गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

एक्काइसौँ शताब्दी मानव सभ्यताको तीव्र रूपान्तरणको युग हो। विज्ञान र प्रविधिले जीवनका आधारभूत मान्यताहरू परिवर्तन गरिरहेका छन्। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैविक इन्जिनियरिङ, जीन सम्पादन, बिग डेटा र न्युरोप्रविधिले मानव अस्तित्वको परिभाषा बदल्न थालेका छन्। मानिस अब प्रकृतिको सामान्य उपभोक्ता मात्र रहेन। ऊ प्रकृतिको संरचना परिवर्तन गर्ने शक्तिशाली प्राणी बनेको छ। उसले जीवनका जैविक सीमाहरूलाई चुनौती दिइरहेको छ। यही परिवर्तनको दार्शनिक विश्लेषण युवाल नोआ हरारीले आफ्नो चर्चित कृति होमो डेउस मा गरेका छन्। उनले भविष्यको मानवलाई देव मानवका रूपमा चित्रण गरेका छन्। यो अवधारणा आधुनिक सभ्यताको महत्त्वपूर्ण वैचारिक विमर्श हो।

हरारीका अनुसार मानव सभ्यताले इतिहासमा अनेक चुनौती सामना गरेको छ। रोग, भोक र युद्ध त्यसका प्रमुख उदाहरण हुन्। आधुनिक विज्ञानले यी समस्यामाथि उल्लेखनीय नियन्त्रण हासिल गरेको छ। अब मानव आकांक्षा नयाँ दिशातर्फ अघि बढेको छ। मानिस दीर्घायु, सुख, शक्ति र अमरत्वको खोजीमा छ। ऊ आफ्नो जैविक सीमाभन्दा माथि उठ्न चाहन्छ। प्रविधिको सहायताले आफूलाई रूपान्तरण गर्न चाहन्छ। यही महत्त्वाकांक्षा देव मानवको अवधारणाको आधार हो। यसले मानवको सम्भावित भविष्य मात्र देखाउँदैन। यसले वर्तमान सभ्यताको नैतिक अवस्थामाथि पनि प्रश्न उठाउँछ।

देव मानवको अवधारणा मानव शक्तिको विस्तारसँग सम्बन्धित छ। आधुनिक मानिस प्रकृतिमाथि नियन्त्रण स्थापित गर्न चाहन्छ। ऊ जीवनका जैविक प्रक्रियालाई परिवर्तन गर्न खोज्छ। जीन सम्पादनले शरीरको संरचना बदल्न सक्छ। जैविक प्रविधिले रोगको उपचारमा नयाँ सम्भावना खोल्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानिसका बौद्धिक कार्यलाई सहयोग गर्छ। यी उपलब्धिले मानव क्षमताको विस्तार गरेका छन्। तर शक्तिको विस्तारले स्वतः मानवीय महानता सुनिश्चित गर्दैन।

मानव हुनुको अर्थ केवल शक्तिशाली हुनु होइन। यसको अर्थ संवेदनशील हुनु पनि हो। मानिसमा विवेक, करुणा, आत्मबोध र नैतिक उत्तरदायित्व हुन्छ। यी गुणले उसको अस्तित्वलाई विशिष्ट बनाउँछन्। प्रविधिले शारीरिक क्षमता बढाउन सक्छ। उसले सूचनाको विश्लेषण गर्न सक्छ। तर मानवीय अनुभूतिको सम्पूर्ण गहिराइलाई प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन। यही भिन्नता बुझ्नु आवश्यक छ।

हरारीको वैचारिक विमर्शले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ। के मानवले प्रविधिको माध्यमबाट देवत्व प्राप्त गर्न सक्छ? यदि प्राप्त गर्छ भने त्यसको मूल्य के हुनेछ? शक्ति प्राप्त गर्ने क्रममा उसले आफ्नो मानवीयता गुमाउने सम्भावना कति छ? यी प्रश्न आधुनिक दर्शनका केन्द्रीय विषय हुन्। प्रविधिको सफलता र मानवीय चेतनाको विकास एउटै कुरा होइनन्। दुवैबीच सन्तुलन आवश्यक छ।

कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधुनिक युगको प्रभावशाली आविष्कार हो। यसले मानिसको निर्णय प्रक्रियामा ठूलो प्रभाव पारिरहेको छ। स्वास्थ्य, शिक्षा, प्रशासन, उद्योग र सुरक्षामा यसको प्रयोग बढेको छ। एल्गोरिद्मले विशाल तथ्याङ्क विश्लेषण गर्न सक्छ। यसले सम्भावित परिणामको अनुमान गर्न सक्छ। यसले निर्णय प्रक्रियालाई छिटो र प्रभावकारी बनाउन सक्छ। तर यसको क्षमता र मानवीय चेतना समान होइनन्।

चेतना केवल सूचना प्रशोधन गर्ने प्रक्रिया होइन। यसमा अनुभूति हुन्छ। आत्मबोध हुन्छ। नैतिक द्विविधाको अनुभव हुन्छ। पीडा र आनन्दको व्यक्तिगत अनुभूति हुन्छ। मानिसले आफ्ना कर्मको अर्थ खोज्छ। उसले सही र गलतबीच भेद गर्ने प्रयास गर्छ। यी पक्षले मानवीय चेतनालाई गहिरो बनाउँछन्।

मेसिनले उपलब्ध तथ्याङ्कका आधारमा उत्तर दिन सक्छ। तर उत्तरको नैतिक परिणाम बुझ्ने जिम्मेवारी मानिसकै हुन्छ। एल्गोरिद्मले निर्णयको विकल्प प्रस्तुत गर्न सक्छ। तर त्यसको सामाजिक प्रभावको मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ। त्यसैले कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई अन्तिम निर्णायक बनाउनु उचित हुँदैन। प्रविधि साधन हो। मानव विवेक मार्गदर्शक हुनुपर्छ।

यदि मानिसले आफ्नो निर्णय क्षमता पूर्ण रूपमा एल्गोरिद्मलाई सुम्पियो भने स्वतन्त्रताको प्रश्न उठ्छ। व्यक्तिगत स्वायत्तता कमजोर हुन सक्छ। मानिस आफ्नै निर्णय प्रक्रियामा परनिर्भर बन्न सक्छ। यसले चेतनाको संकट जन्माउँछ। प्रविधिको उपयोग मानव क्षमताको विकासका लागि हुनुपर्छ। मानवीय विवेक विस्थापनका लागि होइन।

हरारीले आधुनिक समाजमा डेटाको बढ्दो महत्त्वलाई विशेष रूपमा विश्लेषण गरेका छन्। उनको विचारमा भविष्यको शक्ति संरचना सूचनाको नियन्त्रणसँग जोडिनेछ। डेटा आधुनिक अर्थतन्त्रको महत्त्वपूर्ण स्रोत बनेको छ। डिजिटल कम्पनीहरूले विशाल व्यक्तिगत सूचना संकलन गरिरहेका छन्। एल्गोरिद्मले ती सूचनाको विश्लेषण गरिरहेका छन्। यसबाट मानिसको व्यवहार र रुचिबारे अनुमान गर्न सकिन्छ।

डेटा नियन्त्रण गर्ने संस्थाले सामाजिक प्रभाव विस्तार गर्न सक्छ। उसले बजारको प्रवृत्ति निर्धारण गर्न सक्छ। उसले राजनीतिक सञ्चारलाई प्रभावित गर्न सक्छ। उसले उपभोक्ताको निर्णयमा प्रभाव पार्न सक्छ। यसरी सूचना नयाँ शक्तिको आधार बन्न सक्छ। परम्परागत सम्पत्तिसँगै डिजिटल सम्पत्तिको महत्त्व बढ्दै गएको छ।

हरारीले प्रस्तुत गरेको डाटावादले यही प्रवृत्तिको दार्शनिक व्याख्या गर्छ। यस विश्वदृष्टिमा सूचना प्रवाहलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। प्रत्येक घटना र गतिविधिलाई तथ्याङ्कमा रूपान्तरण गर्ने प्रवृत्ति बढ्छ। मानिसको अनुभव पनि डेटाका रूपमा व्याख्या हुन थाल्छ। यसले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र गोपनीयताको प्रश्न उठाउँछ।

