गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

पहाडहरू कहिल्यै हिँड्दैनन्।
तर तिनले हिँड्ने मानिसलाई बदलिदिन्छन्।

बागलुङ पुग्ने यात्रामा मैले यही सत्य फेरि एकपटक अनुभव गरेँ। यात्रा कहिल्यै गन्तव्यसम्म पुग्ने साधन मात्र होइन रहेछ। यो आफ्नै चेतनाको तह-तहमा ओर्लने एउटा मौन साधना पनि रहेछ। गण्डकी प्रदेशको काखमा बसेको बागलुङ इतिहास, प्रकृति, आस्था र मानव सभ्यताले संयुक्त रूपमा लेखेको एउटा जीवित ग्रन्थ हो। त्यस ग्रन्थका प्रत्येक पृष्ठ पढ्न मैले सडक, पुल, मन्दिर, जंगल र पहाडलाई अक्षर बनाउँदै यात्रा आरम्भ गरेँ।

बागलुङ प्रवेश गर्नासाथ प्रकृतिले कुनै औपचारिक स्वागत गर्दिन। ऊ त मौन मुस्कानसहित यात्रुलाई आफ्नै अँगालोमा समेट्छ। सडकका दुवैतर्फ हरिया वनहरू अनन्तसम्म फैलिएका देखिन्छन्। लहरै उभिएका सल्ला, उत्तिस, चिलाउने र गुराँसका रुखहरूले पहाडलाई हरियो वस्त्र ओढाइदिएका छन्। तल कालीगण्डकी नदी शताब्दीयौंदेखि अविरल बगिरहेकी छे। कहिले शान्त, कहिले वेगवान्, तर सधैँ जीवनदायिनी। नदीको कलकल ध्वनि मानौँ पृथ्वीले गाइरहेको शाश्वत गीत हो।

टाढा धौलागिरि हिमशृङ्खलाका हिमाच्छादित शिखरहरू बिहानको पहिलो घाममा सुनौलो मुकुटझैँ चम्किरहेका थिए। क्षितिजमा तैरिएका सेता बादलहरू ती हिमालसँग लुकामारी खेलिरहेका थिए। हावाले वनका पातहरूलाई स्पर्श गर्दा प्रकृतिको आफ्नै सङ्गीत गुञ्जिन्थ्यो। चराहरूको मधुर चिरबिराहट, झरनाहरूको निरन्तर झरझराहट र खेतबारीमा काम गरिरहेका किसानहरूको सरल जीवनले यहाँको वातावरणलाई झन् जीवन्त बनाइरहेको थियो।

पहाडका फेदीमा फैलिएका सिँढीनुमा खेतहरू कुनै कुशल चित्रकारले बनाएको विशाल चित्रजस्ता देखिन्थे। मकै, कोदो, धान र फापरका बालीले ऋतुअनुसार पृथ्वीमा नयाँ-नयाँ रङ भर्थे। साँझ पर्दै जाँदा पहाडका काखमा फैलिने सुनौलो घाम र बिस्तारै ओर्लने कुहिरोले सम्पूर्ण बागलुङलाई स्वर्गीय सौन्दर्यले ढाकिदिन्थ्यो। यहाँ प्रकृति अनुभूति हो। आत्मासँग संवाद गर्ने मौन गुरु हो। बागलुङको हरेक डाँडा, प्रत्येक नदी, प्रत्येक वन र प्रत्येक हावाको स्पर्शले मानिसलाई सम्झाइरहन्छ—प्रकृतिको काखमा पुगेपछि मात्र मानिसले आफू वास्तवमै कति सानो, तर कति सौभाग्यशाली रहेछ भन्ने अनुभूति गर्न सक्छ।

पोखराबाट पश्चिमतर्फ लाग्दा मध्यपहाडी लोकमार्गका घुम्तीहरू मानौँ समयका घुम्ती थिए। एकातिर गहिरो कालीगण्डकी, अर्कोतिर हरिया पहाड। बादलले कहिले शिखर छोप्थे, कहिले खोल्थे। प्रकृतिले पर्दा सारेर दृश्य देखाउने र फेरि बन्द गर्ने आफ्नो नाटक निरन्तर खेलिरहेकी थिई।

