गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

दशैँ नेपाली समाजको प्रमुख सांस्कृतिक तथा धार्मिक पर्व मात्र होइन, यो सभ्यताको ऐतिहासिक निरन्तरता, सामूहिक स्मृति, नैतिक चेतना र मानवीय सम्बन्धको पुनर्समीक्षा गर्ने महत्त्वपूर्ण अवसर पनि हो। टीका, जमरा, दुर्गापूजा, आशीर्वाद र पारिवारिक पुनर्मिलनजस्ता अभ्यासले यस पर्वको सांस्कृतिक स्वरूपलाई जीवन्त बनाएका छन्। पुस्तान्तरण हुँदै आएका यी परम्पराले व्यक्तिलाई आफ्नो परिवार, समुदाय, इतिहास र सांस्कृतिक पहिचानसँग जोड्छन्। तथापि, समकालीन समाजमा तीव्र गतिले विस्तार भइरहेको उपभोक्तावाद, सामाजिक प्रतिस्पर्धा, प्रविधिको प्रभाव र प्रतिष्ठामुखी जीवनशैलीले दशैँको मूल दार्शनिक अर्थमाथि नयाँ प्रश्न खडा गरेका छन्। त्यसैले दशैँलाई धार्मिक अनुष्ठानका रूपमा मात्र नभई सभ्यताको मूल्य, नैतिक जीवन र आधुनिक मानवको आत्मबोधसँग जोडेर विश्लेषण गर्नु आवश्यक छ।

सभ्यताको वास्तविक स्तर मानिसले आफ्नो शक्ति कसरी प्रयोग गर्छ, कमजोरप्रति कस्तो व्यवहार गर्छ र सामूहिक जीवनमा कति न्याय, करुणा तथा सहिष्णुता कायम गर्छ भन्ने आधारमा पनि मापन हुन्छ। यस दृष्टिले दशैँले नेपाली समाजलाई आफ्ना सांस्कृतिक मूल्य र सामाजिक व्यवहारबीचको सम्बन्ध परीक्षण गर्ने अवसर प्रदान गर्छ। परम्पराको निरन्तरता त्यतिबेला अर्थपूर्ण हुन्छ, जब त्यसले वर्तमान पुस्ताको जीवनमा नैतिकता, सहअस्तित्व र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई सुदृढ बनाउँछ।

दशैँको धार्मिक दर्शन असत्यमाथि सत्य, अन्यायमाथि न्याय र अधर्ममाथि धर्मको विजयसँग सम्बन्धित छ। देवी दुर्गाको आराधनाले शक्ति, साहस र अन्यायविरुद्धको प्रतिरोधलाई प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति दिन्छ। विजयादशमीको सन्देशलाई बाह्य शत्रुमाथिको विजयमा मात्र सीमित गर्नु यसको दार्शनिक सम्भावनालाई सङ्कुचित बनाउनु हो। यसको गहिरो अर्थ मानिसभित्र विद्यमान लोभ, क्रोध, अहंकार, ईर्ष्या र विवेकहीनतामाथि विजय प्राप्त गर्ने नैतिक प्रयासमा पनि निहित छ। बाह्य विजयले परिस्थितिलाई परिवर्तन गर्न सक्छ, तर आत्मविजयले व्यक्तिको चेतना र व्यवहारलाई रूपान्तरण गर्छ। यही आत्मरूपान्तरण नै पर्वको स्थायी उपलब्धि हो।

रामायणमा रावणको चरित्रले ज्ञान, शक्ति र सम्पन्नता नैतिक विवेकबाट पृथक् हुँदा उत्पन्न हुने विनाशकारी परिणामलाई सङ्केत गर्छ। रावण विद्वान् र शक्तिशाली हुँदाहुँदै पनि अहंकार तथा अनुचित आग्रहबाट मुक्त हुन सकेन। महाभारतमा कौरवहरूको राज्य र सम्पत्तिप्रतिको अत्यधिक मोहले न्याय, मर्यादा र पारिवारिक सम्बन्धलाई कमजोर बनाएको देखिन्छ। यी आख्यानलाई समकालीन समाजसँग जोडेर हेर्दा आर्थिक हैसियत, राजनीतिक शक्ति, शैक्षिक उपलब्धि वा सामाजिक प्रतिष्ठा आफैँमा नैतिक श्रेष्ठताका प्रमाण होइनन् भन्ने निष्कर्ष प्राप्त हुन्छ। व्यक्तिको वास्तविक महानता उसको उपलब्धिमा मात्र होइन, उपलब्धिको प्रयोगमा अभिव्यक्त हुने विवेक र उत्तरदायित्वमा निहित हुन्छ।

