गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

रातको अन्तिम प्रहर थियो। काठमाडौँ अझै निद्रामा थियो। घडीले बिहानको चार बजाएको थियो। सडकहरूमा हल्का कुहिरो थियो र आकाश नीलो अन्धकारले ढाकिएको थियो। तर शहरभित्र कतै न कतै जीवन उठ्न थालेको थियो दूध बोकेका साइकलहरू, मन्दिरतर्फ जाने वृद्धहरू र बिस्तारै ब्यूँझँदै गरेका चिया पसलहरू। त्यो समय काठमाडौँ कुनै महानगरजस्तो देखिएको थिएन यो हजारौँ वर्षको थकान बोकेको एउटा पुरानो आत्माजस्तो देखिन्थ्यो। रात र बिहानको बीचको त्यो मौन क्षणमा शहरको वास्तविक अनुहार देखिन्थ्यो भीडभन्दा पर, राजनीति भन्दा पर, केवल अस्तित्वको एउटा गहिरो शान्ति।

हामी पाँच जना थियौँ। पाँच फरक शरीर, पाँच फरक स्वभाव, पाँच फरक जीवनकथा। तर त्यो बिहान हामी एउटै यात्रामा बाँधिएका थियौँ। यात्राले मानिसलाई अनौठो ढंगले जोड्छ। कतिपय सम्बन्ध वर्षौँको चिनजानले पनि बनाउँदैनन्, तर एउटै सडक, एउटै थकान र एउटै आकाशले केही घण्टामै गहिरो आत्मीयता जन्माइदिन्छ। गाडीभित्र कोही निद्रामा आधा हराएको थियो, कोही झ्यालबाहिर हेर्दै थियो, कोही मौन थियो। तर सबैभित्र एउटा अदृश्य उत्साह थियो शहर छोड्ने उत्साह, आफूलाई केही समयका लागि पछाडि छोड्ने उत्साह।

काठमाडौँ इतिहासले भरिएको शहर। मञ्जुश्रीले चन्द्रह्रास खड्गले पानी फोडेर बसोबास योग्य बनाएको भनिएको उपत्यका। काष्ठमण्डपबाट जन्मिएको नाम। पृथ्वीनारायण शाहले आधुनिक नेपालको राजधानी बनाएको भूगोल। यहाँ प्रत्येक गल्लीमा इतिहासको धुलो छ, प्रत्येक मन्दिरमा समयको गन्ध छ। यो शहर  इँटा र सडकहरूको संग्रह मात्र होइन यो सभ्यताहरूको तह हो। किराँत, लिच्छवि, मल्ल, शाह सबैले यहाँ आफ्नो समयको छाप छोडेका छन्। तर यति धेरै इतिहास बोकेको शहरमा पनि मानिसहरू आज अत्यन्त बेचैन छन्। यही विरोधाभासले काठमाडौँलाई गहिरो बनाउँछ। यहाँ प्रार्थनाका घण्टीहरू र एम्बुलेन्सका साइरनहरू एउटै हावामा मिसिन्छन्।

त्यो बिहान हामीलाई काठमाडौँ कुनै राजधानीभन्दा बढी एक प्रश्नजस्तो लागिरहेको थियो। मानिस किन यात्रा गर्छ ? के नयाँ ठाउँ हेर्न ? के रमाइलो गर्न ? वा के आफूभित्रको कुनै खालीपन भर्न ? मलाई लाग्छ, मानिस वास्तवमा बाहिरको संसार हेर्न निस्कँदैन; ऊ आफ्नै भित्र हराएको कुरा खोज्न निस्कन्छ। शहरहरूले मानिसलाई विस्तारै आफूबाट टाढा बनाइदिन्छन्। जिम्मेवारी, भीड, सफलता, प्रतिस्पर्धा यी सबैले मानिसको वास्तविक आवाज दबाइदिन्छन्। अनि कुनै दिन ऊ अचानक पहाडतिर निस्कन्छ, नदीतिर निस्कन्छ, यात्रातिर निस्कन्छ—केवल आफ्नो मौनता फेरि सुन्नका लागि।