बागलुङ बजार नजिकिँदै गर्दा सबैभन्दा पहिले आँखाले देखेको वस्तु पुल थियो। साधारण पुल होइन मानिसको साहसले गुरुत्वाकर्षणलाई दिएको उत्तर। बागलुङ कुश्मा झोलुङ्गे पुल।

मैले झोलुङ्गे पुलमा पहिलो पाइला राखेँ। पहिलो पाइला शरीरले राख्यो, दोस्रो पाइला मनले र तेस्रो पाइला आत्माले। पुल हल्का हल्लिरहेको थियो, तर त्यो हल्लाइले मेरो शरीरभन्दा बढी मेरो चेतनालाई स्पर्श गरिरहेको थियो। तल हजारौँ फिट गहिराइमा कालीगण्डकी आफ्नै अनन्त यात्रामा अविराम बगिरहेकी थिई। उसले कहिल्यै पछि फर्केर हेर्दिन; त्यसैले ऊ नदी हो। मानिस भने स्मृतिका किनारमा बारम्बार फर्किन्छ, विगतका खुसी र पीडालाई बोकेर वर्तमानसँग सम्झौता गर्न खोजिरहन्छ।

पुलको ठीक बीचमा पुगेर केही क्षण उभिँदा मलाई लाग्यो जीवन पनि यस्तै झोलुङ्गे पुल रहेछ। जन्म एउटा किनारा हो, मृत्यु अर्को किनारा र यी दुई किनाराबीचको यात्रा सन्तुलन, धैर्य र विश्वासको निरन्तर अभ्यास मात्र हो। यहाँ डर र विश्वास एउटै यात्राका सहयात्री हुन्। जब मानिसले डरलाई स्वीकार्दै विश्वासका साथ अघि बढ्छ, त्यही क्षण साहसको जन्म हुन्छ। त्यसैले बागलुङका यी पुलहरू मानिसलाई मानिससँग, गाउँलाई गाउँसँग, संस्कृति र सभ्यतालाई भविष्यसँग जोड्ने जीवनका सेतु हुन्।

मलाई लाग्यो, सभ्यता सधैँ सडकले ठूलो बन्दैन, पुलले ठूलो बन्छ, किनकि पुलले दूरी मात्र घटाउँदैन, मनहरूलाई पनि जोड्छ। यही अनुभूतिलाई हृदयमा बोकेर म बिहानको पहिलो उज्यालोसँगै कालिका भगवती मन्दिरतर्फ लागेँ। कालीगण्डकी र काठेखोलाको पवित्र दोभान नजिक हात्तीको सुँडझैँ देखिने डाँडामाथि अवस्थित त्यो प्रसिद्ध शक्तिपीठ इतिहास, आस्था र लोकविश्वासको शताब्दीऔँ पुरानो स्मारक थियो। पगोडा शैलीमा निर्मित मन्दिरको कलात्मक स्वरूप, आरतीको मधुर ध्वनि, धूपको सुगन्ध, घण्टीहरूको अनुगुञ्जन र श्रद्धाले नतमस्तक भएका भक्तजनहरूको मौन उपस्थितिले वातावरणलाई यस्तो आध्यात्मिक उचाइमा पुर्‍याएको थियो, जहाँ शब्दहरू आफैँ मौन हुन्थे र आत्माले मात्र प्रार्थना गर्न जान्दथ्यो।मन्दिरको उत्पत्तिसँग जोडिएको प्रतापी नारायण मल्ल र पाल्पाबाट दाइजोस्वरूप आएको कालिका मूर्तिको किंवदन्ती सुन्दा इतिहास कुनै मरेको अभिलेख नभई जीवित स्मृति जस्तो लाग्यो। राजाहरू हराए, दरबारहरू भग्न भए, तर श्रद्धा अझै जीवित छ।

धर्मको स्थायित्व भवनमा होइन, विश्वासमा हुन्छ।

चैते दशैँका बेला लाग्ने विशाल मेलाको चर्चा स्थानीयले गर्वका साथ सुनाइरहेका थिए। उनीहरूको आँखामा त्यो मेला पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक उत्तराधिकार थियो।

त्यसपछि म पञ्चकोट धाम पुगेँ। बागलुङ बजारदेखि करिब सात किलोमिटर दूरीमा फैलिएको यो आध्यात्मिक क्षेत्र आधुनिक नेपालमा धर्म, शिक्षा र दर्शनको नयाँ केन्द्रका रूपमा विकसित हुँदैछ। विशाल शिवमूर्ति, अनेक मन्दिर, शालिग्राम सङ्ग्रहालय र ध्यानमय वातावरणले यहाँ समयको गति नै सुस्त बनाइदिएको थियो।

शालिग्रामहरू हेर्दा मैले भूगर्भशास्त्र र अध्यात्मको अद्भुत मिलन देखेँ। करोडौँ वर्षअघिका समुद्री जीवाश्महरू आज विष्णुको प्रतीक बनेर पूजा गरिँदैछन्। विज्ञानले तिनलाई जीवाश्म भन्छ। आस्थाले भगवान्।

पञ्चकोट धामको शान्त वातावरणमा केही समय बिताएपछि मेरो मनमा एउटा गहिरो अनुभूति जाग्यो—सत्य सम्भवतः एउटै हुन्छ, तर त्यसलाई बुझ्ने दृष्टि अनन्त हुन्छन्। विज्ञानले शालिग्रामलाई करोडौँ वर्षअघिको समुद्री जीवाश्म भन्छ, आस्थाले त्यसैलाई भगवान् विष्णुको साक्षात् प्रतीकका रूपमा पूजा गर्छ। दुवै दृष्टिकोण आफ्ना-आफ्ना आधारमा सत्य हुन्। मानिसले प्रकृतिलाई केवल प्रयोग गर्न सिक्यो भने ऊ वैज्ञानिक अवश्य बन्न सक्छ, तर प्रकृतिप्रति श्रद्धा गर्न सिक्यो भने मात्र ऊ सभ्य बन्छ।

त्यही क्षण ध्यानमा लीन एक वृद्धसँग मेरो संक्षिप्त संवाद भयो। उनको अनुहारमा उमेरका धर्का थिए, तर आँखामा हिमालजत्तिकै शान्ति। उनले मुस्कुराउँदै भने, “पहाड चढ्नुभन्दा मन ओर्लन गाह्रो हुन्छ।” एउटा सामान्य जस्तो लाग्ने त्यो वाक्यले मेरो सम्पूर्ण यात्राको अर्थ बदलिदियो। साँच्चै, मानिसले संसारका अग्ला हिमालहरू चढ्न सक्छ, तर आफ्नै अहंकारबाट तल झर्न सक्यो भने मात्र ऊ पूर्ण हुन्छ। यही अनुभूति बोकेर म अर्को दिन गल्कोटतर्फ लागेँ। हरिचौर क्षेत्रमा अवस्थित ऐतिहासिक गल्कोट दरबारका भग्न पर्खालहरू आज पनि चौबीसे राज्यहरूको वैभव, संघर्ष र समयको निष्ठुर यात्राका मौन साक्षी बनेर उभिएका छन्।

कुनै समय जहाँ मल्ल राजाहरूको शासन सञ्चालन हुन्थ्यो, आज त्यही दरबारका झ्यालमा चराहरूले गुँड बनाएका छन्। समयले मानवीय गौरवलाई कसरी इतिहासमा रूपान्तरण गर्छ भन्ने यथार्थभन्दा ठूलो दर्शन सायद अर्को छैन। इतिहासले मलाई सिकायो—सत्ता कहिल्यै स्थायी हुँदैन, सम्पत्ति पनि रहँदैन, तर संस्कार र सभ्यताले भने पुस्तौँसम्म आफ्नो अस्तित्व जोगाइरहन्छन्। डिम्ब मल्ल, नागबम मल्ल, प्रतापी नारायण मल्ल, पाल्पासँगको वैवाहिक सम्बन्ध, चौबीसे राज्यहरूको उत्थान र पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियानका प्रसङ्गहरू केवल राजनीतिक घटनाक्रम होइनन्; ती नेपाली राष्ट्रिय पहिचान निर्माणका क्रमिक अध्याय हुन्। इतिहास पढ्दा मिति, युद्ध र शासनको जानकारी पाइन्छ, तर इतिहासलाई अनुभूत गर्दा मानिस, समाज र सभ्यताको आत्मा भेटिन्छ।

बागलुङ नामको उत्पत्तिबारे स्थानीय बासिन्दाबाट मैले अनेक किंवदन्ती सुनेँ। कसैले बाघहरूको लस्करका कारण ‘बाघलुङ’ हुँदै ‘बागलुङ’ बनेको बताए, कसैले संस्कृतको ‘व्याघ्रलुञ’ शब्दसँग यसको सम्बन्ध जोडिदिए, भने मगर भाषामा ‘वाग’ र ‘लुङ’ को अर्थबाट यसको भौगोलिक पहिचान व्याख्या गरे। यीमध्ये कुन कथा पूर्ण सत्य हो भन्ने प्रश्नभन्दा पनि ती कथाहरूले जोगाएको सामूहिक स्मृति बढी महत्त्वपूर्ण लाग्यो। लोककथाले प्रयोगशालाको प्रमाण खोज्दैन। उसले पुस्तौँदेखि बाँचिरहेको समुदायको आत्मा, पहिचान र सांस्कृतिक चेतनालाई संरक्षण गर्छ। त्यसैले कहिलेकाहीँ इतिहास अभिलेखमा भेटिन्छ, तर सभ्यताको वास्तविक स्मृति जनविश्वास, लोककथा र मानिसहरूको साझा सम्झनाभित्र सुरक्षित रहन्छ।

मेरो यात्राको सबैभन्दा रोमाञ्चक, रहस्यमय र आत्मचिन्तनले भरिएको अध्याय ढोरपाटन थियो। धौलागिरि हिमशृङ्खलाको विशाल काखमा फैलिएको नेपालको एकमात्र वैधानिक सिकार आरक्ष केवल वन्यजन्तुको आश्रयस्थल मात्र होइन, प्रकृति र मानिसबीचको सम्बन्धलाई नयाँ दृष्टिले बुझाउने खुला विश्वविद्यालय पनि रहेछ। यहाँ पुगेपछि मैले महसुस गरेँ कि हिमालको मौनता शहरको मौनताभन्दा बिल्कुलै फरक हुन्छ। शहरको मौनतामा थकान, तनाव र एक्लोपन लुकेको हुन्छ, तर हिमालको मौनतामा जीवनका अनन्त आवाजहरू गुन्जिरहेका हुन्छन्। टाढा फाँटमा नीलभेडाहरू निश्चिन्त भएर चरिरहेका थिए। हावाले घाँसका टुप्पाहरूलाई सुम्सुम्याउँदै कुनै अदृश्य गीत गाइरहेको थियो। बादलहरू कहिले धौलागिरिका काखमा विश्राम गर्थे, कहिले पहाडका शिखरसँग लुकामारी खेल्दै क्षितिजतिर हराउँथे। ती दृश्यहरू हेर्दा मलाई लाग्यो, प्रकृतिको सौन्दर्यलाई शब्दले होइन, मौनताले बढी व्यक्त गर्न सक्छ।

त्यही मौनताभित्र एउटा दर्शन जन्मियो। मानिसले आफूलाई पृथ्वीको मालिक ठान्दै वन, नदी, पहाड र जीवजन्तुमाथि अधिकार जमाउन खोज्छ। तर ढोरपाटनको विशाल प्राकृतिक संसारमा उभिँदा आफ्नै अस्तित्व कति सानो रहेछ भन्ने अनुभूति स्वतः जाग्छ। यहाँ हामी मालिक होइनौँ, केही समयका लागि आएका विनम्र अतिथि मात्र हौँ। यही अनुभूतिसँगै वन्यजन्तुको संरक्षण र सीमित वैधानिक सिकारको विषयले मेरो मनमा अर्को जिज्ञासा जन्मायो। के संरक्षणको अर्थ सबै प्रकारका उपयोगलाई निषेध गर्नु मात्र हो, वा प्रकृतिप्रति उत्तरदायी, सन्तुलित र विवेकपूर्ण व्यवहार पनि संरक्षणकै एउटा रूप हुन सक्छ? जीवनका गहिरा प्रश्नहरूको उत्तर सधैँ तयार अवस्थामा भेटिँदैन; सही प्रश्न गर्न सक्नु नै दर्शनको पहिलो पाइला हो।