डेटा आफैँमा निष्पक्ष हुँदैन। यसको संकलन, प्रयोग र व्याख्या मानवीय निर्णयबाट प्रभावित हुन्छ। गलत तथ्याङ्कले गलत निष्कर्ष दिन सक्छ। पक्षपाती एल्गोरिद्मले विभेदलाई संस्थागत गर्न सक्छ। त्यसैले डिजिटल शासनमा पारदर्शिता आवश्यक छ। उत्तरदायित्व पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। डेटा प्रयोगमा मानव अधिकारको संरक्षण हुनुपर्छ।

देव मानवको अवधारणाले भविष्यको सामाजिक असमानतामाथि पनि प्रश्न उठाउँछ। प्रविधिमा पहुँच सबै मानिसको समान हुँदैन। आर्थिक रूपमा सम्पन्न समूहले नयाँ प्रविधिको लाभ पहिले प्राप्त गर्न सक्छ। उनीहरूले स्वास्थ्य सुधार, जैविक उन्नयन र डिजिटल सुविधामा बढी पहुँच पाउन सक्छन्। विपन्न समुदाय भने आधारभूत आवश्यकतामै सीमित रहन सक्छन्।

यसले नयाँ प्रकारको वर्ग विभाजन जन्माउन सक्छ। एउटा समूह प्रविधिको उच्च क्षमताबाट लाभान्वित हुनेछ। अर्को समूह त्यसको उपभोक्ता वा तथ्याङ्क स्रोतमा सीमित हुन सक्छ। यस्तो विभाजनले सामाजिक न्यायलाई कमजोर बनाउन सक्छ। मानव अधिकारको समानताको सिद्धान्त चुनौतीमा पर्न सक्छ।

प्रविधिको विकास सबैका लागि उपयोगी हुनुपर्छ। यसको लाभ सीमित वर्गमा केन्द्रित हुनु हुँदैन। स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा र डिजिटल सुविधामा समान पहुँच आवश्यक छ। प्रविधि सामाजिक विभाजनको माध्यम बन्नु हुँदैन। यसले अवसर विस्तार गर्नुपर्छ। यही नै न्यायपूर्ण प्राविधिक विकासको आधार हो।

हरारीले भविष्यमा धर्मको स्थानमा डाटावादको प्रभाव बढ्न सक्ने विचार प्रस्तुत गरेका छन्। धर्मले मानव इतिहासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ। यसले सामाजिक मूल्य र नैतिक मान्यताको निर्माणमा योगदान दिएको छ। मानिसलाई जीवनको अर्थ खोज्न प्रेरित गरेको छ। प्रार्थना, साधना, करुणा र आत्मानुशासनले आध्यात्मिक चेतना विकास गरेका छन्।

डाटावादले भने सूचना र तथ्याङ्कलाई विशेष प्राथमिकता दिन्छ। यसले मानव व्यवहारलाई विश्लेषणयोग्य सूचनाका रूपमा हेर्छ। यस दृष्टिकोणले वैज्ञानिक अध्ययनलाई सहयोग पुर्‍याउन सक्छ। तर मानव जीवनलाई तथ्याङ्कमा मात्र सीमित गर्नु पर्याप्त हुँदैन। प्रेम, करुणा, विश्वास र आध्यात्मिक अनुभूतिको आफ्नै महत्त्व छ।

पूर्वीय दर्शनले आत्मबोधलाई विशेष स्थान दिएको छ। उपनिषद्ले आत्मज्ञानलाई परम ज्ञानको आधार मानेका छन्। भगवद्गीताले निष्काम कर्म, आत्मसंयम र विवेकमा जोड दिएको छ। बौद्ध दर्शनले करुणा, प्रज्ञा र मध्यम मार्गलाई महत्त्व दिएको छ। यी दर्शनले बाह्य शक्तिभन्दा आन्तरिक रूपान्तरणलाई प्राथमिकता दिन्छन्।

