थिक विकास, सामाजिक एकता र मानव चेतनासँग प्रत्यक्ष जोडिएको रणनीतिक क्षेत्र बनेको छ।

नेपालको सन्दर्भमा पनि सांस्कृतिक आन्दोलनलाई राजनीतिक आन्दोलनको सहायक कार्यक्रमका रूपमा होइन, परिवर्तनको आधारभूत स्तम्भका रूपमा पुनर्परिभाषित गर्न आवश्यक छ। राजनीतिक परिवर्तनलाई स्थायित्व दिने शक्ति संस्कृति हो। विचारलाई जीवन व्यवहारमा रूपान्तरण गर्ने माध्यम संस्कृति हो। राष्ट्रलाई केवल संविधानले होइन, साझा सांस्कृतिक चेतनाले पनि बाँध्छ।

त्यसैले आज आवश्यक परेको सांस्कृतिक आन्दोलन कुनै व्यक्तिपूजा, अन्धानुकरण वा संकीर्ण वैचारिक आग्रहमा आधारित आन्दोलन होइन; वैज्ञानिक विवेक, लोकतान्त्रिक मूल्य, राष्ट्रिय स्वाभिमान, सामाजिक न्याय, मानवीय संवेदना र नैतिक उत्तरदायित्वमा आधारित नयाँ सांस्कृतिक पुनर्जागरण हो। यही पुनर्जागरणले नेपालको राजनीतिक उपलब्धिलाई सामाजिक रूपान्तरणमा, सामाजिक रूपान्तरणलाई सांस्कृतिक चेतनामा र सांस्कृतिक चेतनालाई दिगो राष्ट्रिय विकासमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।