भगवद्गीताको सोह्रौँ अध्यायले दम्भ, दर्प, अभिमान, क्रोध र कठोरतालाई आत्मिक तथा नैतिक विकासमा बाधा पुर्‍याउने प्रवृत्तिका रूपमा चित्रण गर्छ। यसको सान्दर्भिकता धार्मिक जीवनमा मात्र सीमित छैन। आधुनिक समाजमा पनि मानिसले आफ्नो पद, सम्पत्ति, ज्ञान र प्रभावलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ देखिने माध्यम बनाउँदा अहंकारले सामाजिक सम्बन्धलाई प्रभावित गर्छ। आत्मसम्मान र अभिमानबीचको भिन्नता यहीँ स्पष्ट हुन्छ। आत्मसम्मानले व्यक्तिलाई आफ्नो गरिमा पहिचान गर्न सिकाउँछ; अभिमानले भने अरूको गरिमा घटाएर आफ्नो श्रेष्ठता स्थापित गर्न खोज्छ। त्यसैले दशैँको दार्शनिक सन्देश आत्मविश्वासको निषेध होइन, आत्मविश्वासलाई विनम्रता र नैतिक जिम्मेवारीसँग जोड्नु हो।

समकालीन समाजमा दशैँको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष उपभोक्तावादको विस्तार हो। बजार अर्थतन्त्रले चाडपर्वलाई उत्पादन, व्यापार र आर्थिक गतिविधि विस्तार गर्ने अवसरका रूपमा उपयोग गर्छ। नयाँ लुगा, खाद्यान्न, उपहार, विद्युतीय उपकरण र अन्य सामग्रीको खरिदले आर्थिक कारोबारलाई गति दिन सक्छ। उपभोग आफैँमा नकारात्मक होइन; मानिसका आवश्यकता पूरा गर्नु र उत्पादन तथा रोजगारीलाई प्रोत्साहित गर्नु अर्थतन्त्रका आवश्यक पक्ष हुन्। समस्या त्यतिबेला उत्पन्न हुन्छ, जब उपभोग आवश्यकताको पूर्तिबाट सामाजिक प्रतिष्ठा प्रदर्शन गर्ने साधनमा रूपान्तरित हुन्छ।

सामाजिक सञ्जालले यस प्रवृत्तिलाई थप जटिल बनाएको छ। पारिवारिक भेटघाट, नयाँ पहिरन, भोज र उपहारका दृश्य सार्वजनिक रूपमा प्रस्तुत गर्दा उत्सवको अनुभवसमेत तुलनात्मक मूल्याङ्कनको विषय बन्न सक्छ। अरूको प्रदर्शन देखेर आफ्नो जीवनशैली अपर्याप्त ठान्ने वा आर्थिक क्षमताभन्दा बढी खर्च गर्ने प्रवृत्ति बढ्न सक्छ। यसरी डिजिटल माध्यमले सम्बन्ध विस्तार गर्ने सम्भावना बोके पनि यसले सामाजिक तुलना र प्रदर्शनमुखी मानसिकतालाई प्रोत्साहित गर्न सक्छ। तर सामाजिक सञ्जालको प्रभाव सबै व्यक्तिमा समान हुँदैन; यसको परिणाम प्रयोगको उद्देश्य, आर्थिक अवस्था र सामाजिक परिवेशअनुसार फरक पर्न सक्छ।

यस सन्दर्भमा प्रश्न उपभोग गर्ने कि नगर्ने भन्ने होइन, उपभोगलाई कुन मूल्यले निर्देशित गर्ने भन्ने हो। आवश्यकता, आर्थिक क्षमता र दीर्घकालीन हितलाई आधार बनाएर गरिने खर्च विवेकपूर्ण हुन्छ। अरूलाई प्रभावित पार्न वा सामाजिक प्रतिष्ठा कायम राख्न गरिने अनियोजित खर्चले आर्थिक तनाव र पारिवारिक असहजता निम्त्याउन सक्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, आवास र भविष्यको सुरक्षाका आवश्यकतासँग सन्तुलन कायम नगरी गरिने उत्सवी खर्चले क्षणिक आनन्दका बदलामा दीर्घकालीन दायित्व सिर्जना गर्न सक्छ। त्यसैले आर्थिक अनुशासनलाई उत्सवको विरोधी होइन, उत्सवलाई दिगो बनाउने आधारका रूपमा बुझ्नुपर्छ।

दशैँको सामाजिक दर्शन समानता, आत्मीयता र पारस्परिक सम्मानसँग पनि सम्बन्धित छ। नेपाली समाजमा आर्थिक, सामाजिक र भौगोलिक असमानताका विभिन्न स्वरूप विद्यमान छन्। सबै परिवारको आम्दानी, अवसर र उपभोग क्षमता समान हुँदैन। यस्तो अवस्थामा चाडपर्वको आनन्दलाई महँगा वस्तु, भव्य भोज वा उपहारको मूल्यसँग जोड्दा आर्थिक असमानता सांस्कृतिक अनुभवभित्र प्रवेश गर्न सक्छ। पर्वको वास्तविक समावेशिता तब स्थापित हुन्छ, जब सामान्य साधन भएका परिवारको खुसीलाई पनि सम्पन्न परिवारको उत्सवसरह सम्मान गरिन्छ। मानवीय गरिमाको मूल्य आर्थिक हैसियतबाट निर्धारण हुनु हुँदैन।

समावेशी दशैँका लागि परोपकारलाई प्रदर्शनबाट मुक्त गरी सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्न आवश्यक छ। एक्लोपनमा रहेका ज्येष्ठ नागरिकसँग समय बिताउनु, विपन्न परिवारलाई सम्मानपूर्वक सहयोग गर्नु, छिमेकीसँग सद्भाव कायम गर्नु र आवश्यकतामा परेका व्यक्तिको दुःखमा साथ दिनु पर्वका सार्थक अभ्यास हुन्। सहयोगको मूल्य त्यसको प्रचारमा होइन, त्यसले सम्बोधन गरेको मानवीय आवश्यकतामा हुन्छ। यसरी दशैँ व्यक्तिगत आनन्दको अवसरबाट विस्तार भएर सामाजिक ऐक्यबद्धता र सामूहिक कल्याणको माध्यम बन्न सक्छ।

सभ्यताको निरन्तरता संस्कारको यान्त्रिक पुनरावृत्तिबाट मात्र सम्भव हुँदैन। प्रत्येक पुस्ताले परम्पराको अर्थ बुझ्ने, त्यसको मानवीय मूल्य पहिचान गर्ने र बदलिँदो समयअनुसार त्यसलाई विवेकपूर्ण ढङ्गले अभ्यास गर्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ। टीका र जमरा लगाउनु, ठूलाबाट आशीर्वाद लिनु तथा परिवारसँग भेटघाट गर्नु सांस्कृतिक अभ्यास हुन्; तर तिनको सामाजिक अर्थ परिवारभित्र सम्मान, समान व्यवहार, संवाद र पारस्परिक सहयोग कायम हुँदा अझ स्पष्ट हुन्छ। बालबालिकाले संस्कारको वास्तविक अर्थ अभिभावकका भाषणभन्दा उनीहरूको व्यवहारबाट बढी सिक्छन्। त्यसैले परम्पराको संरक्षण परिवारको दैनिक आचरणसँग जोडिएको नैतिक प्रक्रिया हो।