यस दृष्टिले कृत्रिम देवत्व र आध्यात्मिक चेतनाबीच स्पष्ट भिन्नता देखिन्छ। प्रविधिले बाह्य क्षमता बढाउन सक्छ। आध्यात्मिक अभ्यासले आन्तरिक अनुशासन विकास गर्छ। दुवैको उद्देश्य र प्रकृति फरक छन्। विज्ञानलाई अस्वीकार गर्नु आवश्यक छैन। आध्यात्मिक मूल्यलाई उपेक्षा गर्नु पनि उचित हुँदैन। दुवैबीच रचनात्मक समन्वय आवश्यक छ।

मानव इतिहासमा अमरत्वको आकांक्षा पुरानो विषय हो। मानिस मृत्युबाट मुक्त हुन चाहन्छ। ऊ जीवनको अवधि बढाउन चाहन्छ। आधुनिक विज्ञानले यस दिशामा नयाँ सम्भावना सिर्जना गरेको छ। जैविक अनुसन्धानले रोग नियन्त्रण र आयु वृद्धिमा सहयोग पुर्‍याएको छ। डिजिटल प्रविधिले स्मृति संरक्षणका नयाँ माध्यम उपलब्ध गराएको छ।

तर लामो जीवन र सार्थक जीवन एउटै होइनन्। जीवनको मूल्य यसको अवधिमा मात्र निर्भर हुँदैन। यसको गुणस्तर पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। प्रेम, सम्बन्ध, सिर्जना र सामाजिक योगदानले जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछन्। मृत्युको भय हटे पनि जीवनको अर्थ स्वतः प्राप्त हुँदैन।

डिजिटल स्मृतिले मानिसका सूचना सुरक्षित राख्न सक्छ। यसले उसको आवाज, लेखन र तस्बिर संरक्षण गर्न सक्छ। तर स्मृति संरक्षण र चेतनाको निरन्तरता फरक विषय हुन्। कुनै व्यक्तिको डिजिटल प्रतिरूप नै उसको सम्पूर्ण अस्तित्व हो भन्न सकिँदैन। मानव जीवनको विशिष्टता अनुभूति र सम्बन्धमा पनि निहित हुन्छ।

त्यसैले अमरत्वको खोजसँगै जीवनको अर्थबारे विमर्श आवश्यक छ। मानिसले केवल लामो जीवन होइन, गुणस्तरीय जीवन चाहनुपर्छ। दीर्घायुको उद्देश्य मानवीय कल्याण हुनुपर्छ। प्रविधिको उपलब्धि जीवनको सार्थकतासँग जोडिनुपर्छ।

आधुनिक शासन प्रणालीमा कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोग बढिरहेको छ। सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा डिजिटल प्रणाली उपयोगी बनेका छन्। तथ्याङ्कमा आधारित नीतिनिर्माणले निर्णय प्रक्रियालाई प्रभावकारी बनाउन सक्छ। तर लोकतन्त्र केवल दक्ष प्रशासनमा सीमित हुँदैन। यसका आधार स्वतन्त्रता, समानता, सहभागिता र उत्तरदायित्व हुन्।

एल्गोरिद्मिक निर्णयले नागरिकको जीवनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ। ऋण, रोजगारी, सामाजिक सुरक्षा र सार्वजनिक सेवासम्बन्धी निर्णयमा यसको प्रयोग हुन सक्छ। तर निर्णयको आधार अस्पष्ट भए नागरिकको अधिकार प्रभावित हुन्छ। गलत निर्णयविरुद्ध अपिल गर्ने व्यवस्था आवश्यक हुन्छ। मानवीय निगरानी पनि अनिवार्य हुन्छ।

नेपालजस्तो विकासशील देशका लागि यो विषय अझ महत्त्वपूर्ण छ। डिजिटल रूपान्तरणसँगै संस्थागत क्षमता विकास गर्नुपर्छ। नागरिकको व्यक्तिगत सूचना सुरक्षित राख्नुपर्छ। डिजिटल विभेद घटाउनुपर्छ। सार्वजनिक निकायमा पारदर्शिता कायम गर्नुपर्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताको प्रयोग कानुनी र नैतिक मापदण्डअनुसार हुनुपर्छ।

