गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

भाद्रको आकाश विस्तारै खुल्दै थियो। खेतका हरिया बाला हावासँगै हल्लिरहेका थिए। रोपाइँको चटारो केही कम भएको थियो। गाउँका बाटाहरूमा पहिलेको जस्तो हतार थिएन। यही फुर्सदको मौसममा टाढाबाट एउटा परिचित लय सुनियो। मादलको हल्का आवाज थियो। महिलाहरूको सामूहिक स्वर थियो। बीचबीचमा हाँसो मिसिएको थियो। मैले पाइला रोकें। त्यो आवाजले मलाई वर्तमानबाट विगततिर लग्यो। तीज सम्झिएँ। लाग्यो, तीज कुनै एउटा दिनको पर्व मात्र होइन रहेछ। यो त वर्षभरि थामिएका भावना खोल्ने एउटा सांस्कृतिक बाटो रहेछ। खेतबाट घरतिर फर्किने शरीरसँगै मन पनि आफ्नै जरा खोज्दै माइतीतिर फर्किने एउटा यात्रा रहेछ।

म गाउँको पुरानो बाटो सम्झिँदै अघि बढेँ। त्यो बाटोको एउटा मोड माइतीतर्फ जान्थ्यो। अर्को मोड पराइघरको आँगनतर्फ। विवाहपछि एउटी छोरीको जीवनमा यी दुई बाटा कति गहिरा अर्थ बोकेर आउँछन् होला! जन्मघर छोडेर नयाँ घरमा पुगेपछि शरीर नयाँ परिवेशमा बस्छ। तर मन भने पुरानो आँगनमै धेरै समय अड्किरहन्छ। आमाको स्वर। बाबुको माया। दाजुभाइको जिस्क्याइ। दिदीबहिनीको हाँसो। बाल्यकालका ती गल्ली। तीज आउँदा यी सबै स्मृतिहरू फेरि जाग्छन्। त्यसैले तीजलाई केवल धार्मिक व्रत भनेर बुझ्दा यसको सामाजिक मनोविज्ञान छुट्छ। यो सम्बन्धको पुनर्स्मरण हो। भावनाको पुनर्मिलन हो। टाढिएको आत्मीयतालाई फेरि नजिक ल्याउने अवसर हो।

कल्पनामा मैले एउटा बाबुलाई बाटोमा हिँडिरहेको देखेँ। उसको हातमा छोरीका लागि केही सामान थियो। अनुहारमा थकान थियो। तर आँखामा उत्साह थियो। ऊ छोरी लिन जाँदै थियो। बाटो लामो थियो। तर उसको पाइला हलुका थियो। किनकि उसलाई थाहा थियो आज छोरीको अनुहारमा माइतीको उज्यालो देखिनेछ। यही दृश्यमा तीजको एउटा गहिरो अर्थ भेटिन्छ। पर्वले कहिलेकाहीँ मानिसलाई घरमा होइन, सम्बन्धमा फर्काउँछ। चेली माइती आउँछिन्। आमा छोरीलाई अँगालो हाल्छिन्। दिदीबहिनी भेटिन्छन्। वर्षभरिका सुखदुःख खुल्छन्। मनका गाँठा फुक्छन्। आँसु आउँछन्। हाँसो आउँछ। र अन्ततः मन हलुका हुन्छ। आधुनिक मनोविज्ञानको भाषामा यसलाई भावनात्मक अभिव्यक्ति र सामाजिक समर्थन भन्न सकिन्छ। संस्कृतिको भाषामा भने यो आत्मीयता हो।

तीजको धार्मिक यात्रामा पुग्दा कथा अझ पुरानो हुन्छ। हिमालय पुत्री पार्वतीको स्मरण आउँछ। पौराणिक मान्यताअनुसार पार्वतीले आफूले चाहेको वरका रूपमा भगवान् शिवलाई प्राप्त गर्न कठोर तपस्या गर्नुभयो। उहाँको निष्ठा, धैर्य र समर्पणसँग शिव पार्वती विवाहको कथा जोडिएको छ। यही विश्वासले हरितालिका तीजलाई धार्मिक अर्थ दिएको छ। विवाहित महिलाले पतिको सुस्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना गर्छन्। अविवाहित युवतीले योग्य वरको कामना गर्छन्। तर यस कथालाई वैवाहिक इच्छाको कथामा सीमित गर्नु उचित हुँदैन। यसको गहिरो तहमा निष्ठा, धैर्य, आत्मसंयम र लक्ष्यप्रतिको समर्पण पनि छन्। आध्यात्मिक दृष्टिले व्रत बाहिरी उपवास मात्र होइन। यो आफ्ना इच्छा र चेतनालाई अनुशासित गर्ने अभ्यास पनि बन्न सक्छ।