गाडी कलंकीबाट पूर्वतर्फ मोडियो। बिस्तारै शहर पछाडि छुट्न थाल्यो। कोटेश्वरका बत्तीहरू धुम्म हुँदै गए। भक्तपुरतर्फ बढ्दा बिहानको हल्का उज्यालो आकाशमा फैलिन थाल्यो। पुराना नेवारी घरहरू कुहिरोभित्र अस्पष्ट देखिन्थे। त्यही क्षण मलाई लाग्यो सभ्यता जति पुरानो हुन्छ, त्यति नै मौन हुन्छ। पुराना शहरहरू धेरै बोल्दैनन् उनीहरू केवल समयको भार बोकेर उभिएका हुन्छन्।

भक्तपुर पार गरेपछि बनेपातर्फको सडक खुल्न थाल्यो। पहाडहरू टाढासम्म फैलिएका थिए। हावा चिसो हुँदै गइरहेको थियो। गाडीको झ्यालबाट बाहिर हेर्दा लागिरहेको थियो हामी  एउटा स्थानबाट अर्को स्थानमा गइरहेका छैनौँ, हामी मानसिक रूपमा पनि परिवर्तन हुँदैछौँ। शहरको कोलाहल बिस्तारै हराइरहेको थियो र भित्र कुनै पुरानो शान्ति फर्किँदै थियो। बनेपा बिहानको सुनौलो प्रकाशमा ब्यूँझिरहेको थियो। सडकछेउ चिया पकाउँदै गरेका हातहरू, पुराना मन्दिरका छानाहरू, काठका झ्यालहरू—सबैले समयलाई रोकिदिएजस्तो लाग्थ्यो।

र त्यही क्षण मैले बुझें यात्रा वास्तवमा दूरी पार गर्ने कुरा होइन। यात्रा भनेको आफूभित्रको मौनता फेरि भेट्ने प्रक्रिया हो।

बनेपा बिहानको मधुरो उज्यालोमा बिस्तारै जाग्दै थियो। पुराना नेवारी घरहरूका काठे झ्यालहरूमा रातको चिसोपन अझै अडिएको थियो। सडकछेउका चिया पसलहरूबाट उठिरहेको धुवाँ हावासँग मिसिँदै थियो। कुनै समय तिब्बत र भारतबीचको व्यापारिक मार्गको महत्त्वपूर्ण केन्द्र रहेको यो सहरमा आज पनि यात्राको पुरानो गन्ध बाँकी थियो। यहाँका गल्लीहरू  इँटा र ढुङ्गाले मात्र बनेका थिएनन् ती पुराना व्यापारीहरूको पाइला, थकान र सभ्यताहरूको संवादले बनेका थिए। बनेपाको हावामा एउटा अनौठो स्थिरता थियो जस्तो समय यहाँ कहिल्यै पूर्ण रूपमा अगाडि बढेन।

हामीमध्ये एक जना साथीले झ्यालतिर हेर्दै बिस्तारै भन्यो, “इतिहास कहिल्यै मर्दैन रहेछ।” त्यो वाक्य केही क्षण गाडीभित्र तैरिरह्यो। मैले बाहिर हेरेँ। साँच्चै, इतिहास भवनहरूमा मात्र बस्दैन। भवनहरू त भत्किन्छन्, सडकहरू फेरिन्छन्, साम्राज्यहरू हराउँछन्। तर इतिहास मानिसहरूको स्मृतिमा बाँचिरहन्छ। कुनै बूढो मानिसको कथामा, कुनै पुरानो मन्दिरको घण्टीमा, कुनै शहरको मौनतामा। हामी प्रायः इतिहासलाई किताबभित्र खोज्छौँ, तर इतिहास त हावामा पनि हुन्छ। त्यो शहरहरूको स्वभावमा हुन्छ।

बनेपापछि बाटो भकुण्डेबेसीतिर ओरालियो। बिस्तारै पहाडहरू खुल्दै गए। बागमती प्रदेशको भीडभाड, हर्न, धुलो र राजनीतिक बेचैनी पछाडि छुट्न थाल्यो। सडक साँघुरो थियो, तर आकाश विशाल हुँदै गइरहेको थियो। मलाई लाग्यो मानिसको जीवन पनि यस्तै हुनुपर्छ। बाहिरी बाटो कहिलेकाहीँ साँघुरो हुन सक्छ, तर भित्रको आकाश विशाल रहनुपर्छ। शहरहरूले मानिसलाई सीमित बनाउँछन् पहाडहरूले उसलाई फेरि खुला बनाउँछन्।