ढोरपाटनबाट फर्कँदै गर्दा गौरीघाट झरनामा केहीबेर विश्राम गरेँ। चट्टानमाथि ठोक्किँदै तल झर्ने पानीको निरन्तर प्रवाहले मलाई जीवनको अर्को पाठ सिकाइरहेको थियो। पानीले चट्टानसँग कुनै वैर राख्दैन, कुनै प्रतिशोध लिँदैन। ऊ त आफ्नो स्वभावअनुसार बगिरहन्छ। मानिस पनि यदि आफ्नो मौलिक स्वभाव, करुणा र सरलतामा बाँच्न सके जीवन कति सहज, कति शान्त र कति सुन्दर हुन्थ्यो होला भन्ने विचार मनमा आयो।

फर्किने यात्रामा बागलुङका गाउँहरू पार गर्दै जाँदा मैले दसवटै स्थानीय तहको आफ्नै विशेषता देखेँ। कतै हरिया सिँढीनुमा खेत, कतै गुराँसले ढाकिएका डाँडा, कतै नदी किनारका बस्ती, कतै परम्परागत ढुङ्गाका घरहरू। बोली फरक थियो, भेष फरक थियो, खेती गर्ने शैली फरक थियो, तर मानिसहरूको आत्मीयता भने एउटै थियो। एउटा गाउँमा एक वृद्ध आमाले मकैको तातो ढिँडो, गुन्द्रुक र स्थानीय अचार प्रेमपूर्वक पस्किँदै भन्नुभयो, “बाटोमा भेटिएको मानिस पनि भगवान्कै रूप हो।” उनको त्यो सहज वाक्यले मलाई नेपाली ग्रामीण संस्कृतिको वास्तविक वैभव देखायो। सभ्यता केवल आधुनिक भवन, सुविधा र विलासितामा होइन; अतिथिलाई आफ्नै परिवार सम्झेर भोजन बाँड्ने यस्ता साधारण भान्साघरहरूमा जीवित रहन्छ।

यात्राको अन्तिम साँझ बागलुङ बजारबाट अस्ताउँदै गरेको सूर्यलाई नियाल्दै म केहीबेर निस्पन्द बसेँ। तल कालीगण्डकी नदी आफ्नो शाश्वत यात्रामा निरन्तर बगिरहेकी थिई। झोलुङ्गे पुलले अझै पनि मानिसहरूलाई एक किनाराबाट अर्को किनारासम्म जोडिरहेको थियो। कालिका भगवती मन्दिरबाट घण्टीको मधुर ध्वनि आइरहेको थियो। पहाडहरू उस्तै मौन थिए, आकाश उस्तै विशाल थियो, नदी उस्तै गतिमा बगिरहेकी थिई। परिवर्तन यदि भएको थियो भने त्यो बाहिरी दृश्यमा होइन, मभित्र भएको थियो।

म बागलुङ घुम्न आएको थिएँ, तर फर्किँदा मैले बुझेँ, यात्राले स्थान परिवर्तन गर्दैन, यात्रुले आफूलाई परिवर्तन गर्छ। बागलुङले मलाई इतिहासको गहिराइ दियो, प्रकृतिप्रति विनम्र हुन सिकायो, कालिकाले आस्थाको अर्थ बुझाइन्, पञ्चकोटले मौनताको साधना सिखायो, ढोरपाटनले स्वतन्त्रता र सहअस्तित्वको दर्शन दियो, अनि झोलुङ्गे पुलले जीवनको सन्तुलनको पाठ पढायो। अन्ततः मैले आफ्नै डायरीमा एउटा वाक्य लेखेँ पहाडको उचाइ मापन गर्न सकिन्छ, नदीको गहिराइ नाप्न सकिन्छ, पुलको लम्बाइ गणना गर्न सकिन्छ; तर एउटा सच्चा यात्राले मानिसको अन्तरमनमा निर्माण गरेको उचाइ नाप्ने कुनै यन्त्र आजसम्म बनेको छैन र सायद कहिल्यै बन्ने पनि छैन।