म एउटा मन्दिरको आँगनमा पुगेजस्तो भएँ। बिहानको घाम शिवलिङ्गमा परिरहेको थियो। कतै घण्टी बजिरहेको थियो। कतै महिलाहरू पूजा गरिरहेका थिए। कतै भजन सुनिन्थ्यो। धूपको सुगन्ध हावामा मिसिएको थियो। त्यहाँ धार्मिकता थियो। तर धार्मिकताको केन्द्रमा एउटा मौन प्रश्न पनि थियो—“व्रतले शरीरलाई मात्र नियन्त्रण गर्ने हो कि मनलाई पनि?” मैले आफैँलाई सोधेँ। यदि उपवासले करुणा बढाउँदैन भने त्यसको आध्यात्मिक अर्थ कति गहिरो रहन्छ? यदि पूजा गरेपछि व्यवहारमा हिंसा, घृणा र अहंकार बाँकी रहन्छ भने पूजा पूर्ण हुन्छ त? धर्मको वास्तविक मूल्य कर्ममा देखिनुपर्छ। तीजको आध्यात्मिक पक्ष पनि त्यहीँबाट अर्थपूर्ण हुन्छ। श्रद्धा व्यवहारमा झर्नुपर्छ। पूजा संस्कारमा परिणत हुनुपर्छ। व्रत आत्मअनुशासनमा बदलिनुपर्छ।

त्यसपछि मेरो यात्रा तीजको गीततर्फ मोडियो। पुरानो चौतारी सम्झिएँ। महिलाहरू समूहमा बसेका थिए। कसैको हातमा मादल थियो। कसैले थपडी बजाइरहेकी थिइन्। गीत सुरु भयो। गीतमा पीडा थियो। घरको दुःख थियो। सासू बुहारीको सम्बन्ध थियो। माइतीको सम्झना थियो। श्रीमान्को व्यवहार थियो। समाजका असमानताका कथा थिए। त्यो गीत मनोरञ्जन मात्र थिएन। त्यो मौखिक इतिहास थियो। त्यो सामाजिक अभिलेख थियो। लेख्न नपाएका महिलाहरूले गीतमा आफ्नो जीवन लेखिरहेका थिए। बोल्न नसकेका कुरा गीतमा बोलिरहेका थिए। त्यसैले तीजका लोकगीतलाई सांस्कृतिक अध्ययनको दृष्टिले हेर्दा ती महिला अनुभवका महत्त्वपूर्ण स्रोत पनि हुन्। गीतले समाजको ऐना देखाउँछ। कहिलेकाहीँ अदालतले नसुनेको आवाज पनि गीतले सुनाउँछ।

मलाई लाग्यो, तीजको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष यही अभिव्यक्ति हो। समाजले लामो समयसम्म महिलालाई निश्चित भूमिकाभित्र सीमित गर्‍यो। विवाहपछि माइतीबाट टाढा पुग्नु पर्‍यो। घरधन्दा र पारिवारिक जिम्मेवारीले उनीहरूको निजी समय संकुचित बनायो। यस्तो अवस्थामा तीजले केही समयका लागि सामाजिक संरचनाको कठोरता नरम बनायो। महिलाहरू भेला भए। गाए। नाचे। हाँसे। रोए। आफ्नो मनको कुरा गरे। त्यस अर्थमा तीज सामाजिक मनोविमोचनको एउटा परम्परागत माध्यम पनि थियो। आधुनिक भाषामा भन्नुपर्दा यसले भावनात्मक स्वास्थ्य र सामाजिक सम्बन्धमा योगदान पुर्‍याउन सक्थ्यो। परम्पराभित्र पनि प्रतिरोधको स्वर लुकेको हुन सक्छ। तीजका गीत त्यसका उदाहरण हुन्।

अब यात्रा ‘दर’तर्फ आयो। व्रतको अघिल्लो रात घरमा पकाइएका परिकारहरूको सुगन्ध सम्झिएँ। दर केवल खाना थिएन। त्यो प्रतीक्षाको स्वाद थियो। माइतीले चेलीलाई माया गरेर तयार गरेको आतिथ्य थियो। परिवार एक ठाउँमा बसेर खाने अवसर थियो। पहिले साधन सीमित थिए। तर आत्मीयता प्रशस्त थियो। मादल, डम्फु, मुर्चुङ्गा र थपडीले गाउँ भरिन्थ्यो। मन्दिर, चौतारी, विद्यालयको आँगन वा खुला मैदान सामूहिक उत्सवस्थल बन्थ्यो। आज प्रविधिले त्यो दृश्य परिवर्तन गरेको छ। मोबाइलको स्क्रिनमा गीत आउँछ। टेलिभिजनमा नृत्य देखिन्छ। सामाजिक सञ्जालमा तीजका तस्वीर फैलिन्छन्। साधन बढेका छन्। तर मैले आफैँलाई सोधेँ“के आत्मीयता पनि त्यति नै बढेको छ?”

यात्रा यहाँ आइपुग्दा समयको परिवर्तनसँगै तीजको स्वर पनि फेरिएको देखियो। पहिलेको सादगी विस्तारै बजारमुखी संस्कृतितर्फ उन्मुख भएको छ। गहना। महँगा कपडा। पार्टी प्यालेस। भड्किला दर कार्यक्रम। महिनौँअघिदेखिको तयारी। सामाजिक सञ्जालमा प्रदर्शन। पर्व कहिलेकाहीँ उत्सवभन्दा प्रतिस्पर्धा बन्न थालेको देखिन्छ। सम्पन्न परिवारका लागि सामान्य लाग्ने खर्च मध्यम र न्यून आय भएका परिवारका लागि आर्थिक दबाब बन्न सक्छ। पर्वले जोड्नुपर्ने मानिसलाई यदि ऋण र सामाजिक तुलना तर्फ धकेल्यो भने यसको मूल उद्देश्य कमजोर हुन्छ। संस्कृति जीवनलाई सहज बनाउन बनेको हो। जीवनलाई बोझिलो बनाउन होइन।

म एउटा भव्य दर कार्यक्रममा पुगेजस्तो कल्पना गर्छु। चम्किला पोसाक छन्। गहनाहरू छन्। ठूलो संगीत छ। क्यामेरा छन्। तस्वीर खिच्नेहरूको भीड छ। सबै मुस्कुराइरहेका छन्। तर मेरो मनमा एउटा शान्त प्रश्न उठ्छ “यो मुस्कानभित्र पर्वको आत्मा कहाँ छ?” तीजलाई आधुनिक बनाउनु गलत होइन। समयसँगै संस्कार परिवर्तन हुन्छन्। तर आधुनिकीकरण र विकृति एउटै कुरा होइनन्। नयाँ पोसाक लगाउनु आधुनिकता हुन सक्छ। अरूलाई देखाउन ऋण गरेर खर्च गर्नु आधुनिकता होइन। नयाँ गीत गाउनु सिर्जनशीलता हुन सक्छ। अश्लीलता र दोहोरो अर्थलाई मौलिकताको नाम दिनु सिर्जनशीलता होइन। स्वतन्त्र भएर रमाउनु अधिकार हो। अरूलाई दबाबमा पार्नु स्वतन्त्रता होइन।

म फेरि मन्दिरको शान्त कुनामा फर्किएँ। त्यहाँ एउटा अर्को कुरा स्वास्थ्य सम्झिएँ। धार्मिक निष्ठा महत्त्वपूर्ण छ। तर शरीर पनि प्रकृतिको उपहार हो। आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था नहेरी कठोर निराहार व्रत बस्नु सधैँ उचित हुँदैन। त्यस्तै दरको नाममा अत्यधिक चिल्लो, मसलेदार वा असन्तुलित भोजन गर्नु पनि स्वस्थ परम्परा होइन। आध्यात्मिकता शरीरप्रति शत्रुता होइन। शरीरलाई सम्मान गर्नु पनि धर्मकै एउटा रूप हो। व्रतको अर्थ आत्मपीडा होइन। आत्मअनुशासन हो। त्यसैले आफ्नो स्वास्थ्यअनुकूल धार्मिक अभ्यास गर्नु विवेकपूर्ण हुन्छ। परम्परालाई सम्मान गर्दै विज्ञान र स्वास्थ्य चेतनालाई पनि साथमा लैजान सकिन्छ।