भकुण्डेबेसीमा हामी चिया खान रोकियौँ। एउटा सानो पसल। पुरानो काठको बेन्च। चुल्होमाथि उम्लिरहेको चिया। कुनामा एउटा बूढो रेडियो बजिरहेको थियो। समाचारमा राजनीति थियो, भ्रष्टाचार थियो, अस्थिरता थियो। राजधानीका मानिसहरू सधैँ कुनै न कुनै संकटको चर्चा गरिरहेका हुन्छन्। तर पसलअगाडि उभिएको किसान भने शान्त देखिन्थ्यो। ऊ आकाशतिर हेर्दै थियो, मानौँ उसलाई राजनीतिभन्दा बादलको चिन्ता बढी थियो। त्यो क्षण मलाई गहिरो अनुभूति भयो राजधानीहरू प्रायः बेचैन हुन्छन्, गाउँहरू अझै पृथ्वीको लयमा बाँचेका हुन्छन्। शहरले मानिसलाई घडीसँग बाँध्छ, गाउँले मानिसलाई ऋतुसँग बाँध्छ।

गाडी फेरि अघि बढ्यो। बीपी राजमार्गका घुम्तीहरू सुरु भए। एकातिर भीर थियो, अर्कोतिर गहिरो खोँच। तल कतै सुनकोशी चम्किरहेको थियो। नदीहरू सधैँ मलाई दार्शनिक लाग्छन्। तिनीहरू कहिल्यै रोकिँदैनन्। पहाडले बाटो छेके पनि नदीले आफ्नो दिशा बनाउँछ। मानिसले पनि शायद नदीबाट सिक्नुपर्छ रोकावटलाई अन्त्य होइन, नयाँ मोडको सुरुवात मान्न।

खुर्कोट पुग्दा घाम राम्ररी उदाइसकेको थियो। तीन जिल्लाको संगम। पहाड र नदीको संवाद। यहाँबाट बाटोले मानिसलाई दुई दिशामा तान्छ।एक भूगोलतर्फ, अर्को आत्मातर्फ। यात्रामा कहिलेकाहीँ यस्ता ठाउँहरू आउँछन् जहाँ शरीर सडकमा हुन्छ, तर मन आफ्नै गहिराइमा हराउन थाल्छ। खुर्कोटपछि मोबाइल नेटवर्क हराउन थाल्यो। शहरको कोलाहल हरायो। र मानिस आफ्नै विचारसँग एक्लिन थाल्यो।

हामीमध्ये कोही निदाइरहेको थियो। कोही गीत सुन्दै थियो। कोही झ्यालबाहिर हरियो पहाड गनिरहेको थियो। म भने सोचिरहेको थिएँ मानिसको जीवन पनि यस्तै सडक हो। घुम्तीमाथि घुम्ती। कहिले उकालो, कहिले ओरालो। तर कसैलाई अन्तिम मोड कहाँ हो भन्ने थाहा हुँदैन। मानिस योजनाहरू बनाउँछ, सपना बनाउँछ, भविष्यको नक्शा कोर्छ। तर जीवन अचानक कुनै मोडमा सबै बदलिदिन्छ। शायद त्यसैले यात्राले मानिसलाई विनम्र बनाउँछ।

दिउँसोतिर हामी हलेसी पुग्यौँ। ढुङ्गाभित्रको अध्यात्म। गुफाभित्रको मौनता। किराँत सभ्यता, हिन्दू दर्शन र बौद्ध आध्यात्मिकताको संगम। हलेसी पुग्दा मलाई नेपाल एउटा देशभन्दा बढी सभ्यताहरूको संवादजस्तो लाग्यो। यहाँ धर्महरू झगडा गर्दैनन् उनीहरू एउटै पहाडभित्र सँगै बस्छन्। यही नै शायद हिमालयको वास्तविक दर्शन हो—विविधता भित्रको सहअस्तित्व।