आधुनिक सभ्यताले विज्ञान, प्रविधि, सञ्चार र उत्पादनका क्षेत्रमा उल्लेखनीय सम्भावना सिर्जना गरेको छ। तर भौतिक प्रगति स्वतः नैतिक प्रगतिमा रूपान्तरित हुँदैन। मानिससँग सूचना र सम्पत्ति बढ्दै जाँदा पनि सहानुभूति, धैर्य र आत्मसंयम कमजोर हुन सक्छन्। यही विरोधाभास समकालीन मानव जीवनको एउटा महत्त्वपूर्ण चुनौती हो। दशैँले व्यक्तिलाई आफ्ना उपलब्धिको उत्सव मनाउने अवसर दिन्छ, तर उपलब्धिको उद्देश्य र सामाजिक परिणामबारे सोच्न पनि प्रेरित गर्न सक्छ। विकासको सार केवल धेरै प्राप्त गर्नुमा होइन, प्राप्त उपलब्धिले जीवन, सम्बन्ध र समाजलाई कति गुणस्तरीय बनाउँछ भन्ने प्रश्नमा निहित हुन्छ।

यसैले दशैँको समकालीन पुनर्व्याख्या तीन आधारमा गर्न सकिन्छ। पहिलो, सांस्कृतिक परम्परालाई अन्धअनुकरणबाट मुक्त गरी यसको नैतिक र सामाजिक अर्थ बुझ्नुपर्छ। दोस्रो, उपभोग र आर्थिक गतिविधिलाई विवेक, आवश्यकता तथा वातावरणीय जिम्मेवारीसँग जोड्नुपर्छ। तेस्रो, पारिवारिक आत्मीयतालाई सामाजिक समावेशिता, करुणा र समान मानवीय सम्मानसम्म विस्तार गर्नुपर्छ। स्थानीय उत्पादनको उपयोग, खाद्यान्नको अपव्यय नियन्त्रण, अनावश्यक खर्चमा संयम र समुदायमा पारस्परिक सहयोगका अभ्यासले यस दिशालाई व्यावहारिक बनाउन सक्छन्। यी अभ्यासले पर्वको सांस्कृतिक मूल्यलाई आधुनिक जीवनका आवश्यकतासँग सन्तुलित गर्छन्।

अन्ततः दशैँको दर्शन अतीतको गौरवगानमा मात्र सीमित छैन; यो वर्तमानको आत्मसमीक्षा र भविष्यको नैतिक दिशासँग पनि सम्बन्धित छ। यसको महत्त्व धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान र पारिवारिक पुनर्मिलनमा मात्र नभई ती मूल्यलाई दैनिक जीवनमा रूपान्तरण गर्ने सम्भावनामा निहित छ। उपभोक्तावादले मानिसलाई वस्तुको मूल्यमा अल्झाउन सक्छ, अभिमानले सम्बन्धमा दूरी सिर्जना गर्न सक्छ र सामाजिक प्रतिस्पर्धाले आत्मसन्तुष्टिलाई कमजोर बनाउन सक्छ। यसको विकल्प विवेकपूर्ण उपभोग, विनम्रता, करुणा र सामाजिक उत्तरदायित्व हो।

दशैँलाई अर्थपूर्ण बनाउने प्रश्न हामीले कति खर्च गर्‍यौँ वा कति भव्य रूपमा उत्सव मनायौँ भन्ने होइन; यसले हाम्रो चेतना, सम्बन्ध र व्यवहारमा कस्तो परिवर्तन ल्यायो भन्ने हो। यदि यस पर्वले मानिसलाई आफ्ना कमजोरी पहिचान गर्न, अरूको गरिमा स्वीकार गर्न, आर्थिक विवेक कायम गर्न र सामाजिक सद्भाव विस्तार गर्न प्रेरित गर्छ भने यसले सभ्यताको निरन्तरतामा वास्तविक योगदान पुर्‍याउँछ। त्यसैले दशैँलाई बाहिरी वैभवको प्रदर्शनभन्दा आत्मबोधको अभ्यास, उपभोगको प्रतिस्पर्धाभन्दा मानवीय सम्बन्धको उत्सव र परम्पराको पुनरावृत्तिभन्दा नैतिक रूपान्तरणको अवसरका रूपमा ग्रहण गर्नु आजको समयको महत्त्वपूर्ण आवश्यकता हो।