तीजको अन्तिम यात्रामा ऋषि पञ्चमीको स्मरण आयो। सप्तऋषिको पूजा गर्ने परम्परा छ। अन्जानमा भएका त्रुटिबाट मुक्ति र आध्यात्मिक शुद्धिको कामना गरिन्छ। यसलाई मैले आत्मसमीक्षाको प्रतीकका रूपमा पनि हेरेँ। मानिस गल्तीबाट मुक्त छैन। परिवारमा गल्ती हुन्छ। समाजमा हुन्छ। शासनमा हुन्छ। सम्बन्धमा हुन्छ। तर गल्ती स्वीकार गर्ने संस्कार दुर्लभ हुँदै गएको छ। ऋषि पञ्चमीले एउटा सुन्दर सन्देश दिन सक्छ—आफ्नो कर्मतर्फ फर्केर हेर्नु। कमजोरी स्वीकार गर्नु। सुधारको बाटो रोज्नु। धार्मिक अनुष्ठानलाई आत्ममूल्यांकनसँग जोड्न सकियो भने पर्व केवल परम्परा रहँदैन। त्यो चरित्र निर्माणको अवसर बन्छ।

अब मेरो यात्रा वर्तमानको सहरमा आइपुगेको थियो। यहाँ तीज गाउँको चौतारीमा मात्र सीमित छैन। विभिन्न जातजाति र समुदायका महिलाहरू पनि यस पर्वमा सहभागी भइरहेका छन्। यसको सांस्कृतिक दायरा फराकिलो हुँदै गएको छ। यसले सामाजिक एकताको नयाँ सम्भावना बोकेको छ। तर समावेशी संस्कृति केवल एउटै पर्वमा सहभागी हुनुमा सीमित हुँदैन। एकअर्काको सम्मान गर्नु पनि आवश्यक छ। महिलाको स्वतन्त्रता, गरिमा, समानता र निर्णय क्षमतालाई स्वीकार गर्नु पनि तीजको आधुनिक अर्थ हुन सक्छ। यसरी हेर्दा तीज धर्म र संस्कृतिको मात्र विषय होइन। लैङ्गिक सम्बन्ध, सामाजिक मनोविज्ञान, सांस्कृतिक निरन्तरता र सामाजिक परिवर्तनको अध्ययन गर्ने महत्त्वपूर्ण विषय पनि हो।

साँझ परेको थियो। खेतमाथि सुनौलो प्रकाश फैलिएको थियो। म त्यही पुरानो बाटोमा फर्किएँ। बाटोमा एउटा सानी छोरी आफ्नी आमासँग हिँडिरहेकी थिइन्। आमाले उसको हात समातेकी थिइन्। उनीहरू कतै माइती जाँदै थिए। मैले त्यो दृश्यमा तीजको भविष्य देखेँ। भविष्य त्यही हुनेछ, जहाँ परम्परा बाँच्छ तर अन्धविश्वास बाँच्छ भन्ने होइन। जहाँ पूजा हुन्छ तर विवेक पनि हुन्छ। जहाँ गीत गाइन्छ तर गीतमा गरिमा हुन्छ। जहाँ दर हुन्छ तर प्रदर्शन हुँदैन। जहाँ गहना हुन्छ तर तुलना हुँदैन। जहाँ व्रत हुन्छ तर स्वास्थ्यको सम्मान पनि हुन्छ। जहाँ चेली माइती आउँछिन् तर केवल एक दिनका लागि होइन, आत्मीयताको सम्बन्ध निरन्तर राख्न आउँछिन्।

घर फर्किंदै गर्दा मैले पछाडि फर्केर हेरेँ। बाटो सुनसान हुँदै थियो। तर टाढाबाट तीजको गीत अझै सुनिन्थ्यो। मलाई लाग्यो पर्वहरू पात्रोमा आउँछन् र जान्छन्। तर तिनको वास्तविक यात्रा मानिसको चेतनामा हुन्छ। तीजको यात्रा पनि त्यही हो। पार्वतीको तपस्यादेखि आजकी महिलाको आत्मसम्मानसम्म। माइतीको आँगनदेखि आधुनिक सहरसम्म। लोकगीतदेखि डिजिटल माध्यमसम्म। व्रतदेखि आत्मअनुशासनसम्म। दरदेखि आत्मीयतासम्म। यो यात्रा निरन्तर चलिरहन्छ। हामीले केवल यसको दिशा रोज्नुपर्छ। यदि तीजले सम्बन्धमा प्रेम, व्यवहारमा मर्यादा, मनमा करुणा, समाजमा समानता र जीवनमा आत्मसंयम थप्न सक्यो भने यसको आध्यात्मिक अर्थ अझ गहिरो हुनेछ। त्यसैले तीजलाई जोगाउनु भनेको सम्बन्ध, स्मृति, नारी अभिव्यक्ति, सांस्कृतिक आत्मा र मानवीय संवेदना जोगाउनु हो।