हलेसी महादेवको गुफाभित्र पस्दा चिसो हावा शरीरमा ठोक्कियो। भित्र दीपको धुवाँ थियो, घण्टीको आवाज थियो, प्रार्थनामा झुकेका मानिसहरू थिए। तर त्यो गुफामा सबैभन्दा ठूलो कुरा मौनता थियो। त्यहाँ मानिसहरू भगवानसँग कुरा गर्न गएका थिए, तर वास्तवमा उनीहरू आफ्नै डरबाट मुक्ति खोजिरहेका थिए। मलाई अचानक लाग्यो मानिसले संसारभर मन्दिर बनायो, गुम्बा बनायो, मस्जिद बनायो, चर्च बनायो। तर अन्ततः ऊ एउटै कुरा खोजिरहेको छ—भित्रको भयबाट मुक्त हुने शान्ति।

हलेसीबाट खोटाङतर्फको बाटो कठिन थियो। कच्ची सडक। तर त्यही कठिनाइभित्र पूर्वी नेपालको वास्तविक सौन्दर्य थियो। पहाडहरू क्रमशः गहिरा हुँदै गए। राई बस्तीहरू देखिन थाले। ढुङ्गाले छाएका घरहरू, कोदोबारी, कागतिका बोटहरू र टाढासम्म फैलिएको मौनता। यहाँ जीवन आधुनिकताको हतारभन्दा धेरै टाढा थियो। यहाँका मानिसहरू समयसँग दौडिरहेका थिएनन्; उनीहरू समयसँगै बाँचिरहेका थिए।

कुनै समय यही भूभाग माझकिराँत कहलिन्थ्यो। दूधकोशीदेखि अरुणसम्म फैलिएको किराँती सभ्यता। खम्बुवानको आत्मा। सेन राजाहरूको प्रभाव। र पछि पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियान। पूर्वी पहाडका यी भूगोलहरू प्रशासनिक सीमाभित्र मात्र बन्द ठाउँहरू होइनन् यी स्मृतिका प्रदेशहरू हुन्। यहाँका डाँडाहरूले युद्ध देखेका छन्, विस्थापन देखेका छन्, संस्कृतिको परिवर्तन देखेका छन्। इतिहासलाई हामी प्रायः विजयको भाषामा पढ्छौँ कसले जित्यो, कसले शासन गर्‍यो, कसले राज्य विस्तार गर्‍यो। तर इतिहासको अर्को मौन पाटो पनि हुन्छ घर छोड्न बाध्य भएका मानिसहरू, हराउँदै गएका भाषाहरू  र समयसँगै बिस्तारै विस्मृतिमा डुबेका सभ्यताहरू। शायद त्यसैले पहाडका मानिसहरूको आँखामा अलिकति उदासी हुन्छ। त्यो उदासी व्यक्तिगत होइन; त्यो पीढीहरूको स्मृति हो।

साँझ पर्न थालेको थियो जब हामी तुवाचुङ पुग्यौँ। किराँत सभ्यताको स्मृति बोकेको पहाड। यहाँको हावा अन्यत्रभन्दा फरक लाग्थ्यो। जस्तो यसले केवल चिसोपन होइन, पुराना कथाहरू पनि बोकेको थियो। वनहरू मौन थिए, तर त्यो मौनताभित्र हजारौँ वर्षका आवाजहरू थिए। कुनै समय यही डाँडामा किराँती सभ्यताका गीतहरू गुञ्जिएका होलान्। यही वनबाट शिकारीहरू गुज्रिएका होलान्। यही आकाशमुनि पुर्खाहरूले आफ्नो अस्तित्वलाई प्रकृतिसँग जोडेर बाँच्ने दर्शन निर्माण गरेका होलान्। तुवाचुङ पुग्दा मलाई लाग्यो सभ्यता भवनहरूले मात्र निर्माण हुँदैन सभ्यता स्मृति र प्रकृतिको सम्बन्धबाट निर्माण हुन्छ।

पहिलो रात हामी त्यहीँ बस्यौँ। रात गहिरिँदै गयो। आकाश ताराले भरियो। काठमाडौँमा हराएको आकाश यहाँ फेरि भेटिएको थियो। शहरहरूले मानिसलाई कृत्रिम उज्यालो दिन्छन्, तर त्यसको मूल्यमा उनीहरूले ताराहरू खोसिदिन्छन्। पहाडमा भने रात अझै रातजस्तै हुन्छ। गहिरो। मौन। अनन्त। हामी आगो वरिपरि बस्यौँ। चिया पियौँ। थकान बिस्तारै शरीरबाट निस्कँदै थियो। यात्रामा मानिसहरू कहिलेकाहीँ धेरै बोल्दैनन्, किनकि प्रकृतिको विशालता अगाडि शब्दहरू साना लाग्न थाल्छन्।

एक साथीले अचानक सोध्यो, “हामी किन यति धेरै दौडिरहेका छौँ ?” प्रश्न सामान्य थियो, तर त्यसभित्र पूरा आधुनिक जीवनको थकान लुकेको थियो। कसैले उत्तर दिएन। किनकि त्यो प्रश्न सडकको थिएन; जीवनको थियो। मानिस जन्मदेखि नै दौडिरहेको हुन्छ पढाइका लागि, पैसाका लागि, प्रतिष्ठाका लागि, सपनाका लागि। तर कुनै दिन अचानक ऊ थाक्छ र आफूलाई सोध्छ यो दौडको अन्त्य कहाँ छ ? शायद आधुनिक मानिसको सबैभन्दा ठूलो पीडा यही हो कि उसले गति त पायो, तर दिशा हरायो।

रातको शान्तिमा टाढा कतै कुकुर भुकिरहेको थियो। हावाले रुख हल्लाइरहेको थियो। आगोको राप बिस्तारै कम हुँदै थियो। म भने निदाउन सकेको थिइनँ। आकाशतिर हेर्दा मलाई गहिरो अनुभूति भइरहेको थियो मानिस पृथ्वीमा स्थायी पाहुना होइन। ऊ यात्रु हो। उसको घर अस्थायी। सफलता अस्थायी। पीडा अस्थायी। यहाँसम्म कि स्मृतिहरू पनि एक दिन हराउँछन्। शायद त्यसैले यात्रा यति सुन्दर हुन्छ। किनकि यात्राले अस्थायित्व स्वीकार्न सिकाउँछ। यात्रामा मानिसले बुझ्छ कुनै दृश्य सधैँ रहँदैन, कुनै मौसम सधैँ टिक्दैन, कुनै सम्बन्ध पनि स्थायी हुँदैन। र यही क्षणभंगुरता नै जीवनको सौन्दर्य हो।

भोलिपल्ट बिहान हामी फेरि निस्कियौँ। खोटाङबाट भोजपुरतर्फ। बाटो झन् जंगली हुँदै गयो। पहाडहरू एकअर्कामाथि तह लगाएर बसेजस्ता देखिन्थे। कहिलेकाहीँ बादल सडकसम्म झर्थे। गाडी बादलभित्र पस्दा केही क्षण बाहिरी संसार हराइदिन्थ्यो। मलाई लाग्थ्यो—मानिसको जीवन पनि यस्तै हो। कहिलेकाहीँ ऊ यति धेरै अनिश्चितताभित्र पस्छ कि उसलाई अगाडिको बाटो नै देखिँदैन। तर यात्राले सिकाउँछ—हरेक कुहिरो स्थायी हुँदैन। केही समयपछि फेरि दृश्य खुल्छ।

भोजपुर प्रवेश गर्दा हावामा अर्कै स्वाद थियो। यो पूर्वी नेपालको ऐतिहासिक चेतना बोकेको भूगोल थियो। पूर्व चार नम्बर भनेर चिनिने यो क्षेत्र राई सभ्यताको  केन्द्र रह्यो। टक्सार बजारको इतिहास अझै यहाँको स्मृतिमा बाँचेको छ। कुनै समय यहाँ नेपालभरिका सिक्का ढालिन्थे। धातु पगालेर मुद्रा बनाइन्थ्यो। त्यो इतिहासले मलाई  प्रश्न सोध्यो।मानिसले मूल्य किन बनायो ? सुन, चाँदी, मुद्रा, सत्ता अन्ततः यी सबै विश्वासका निर्माण मात्र त हुन्। एउटा कागजलाई मूल्यवान् मान्ने निर्णय समाजले गर्छ। सत्तालाई वैध मान्ने निर्णय पनि मानिसले नै गर्छ। शायद संसारका धेरै संरचनाहरू वास्तविकताभन्दा बढी सामूहिक विश्वासमा टिकेका छन्।

भोजपुर बजारमा हामीले दालभात खायौँ। सामान्य भोजन। तर यात्रामा साधारण भोजन पनि दार्शनिक अनुभव बन्छ। किनकि थकानले मानिसलाई विनम्र बनाउँछ। शहरमा मानिस स्वाद खोज्छ यात्रामा ऊ केवल तृप्ति खोज्छ। यही सादगीले यात्रालाई गहिरो बनाउँछ।

त्यहाँबाट गाडी धनकुटातर्फ मोडियो। सडक अब अलि सहज थियो। तर यात्राको थकान शरीरमा जम्न थालेको थियो। धनकुटा पुग्दा साँझको प्रकाश पहाडमाथि टुक्रिएको थियो। पूर्वी पहाडको पुरानो प्रशासनिक केन्द्र। ब्रिटिश-गोरखा युद्धपछि रणनीतिक महत्त्व बोकेको भूगोल। धनकुटाको बजारमा अझै पुराना घरहरूको अनुशासन बाँकी छ। यहाँको हावामा एउटा संयम छ, जस्तो शहर आफैँ धेरै कराउन चाहँदैन। हामी केहीबेर रोकियौँ। चिया खायौँ। सडकछेउ उभिएर तल फैलिएको हरियो भूगोल हेर्यौँ।

र त्यसपछि तमोर करिडोर। यहाँ सडक प्रकृतिसँग सम्झौता गरेर बनेको जस्तो लाग्थ्यो।  तल तमोर नदी अनवरत बगिरहेको थियो। प्रकृति यहाँ अझै मानिसभन्दा शक्तिशाली देखिन्थी। र त्यही क्षण मलाई लाग्यो मानिसले शहरहरू बनाएर आफूलाई महान् ठान्यो, तर एउटा पहिरोले उसलाई फेरि आफ्नो वास्तविक आकार सम्झाइदिन सक्छ।

तमोर नदी तल गहिरो गर्जन गरिरहेको थियो। त्यो आवाज केवल पानीको थिएन, पहाडहरूको पुरानो संवादजस्तो थियो जसले हजारौँ वर्षदेखि चट्टानहरूलाई काट्दै आफ्नो बाटो बनाइरहेको छ। सडक चट्टान चिरेर बनाइएको थियो। कतै पहिरोले अघिल्लो मोड खाएको थियो, कतै धुलोले दृष्टि ढाकेको थियो, कतै कुहिरोले संसारलाई नै अधूरो बनाइदिएको थियो। तर यही अधूरोपनभित्र प्रकृति अत्यन्त पूर्ण देखिन्थी आफ्नै नियममा बाँचिरहेको, मानिसको योजनाभन्दा धेरै पुरानो र धेरै गहिरो।

मलाई लाग्यो मानिसले शहरहरू बनाएर आफूलाई शक्तिशाली ठान्छ। उसले सडक बनायो, पुल बनायो, भवन बनायो, नक्शा बनायो। तर प्रकृतिको एउटा सानो असन्तुलन एउटा पहिरो, एउटा बाढी, एउटा भूकम्प उसको सबै योजनालाई एकै क्षणमा अस्थिर बनाइदिन सक्छ। शक्तिको वास्तविक परिभाषा यहाँ उल्टिन्छ। मानिस प्रकृतिमाथि होइन, प्रकृतिभित्र बाँचिरहेको एक क्षणिक अस्तित्व मात्र हो।

तमोर करिडोर हुँदै जाँदा पूर्वी नेपालको भूगोल बिस्तारै खुल्दै गयो। यो भूगोल सभ्यताको तह थियो। लिम्बू गाउँहरू पहाडका काँधमा टाँसिएर बसेका थिए। मकैबारीहरू हावासँग कुरा गरिरहेका थिए। चिया बगानतर्फ झुकेका पहाडहरू जीवनको थकान बोकेजस्ता देखिन्थे। यहाँ मानिसहरू प्रकृतिसँग लडेर होइन, प्रकृतिसँग मिलेर बाँचेका थिए। उनीहरूको जीवनमा विकासको गति कम थियो, तर सम्बन्धको गहिराइ धेरै थियो।

जब हामी फिदिम पुग्यौँ, साँझ गहिरिँदै थियो। आकाशको रङ पहाडहरूसँग मिसिएर अन्धकारतर्फ झर्दै थियो। शहर बत्तीहरूले विस्तारै आफ्नो उपस्थिति देखाउन थालेका थिए। पहाडहरू भने चुपचाप अन्धकारमा हराउँदै थिए, जस्तो उनीहरू दिनभरको कथा बन्द गरेर फेरि मौनतामा फर्किरहेका हुन्। हामी पाँच जना त्यहीँ सडकछेउ केही क्षण चुपचाप उभियौँ। कोही बोलिरहेको थिएन। कोही हाँसिरहेको थिएन। तर सबैभित्र केही परिवर्तन भइरहेको थियो शब्दभन्दा गहिरो, अनुभूतिभन्दा मौन।

यात्रा सकिएको थियो, तर भित्र केही अझै चलिरहेको थियो। बाहिरको गन्तव्य पुगेको थियो, तर भित्रको यात्रा अझै अधुरो थियो। मलाई लाग्यो—काठमाडौँदेखि फिदिमसम्मको दूरी केवल किलोमिटरको नाप थिएन। यो चेतनाको दूरी थियो। काठमाडौँमा मानिसहरू भीडमा हराउँछन्, विचारमा हराउँछन्, प्रतिस्पर्धामा हराउँछन्। फिदिममा भने मानिस आफ्नै मौनतासँग भेटिन्छ। यही अन्तरले यात्रा भौगोलिक होइन, आध्यात्मिक बनाउँछ।

हामी राजधानीबाट निस्किएका थियौँ जहाँ इतिहास भारी छ, राजनीति चर्को छ, शक्ति देखिने छ, र भीड निरन्तर चलिरहेको छ। त्यहाँ मानिसहरू सधैँ केही न केही बन्न खोजिरहेका हुन्छन्। तर पूर्वी पहाडहरूमा आइपुग्दा हामीले देख्यौँ यहाँ मानिसहरू केवल बाँचिरहेका छन्। वनहरूसँग, नदीहरूसँग, पहाडहरूसँग। यहाँको जीवनमा प्रदर्शन कम छ, तर अस्तित्व बढी छ।

त्यो रात फिदिमको होटलको झ्यालबाट बाहिर हेर्दा मलाई अचानक एउटा कुरा स्पष्ट भयो। मानिस जीवनभर कुनै अन्तिम गन्तव्य खोज्छ जहाँ पुगेर सबै प्रश्नहरू सकिन्छन्, सबै बेचैनीहरू हराउँछन्। तर शायद त्यस्तो कुनै अन्तिम ठाउँ हुँदैन। जीवन गन्तव्य होइन, निरन्तरता हो। सडक मात्र हुन्छ। घुम्ती मात्र हुन्छ। र बीच-बीचमा केही यस्ता क्षणहरू आउँछन्, जसले मानिसलाई बदलिदिन्छन् चुपचाप, बिना कुनै घोषणा।

अब काठमाडौँ फेरि टाढा थियो। तर त्यो दूरी  भूगोलको मात्र थिएन। त्यो दूरी सोचको थियो, अनुभूतिको थियो र शायद पुरानो “म” बाट नयाँ “म” तर्फको यात्रा थियो। हामी जब निस्किएका थियौँ, हामी पाँच जना यात्रु थियौँ। बोल्ने, हाँस्ने, प्रश्न गर्ने। तर फिदिम पुग्दा हामी पाँच अलग-अलग मौनतामा बदलिएका थियौँ। प्रत्येकको मौनता फरक थियो, तर गहिराइ एउटै थियो। र शायद यात्राको अन्तिम उपलब्धि यही हो मानिसलाई शब्दबाट मौनतामा रूपान्तरण गर्नु।