प्रविधिले लोकतन्त्रलाई सहयोग गर्नुपर्छ। यसले नागरिकको आवाज कमजोर बनाउनु हुँदैन। अन्तिम निर्णयमा मानवीय उत्तरदायित्व कायम रहनुपर्छ। यही लोकतान्त्रिक शासनको नैतिक आधार हो।

हरारीको देव मानवको अवधारणालाई प्रविधिविरोधी विचारका रूपमा मात्र बुझ्नु उचित हुँदैन। यसको मूल महत्त्व चेतावनीमा छ। विज्ञानले मानवलाई असाधारण शक्ति प्रदान गरेको छ। तर शक्तिसँगै उत्तरदायित्व पनि बढ्छ। प्रविधिको विकाससँगै नैतिक चेतना विकास हुनुपर्छ।

विज्ञानले सम्भावनाको ढोका खोल्छ। दर्शनले त्यसको अर्थ खोज्छ। नैतिकताले त्यसको सीमा निर्धारण गर्छ। कानुनले जिम्मेवारी सुनिश्चित गर्छ। यी पक्षबीच सन्तुलन आवश्यक छ। अन्यथा प्राविधिक उपलब्धि सामाजिक संकटको कारण बन्न सक्छ।

मानवले प्रविधिलाई नियन्त्रण गर्न सक्नुपर्छ। प्रविधिले मानवलाई नियन्त्रण गर्ने अवस्था आउनु हुँदैन। कृत्रिम बुद्धिमत्ताको विकासमा मानव अधिकार केन्द्रमा रहनुपर्छ। वैज्ञानिक अनुसन्धानमा नैतिक मापदण्ड लागू हुनुपर्छ। सामाजिक न्याय र मानवीय मर्यादालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

युवाल नोआ हरारीको होमो डेउस आधुनिक सभ्यताको गम्भीर दार्शनिक विमर्श हो। यसले मानव शक्तिको विस्तारसँगै उत्पन्न हुने नैतिक संकटलाई उजागर गर्छ। विज्ञानले मानव जीवनमा नयाँ सम्भावना सिर्जना गरेको छ। प्रविधिले रोग नियन्त्रण, ज्ञान विस्तार र उत्पादन वृद्धिमा योगदान दिएको छ। तर यी उपलब्धिले मानवीय चेतनाको विकल्प दिन सक्दैनन्।

मानवको महानता देवत्व प्राप्त गर्नुमा मात्र छैन। यसको वास्तविक आधार विवेक, करुणा, सहअस्तित्व र उत्तरदायित्वमा छ। शक्तिशाली हुनु र विवेकी हुनु फरक कुरा हुन्। ज्ञान प्राप्त गर्नु र त्यसको उचित प्रयोग गर्नु पनि फरक विषय हुन्। त्यसैले प्राविधिक विकाससँगै नैतिक विकास आवश्यक छ।

मानिसले आफ्नो भविष्य निर्माण गर्दा आत्मचेतनालाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ। विज्ञानलाई मानवीय कल्याणको साधन बनाउनुपर्छ। कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई सहयोगी शक्तिका रूपमा उपयोग गर्नुपर्छ। लोकतन्त्र, समानता र सामाजिक न्यायको संरक्षण गर्नुपर्छ। प्रविधिको उपलब्धि मानव मर्यादाभन्दा माथि हुनु हुँदैन।

अन्ततः देव मानव बन्ने आकांक्षाभन्दा मानवीय गुणको विकास महत्त्वपूर्ण छ। मानवले प्रकृतिमाथि विजय प्राप्त गर्नुभन्दा प्रकृतिसँग सहअस्तित्व सिक्नुपर्छ। उसले शक्तिभन्दा विवेकलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। उसले नियन्त्रणभन्दा करुणालाई महत्त्व दिनुपर्छ। यही मानवीय सभ्यताको वास्तविक उपलब्धि हुनेछ। विज्ञानले मानिसलाई शक्तिशाली बनाउन सक्छ। तर विवेकले मात्र उसलाई जिम्मेवार बनाउन सक्छ। प्रविधिले भविष्य निर्माण गर्न सक्छ। तर मानवीय चेतनाले त्यस भविष्यलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ।