गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

बिषय प्रवेश

कथाकार हरिप्रसाद अधिकारी समकालीन नेपाली कथासाहित्यका सजग, संवेदनशील र सामाजिक उत्तरदायित्वबोध भएका स्रष्टा हुन्। उहाँका कथामा समाजको यथार्थ, मानवीय मनोविज्ञान, नैतिक द्वन्द्व र जीवनदर्शनको सशक्त संयोजन पाइन्छ। सामान्य जीवनका घटनाभित्र लुकेका असामान्य प्रश्नलाई कथात्मक शिल्पमा प्रस्तुत गर्नु उहाँको विशिष्ट क्षमता हो। सामाजिक कुरीति, विभेद, विसङ्गति, प्रवास, प्रकृति, प्रेम, मृत्यु र मानवीय जिजीविषालाई उहाँले आलोचनात्मक दृष्टिले उठाउनुभएको छ। भाषा, प्रतीक, संवाद र बिम्बको सन्तुलित प्रयोगले कथालाई प्रभावकारी बनाउँछ। उहाँको लेखन मनोरञ्जनमा सीमित छैन; यसले पाठकलाई सोच्न, प्रश्न गर्न र आत्मपरीक्षण गर्न प्रेरित गर्छ। नेपाली कथासाहित्यमा उहाँको सिर्जनात्मक योगदान प्रशंसनीय, अर्थपूर्ण र स्मरणीय छ।

नेपाली कथासाहित्यमा सामाजिक यथार्थ, मानवीय मनोविज्ञान, नैतिक द्वन्द्व र जीवनदर्शनलाई एकैसाथ समेट्ने प्रयास निरन्तर हुँदै आएको छ। यही परम्परामा कथाकार हरिप्रसाद अधिकारीको कथासङ्ग्रह ‘चारमन दाउरा’लाई पढ्न सकिन्छ। वि.सं. २०७४ मा प्रकाशित ‘ऊर्मिलाको व्यथा’पछि आएको यस कथासङ्ग्रहमा १८ वटा कथा समावेश छन्। ‘सेतो बेसार’, ‘इमेल’, ‘रनजितेको घर जाने बाटो’, ‘अष्टदान’, ‘पुंडे र जन्तरे’, ‘रङ फेरिएको मान्छे’, ‘चारमन दाउरा’, ‘प्रतिफल’, ‘दोस्रो अन्त्य’, ‘मालिक’, ‘सिँढी चढ्ने मान्छे’, ‘विद्रोह’, ‘त्यो गाउँ’, ‘सालिक’, ‘साझेदारी’, ‘जिजीविषा’, ‘थालनी’ र ‘हतियाररहित योद्धा’ शीर्षकका कथाहरूले नेपाली समाजको बहुआयामिक अनुहार प्रस्तुत गर्छन्।

यो सङ्ग्रहलाई केवल १८ वटा छुट्टाछुट्टै कथाको संकलनका रूपमा पढ्नु यसको अर्थलाई सीमित गर्नु हुनेछ। यी कथाभित्र समाज छ। विकृति छ। विसङ्गति छ। प्रेम छ। पीडा छ। प्रतिरोध छ। प्रकृति छ। मृत्यु छ। बाँच्ने अदम्य चाहना छ। सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, यी कथाहरूको अन्तर्यमा एउटा नैतिक र दार्शनिक प्रश्न निरन्तर उपस्थित छ—मानिस हुनु भनेको वास्तवमा के हो?

कथाको बाहिरी आवरण र अन्तर्य

‘चारमन दाउरा’को कथात्मक संसारको पहिलो र महत्वपूर्ण विशेषता यसको गहिरो सामाजिक आधार हो। कथाकार हरिप्रसाद अधिकारी असाधारण कल्पनाको चमकभन्दा सामान्य जीवनभित्र लुकेका असाधारण प्रश्नको खोजी गर्छन्। गाउँ, परिवार, सामाजिक सम्बन्ध, रूढि, गरिबी, वैदेशिक रोजगारी, राजनीतिक प्रवृत्ति, मानवीय स्वार्थ र मृत्यु उनका कथाका बाहिरी विषय हुन्। तर यी विषयको अन्तर्यमा मानिसको अस्तित्व, स्वतन्त्रता, नैतिकता र विवेकको प्रश्न उपस्थित हुन्छ। त्यसैले उनका कथा घटनाको वर्णनमा मात्र सीमित छैनन्। ती मानव जीवनको अर्थ खोज्ने दार्शनिक प्रयत्न पनि हुन्।

‘सेतो बेसार’ यस दृष्टिले विशेष अर्थपूर्ण कथा हो। बेसारको स्वाभाविक रङ पहेँलो हुन्छ। त्यसैले ‘सेतो बेसार’ एउटा असम्भव संयोजन हो। यही असम्भवता कथाको गहिरो प्रतीक बन्छ। समाजले आफ्नो स्वार्थ, अज्ञान र पूर्वाग्रहअनुसार सत्यलाई रङ लगाउन सक्छ। तर वस्तुको प्रकृति परिवर्तन हुँदैन। यहाँ सेतो बेसार सत्यलाई असत्यमा रूपान्तरण गर्ने सामाजिक मानसिकताको प्रतीक हो। मानिसले प्रमाणभन्दा विश्वासलाई ठूलो बनाएपछि अन्धविश्वास जन्मिन्छ। अन्धविश्वास संस्थागत भएपछि निर्दोष मानिसमाथि हिंसा हुन्छ। त्यसैले कथाको वास्तविक द्वन्द्व बोक्सी र गैरबोक्सीबीच होइन। यसको वास्तविक द्वन्द्व विवेक र अविवेकबीच हो।

‘इमेल’ले आधुनिकता र परम्पराबीचको विरोधाभासलाई दार्शनिक तहमा प्रस्तुत गर्छ। ‘इमेल’ आधुनिक सञ्चार र प्रविधिको प्रतीक हो। छाउप्रथा भने पुरानो सामाजिक निषेधको प्रतीक हो। एउटै समाजमा अत्याधुनिक प्रविधि र मध्ययुगीन चेतना सँगसँगै अस्तित्वमा रहन सक्छन्। यसले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न जन्माउँछ—प्रविधि आधुनिक हुँदैमा चेतना पनि आधुनिक हुन्छ कि हुँदैन? कथाले यसको उत्तर प्रत्यक्ष दिँदैन। तर पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाउँछ। भौतिक आधुनिकता र चेतनागत आधुनिकताबीचको दूरी नै कथाको दार्शनिक तनाव हो।

‘रनजितेको घर जाने बाटो’मा छुवाछुतको प्रश्न उठ्छ। बाटो सामान्यतः गन्तव्यसम्म पुग्ने माध्यम हो। तर जातीय विभेदले त्यही बाटोलाई सामाजिक दूरीको प्रतीक बनाइदिन्छ। मानिस एउटै पृथ्वीमा जन्मिन्छ। एउटै प्रकृतिको हावा लिन्छ। एउटै मृत्युको नियतिमा पुग्छ। तर सामाजिक संरचनाले मानिसलाई कृत्रिम श्रेणीमा विभाजन गर्छ। यस अर्थमा छुवाछुत मानव अस्तित्वको समानताको विरुद्ध उभिएको दार्शनिक भ्रम हो।

‘अष्टदान’ले दाइजो प्रथामाथि प्रश्न गर्छ। विवाह प्रेम, सहकार्य र जीवनसाझेदारीको सम्बन्ध हुनुपर्ने हो। तर दाइजोले त्यसलाई आर्थिक लेनदेनमा बदलिदिन्छ। जब सम्बन्धको मूल्य वस्तु र सम्पत्तिबाट निर्धारण हुन थाल्छ, मानिस स्वयं वस्तुमा परिणत हुन्छ। यहीँ कान्टको नैतिक दर्शन सम्झन सकिन्छ। मानिसलाई आफैंमा उद्देश्यका रूपमा सम्मान गर्नुपर्छ। दाइजो संस्कृतिले यही मानवीय मर्यादालाई वस्तुकरण गर्छ।

यी कथाहरूको साझा दार्शनिक धरातल सामाजिक न्याय हो। तर सामाजिक न्याय केवल कानुनी समानताको प्रश्न होइन। यो चेतनाको प्रश्न पनि हो। अन्यायको संरचना बाहिर मात्र हुँदैन। त्यो मानिसको सोचभित्र पनि हुन्छ। अधिकारीका कथाले त्यही अन्तर्मनको अन्धकारमा प्रश्न गर्छन्।यस अर्थमा चारमन दाउराका सामाजिक कथा सुधारको उपदेश हुन्। ती आत्मपरीक्षणका ऐना हुन्। कथाकारले पाठकलाई दोषी खोज्न मात्र लगाउँदैनन्। उनी सोध्छन् हाम्रो आफ्नै विश्वास, व्यवहार र मौनताले अन्यायलाई कति ठाउँ दिएको छ? यही प्रश्नबाट साहित्य सामाजिक दस्तावेजभन्दा माथि उठेर नैतिक र दार्शनिक चेतनाको माध्यम बन्छ। चारमन दाउराको सामाजिक शक्ति अन्ततः यही विवेक जागरणमा निहित छ।

सामाजिक यथार्थ र नैतिक प्रश्न

अधिकारीका कथाको महत्वपूर्ण शक्ति सामाजिक यथार्थसँगको सजीव सम्बन्ध हो। उनका पात्रहरू काल्पनिक भए पनि उनीहरूले प्रतिनिधित्व गर्ने समस्या अत्यन्त वास्तविक छन्। यही कारण उनका कथा पाठकको सामाजिक अनुभव, स्मृति र नैतिक चेतनासँग जोडिन्छन्। साहित्यले समाजको प्रतिलिपि मात्र बनाउने होइन, समाजभित्र लुकेका सत्यलाई दृश्य बनाउने हो। यस दृष्टिले अधिकारीको कथा सामाजिक यथार्थलाई मानवीय र दार्शनिक प्रश्नमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास हो।

‘प्रतिफल’मा सोझासिधा युवतीलाई आफ्नो स्वार्थका लागि फसाउन खोज्ने पुरुष मानसिकता प्रस्तुत हुन्छ। यहाँ प्रेम र वासनाबीचको सीमारेखा महत्वपूर्ण हुन्छ। प्रेममा अर्को व्यक्तिको स्वतन्त्रता, सम्मान र अस्तित्व स्वीकार गरिन्छ। वासनामा अर्को व्यक्ति आफ्नो इच्छापूर्तिको साधन बन्न सक्छ। यही ठाउँमा इमानुएल कान्टको नैतिक दर्शन अत्यन्त सान्दर्भिक हुन्छ। कान्टका अनुसार मानिसलाई केवल साधनका रूपमा होइन, आफैंमा उद्देश्यका रूपमा व्यवहार गर्नुपर्छ। ‘प्रतिफल’को नैतिक तनाव यही मान्यतासँग संवाद गर्छ। जब प्रेमको नाममा अर्को व्यक्तिको भावनाको शोषण हुन्छ, सम्बन्ध मानवीय रहँदैन। त्यो स्वार्थको संरचनामा परिणत हुन्छ।

यस पक्षमा अधिकारीको कथा लियो टोल्स्टोयको नैतिक कथासाहित्यसँग तुलना गर्न सकिन्छ। टोल्स्टोयका कथामा पनि मानिसको वास्तविक महानता बाह्य सफलता वा सामाजिक प्रतिष्ठामा होइन, उसको नैतिक आचरणमा खोजिन्छ। अधिकारीको ‘प्रतिफल’मा पनि पात्रको मूल्य उसको सामाजिक हैसियतले होइन, उसले अर्को व्यक्तिसँग कस्तो व्यवहार गर्छ भन्ने प्रश्नबाट निर्धारित हुन्छ। फरक यति हो कि टोल्स्टोयको नैतिक संसार प्रायः व्यापक आध्यात्मिक र धार्मिक चेतनातर्फ उन्मुख हुन्छ भने अधिकारीको कथा नेपाली सामाजिक यथार्थको तत्कालीन धरातलमा उभिएको छ।

‘दोस्रो अन्त्य’ले वैदेशिक रोजगारी, बाध्यता र अधुरो न्यायको प्रश्न उठाउँछ। वैदेशिक रोजगारी नेपाली समाजमा केवल आर्थिक गतिविधि होइन। यो परिवार, प्रेम, सम्बन्ध, प्रतीक्षा, पहिचान र अस्तित्वसँग जोडिएको अनुभव हो। विदेश जाने व्यक्ति श्रम मात्र बेच्दैन। उसले आफ्नो समय, भावनात्मक निकटता र जीवनको महत्वपूर्ण हिस्सा पनि त्याग्छ। त्यसैले प्रवासको वास्तविक मूल्य केवल प्राप्त हुने रकमबाट मापन गर्न सकिँदैन।

यस पक्षमा अधिकारीको कथा विश्वसाहित्यको प्रवासी अनुभवसँग संवाद गर्न सक्छ। अब्दुलराजाक गुर्नाहका कृतिमा विस्थापन, प्रवास, स्मृति र पहिचानका प्रश्न गहिरो रूपमा आउँछन्। उनको लेखनमा मानिस आफ्नो भूगोलबाट अलग हुँदा केवल स्थान परिवर्तन गर्दैन; उसको पहिचान पनि पुनर्गठित हुन्छ। ‘दोस्रो अन्त्य’लाई नेपाली श्रमिक प्रवासको स्थानीय अनुभवबाट त्यस्तै विस्थापनबोधसँग जोडेर पढ्न सकिन्छ।

यस्तै, गाब्रिएल गार्सिया मार्केजका कृतिमा व्यक्तिगत जीवन र व्यापक सामाजिक इतिहासबीचको सम्बन्ध देखिन्छ। अधिकारीको कथामा पनि व्यक्तिगत पीडा व्यक्तिगत रहँदैन। त्यो नेपाली समाजको आर्थिक, सामाजिक र संस्थागत संरचनासँग जोडिन्छ। पात्रको दुःखभित्र समाजको दुःख बोल्छ।प्रेमचन्दसँगको तुलना अझ स्वाभाविक देखिन्छ। प्रेमचन्दले गरिबी, शोषण, सामाजिक विभेद र नैतिक संघर्षलाई सामान्य मानिसका कथामार्फत प्रस्तुत गरे। अधिकारी पनि नेपाली समाजका सामान्य पात्रमार्फत असामान्य सामाजिक प्रश्न उठाउँछन्। दुवैको कथामा साहित्य मनोरञ्जनभन्दा सामाजिक चेतनाको माध्यम बन्छ।

अधिकारीको मौलिकता भने यही विश्वव्यापी मानवीय प्रश्नलाई नेपाली भूगोल, संस्कृति र अनुभवमा स्थापित गर्नु हो। उनका कथा विश्वसाहित्यको अनुकरण होइनन्। ती विश्वमानवीय सरोकारसँग नेपाली जीवनको संवाद हुन्। प्रेम, शोषण, प्रवास, अन्याय र नैतिकता कुनै एक देशका समस्या होइनन्। तर प्रत्येक समाजले तिनलाई आफ्नै इतिहास र संस्कृतिबाट अनुभव गर्छ। ‘प्रतिफल’ र ‘दोस्रो अन्त्य’को साहित्यिक शक्ति यही स्थानीय अनुभवलाई सार्वभौम मानवीय प्रश्नमा रूपान्तरण गर्नुमा निहित छ। यस अर्थमा अधिकारीका कथा नेपाली समाजका कथा भएर पनि केवल नेपाली समाजमै सीमित रहँदैनन्। तिनले एउटा विश्वव्यापी प्रश्न उठाउँछन्, मानिस कठिन परिस्थितिमा पनि कति मानवीय रहन सक्छ? यही प्रश्नले उनको कथालाई सामाजिक यथार्थबाट नैतिक दर्शनतर्फ र स्थानीय अनुभवबाट विश्वमानवीय संवेदनातर्फ उन्मुख गराउँछ।

चारमन दाउरामा मृत्युको दार्शनिक क्षितिज

अधिकारीका कथाको महत्वपूर्ण शक्ति सामाजिक यथार्थसँगको सजीव सम्बन्ध हो। उनका पात्रहरू काल्पनिक भए पनि उनीहरूले प्रतिनिधित्व गर्ने समस्या अत्यन्त वास्तविक छन्। यही कारण उनका कथा कथाकारको कल्पनामा सीमित रहँदैनन्। ती पाठकको सामाजिक अनुभव, स्मृति र नैतिक चेतनासँग जोडिन्छन्। साहित्यले समाजको प्रतिलिपि मात्र बनाउने होइन, समाजभित्र लुकेका सत्यलाई दृश्य बनाउने हो। यस दृष्टिले अधिकारीको कथा सामाजिक यथार्थलाई मानवीय र दार्शनिक प्रश्नमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास हो।

‘प्रतिफल’मा सोझासिधा युवतीलाई आफ्नो स्वार्थका लागि फसाउन खोज्ने पुरुष मानसिकता प्रस्तुत हुन्छ। यहाँ प्रेम र वासनाबीचको सीमारेखा महत्वपूर्ण हुन्छ। प्रेममा अर्को व्यक्तिको स्वतन्त्रता, सम्मान र अस्तित्व स्वीकार गरिन्छ। वासनामा अर्को व्यक्ति आफ्नो इच्छापूर्तिको साधन बन्न सक्छ। यही ठाउँमा इमानुएल कान्टको नैतिक दर्शन अत्यन्त सान्दर्भिक हुन्छ। कान्टका अनुसार मानिसलाई आफैंमा उद्देश्यका रूपमा व्यवहार गर्नुपर्छ। ‘प्रतिफल’को नैतिक तनाव यही मान्यतासँग संवाद गर्छ। जब प्रेमको नाममा अर्को व्यक्तिको भावनाको शोषण हुन्छ, सम्बन्ध मानवीय रहँदैन। त्यो स्वार्थको संरचनामा परिणत हुन्छ।

यस पक्षमा अधिकारीको कथा लियो टोल्स्टोयको नैतिक कथासाहित्यसँग तुलना गर्न सकिन्छ। टोल्स्टोयका कथामा पनि मानिसको वास्तविक महानता बाह्य सफलता वा सामाजिक प्रतिष्ठामा होइन, उसको नैतिक आचरणमा खोजिन्छ। अधिकारीको प्रतिफलमा पनि पात्रको मूल्य उसको सामाजिक हैसियतले होइन, उसले अर्को व्यक्तिसँग कस्तो व्यवहार गर्छ भन्ने प्रश्नबाट निर्धारित हुन्छ। फरक यति हो कि टोल्स्टोयको नैतिक संसार प्रायः व्यापक आध्यात्मिक र धार्मिक चेतनातर्फ उन्मुख हुन्छ भने अधिकारीको कथा नेपाली सामाजिक यथार्थको तत्कालीन धरातलमा उभिएको छ।

दोस्रो अन्त्यले वैदेशिक रोजगारी, बाध्यता र अधुरो न्यायको प्रश्न उठाउँछ। वैदेशिक रोजगारी नेपाली समाजमा केवल आर्थिक गतिविधि होइन। यो परिवार, प्रेम, सम्बन्ध, प्रतीक्षा, पहिचान र अस्तित्वसँग जोडिएको अनुभव हो। विदेश जाने व्यक्ति श्रम मात्र बेच्दैन। उसले आफ्नो समय, भावनात्मक निकटता र जीवनको महत्वपूर्ण हिस्सा पनि त्याग्छ। त्यसैले प्रवासको वास्तविक मूल्य केवल प्राप्त हुने रकमबाट मापन गर्न सकिँदैन।

यस पक्षमा अधिकारीको कथा विश्वसाहित्यको प्रवासी अनुभवसँग संवाद गर्न सक्छ। अब्दुलराजाक गुर्नाहका कृतिमा विस्थापन, प्रवास, स्मृति र पहिचानका प्रश्न गहिरो रूपमा आउँछन्। उनको लेखनमा मानिस आफ्नो भूगोलबाट अलग हुँदा उसको पहिचान पनि पुनर्गठित हुन्छ। दोस्रो अन्त्यलाई नेपाली श्रमिक प्रवासको स्थानीय अनुभवबाट त्यस्तै विस्थापनबोधसँग जोडेर पढ्न सकिन्छ।यस्तै, गाब्रिएल गार्सिया मार्केजका कृतिमा व्यक्तिगत जीवन र व्यापक सामाजिक इतिहासबीचको सम्बन्ध देखिन्छ। अधिकारीको कथामा पनि व्यक्तिगत पीडा व्यक्तिगत रहँदैन। त्यो नेपाली समाजको आर्थिक, सामाजिक र संस्थागत संरचनासँग जोडिन्छ। पात्रको दुःखभित्र समाजको दुःख बोल्छ।

प्रेमचन्दसँगको तुलना अझ स्वाभाविक देखिन्छ। प्रेमचन्दले गरिबी, शोषण, सामाजिक विभेद र नैतिक संघर्षलाई सामान्य मानिसका कथामार्फत प्रस्तुत गरे। अधिकारी पनि नेपाली समाजका सामान्य पात्रमार्फत असामान्य सामाजिक प्रश्न उठाउँछन्। दुवैको कथामा साहित्य मनोरञ्जनभन्दा सामाजिक चेतनाको माध्यम बन्छ।

अधिकारीको मौलिकता भने यही विश्वव्यापी मानवीय प्रश्नलाई नेपाली भूगोल, संस्कृति र अनुभवमा स्थापित गर्नु हो। उनका कथा विश्वसाहित्यको अनुकरण होइनन्। ती विश्वमानवीय सरोकारसँग नेपाली जीवनको संवाद हुन्। प्रेम, शोषण, प्रवास, अन्याय र नैतिकता कुनै एक देशका समस्या होइनन्। तर प्रत्येक समाजले तिनलाई आफ्नै इतिहास र संस्कृतिबाट अनुभव गर्छ। प्रतिफल र दोस्रो अन्त्यको साहित्यिक शक्ति यही स्थानीय अनुभवलाई सार्वभौम मानवीय प्रश्नमा रूपान्तरण गर्नुमा निहित छ।यस अर्थमा अधिकारीका कथा नेपाली समाजका कथा भएर पनि तिनले एउटा विश्वव्यापी प्रश्न उठाउँछन्,मानिस कठिन परिस्थितिमा पनि कति मानवीय रहन सक्छ? यही प्रश्नले उनको कथालाई सामाजिक यथार्थबाट नैतिक दर्शनतर्फ र स्थानीय अनुभवबाट विश्वमानवीय संवेदनातर्फ उन्मुख गराउँछ।

जिजीविषा : अस्तित्वगत संघर्षको सामाजिक रूप

‘जिजीविषा’ शीर्षक आफैंमा  दार्शनिक अर्थ बोकेको शब्द हो। यसको मूल अर्थ जीवनप्रतिको तीव्र चाहना हो। मानिस पीडित हुन्छ, हार्छ, एक्लिन्छ र अनेक संकटबाट गुज्रन्छ; तर यति हुँदाहुँदै पनि ऊ बाँच्न चाहन्छ। यही बाँच्ने अदम्य इच्छाले मानव अस्तित्वलाई निरन्तर अगाडि बढाउँछ। त्यसैले जिजीविषालाई बाँच्ने प्रवृत्तिका रूपमा मात्र होइन, प्रतिकूलतामाथि विजय प्राप्त गर्ने मानवीय चेतनाका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

यस दृष्टिले अधिकारीको जिजीविषालाई विश्वसाहित्यको अस्तित्ववादी परम्परासँग जोडेर हेर्न सकिन्छ। अल्बेयर कामूका कृतिमा जीवनको अर्थहीनता, एकाकीपन र मानवीय अस्तित्वको संघर्ष प्रमुख प्रश्नका रूपमा उपस्थित हुन्छन्। विशेषतः ‘द मिथ अफ सिसिफस’मा कामूले निरर्थक संसारमा पनि मानिसले जीवन त्याग्नुको सट्टा त्यसैको सामना गर्दै आफ्नै अर्थ निर्माण गर्नुपर्ने विचार प्रस्तुत गर्छन्। सिसिफसको निरन्तर ढुंगा उचाल्ने कर्म मानव जीवनको संघर्ष, असफलता र पुनःप्रयासको प्रतीक बनेको छ। अधिकारीको जिजीविषालाई नेपाली सामाजिक धरातलमा त्यही अस्तित्वगत संघर्षको स्थानीय अभिव्यक्तिका रूपमा पढ्न सकिन्छ। यहाँ पनि पात्रहरू कठिन परिस्थिति, पीडा, निराशा र अभावका बीच जीवनलाई निरन्तरता दिने प्रयास गर्छन्। तर यसको अस्तित्ववादी आयाम कामूको दार्शनिक संसारभन्दा फरक र व्यापक छ।

कामूको संसारमा अस्तित्ववादी प्रश्न मुख्यतः व्यक्ति र निरर्थक ब्रह्माण्डबीचको द्वन्द्वमा केन्द्रित हुन्छ। अधिकारीको संसारमा भने व्यक्ति समाज, परिवार, परम्परा, आर्थिक अभाव, सामाजिक अपेक्षा र नैतिक प्रश्नसँग समेत जुधिरहेको हुन्छ। त्यसैले जिजीविषाको अस्तित्ववाद शुद्ध दार्शनिकभन्दा सामाजिक र मानवीय अस्तित्ववादका रूपमा विकसित भएको देखिन्छ। यहाँ बाँच्नु अप्ठ्याराबीच आत्मसम्मान, सम्बन्ध र जीवनको अर्थ जोगाइराख्ने संघर्ष पनि हो। यही पक्षले जिजीविषालाई नेपाली समाजको यथार्थसँग गहिरोसँग जोड्छ।

प्रकृति, पर्यावरण र मानवीय लोभ

‘रङ फेरिएको मान्छे’मा प्रकृति र मानवीय दोहोरो चरित्रको सम्बन्ध खोजिएको छ। मानिसले प्रकृतिबाट निरन्तर लिन्छ। तर प्रकृतिप्रतिको आफ्नो जिम्मेवारी बिर्सन्छ। यो कथा पर्यावरणीय नैतिकताको दिशामा पनि पढ्न सकिन्छ।मानिसको रङ बदलिन्छ। परिस्थितिअनुसार विचार बदलिन्छ। स्वार्थअनुसार चरित्र बदलिन्छ। तर प्रकृतिको नियम त्यति सजिलै बदलिँदैन। यहाँ प्रकृति एउटा मौन पात्रजस्तो देखिन्छ। उसले प्रत्यक्ष संवाद नगरे पनि मानव सभ्यताको आचरणमाथि प्रश्न गरिरहेको हुन्छ।

आधुनिक विश्वसाहित्यमा पर्यावरणीय चेतना तीव्र बन्दै गएको छ। अधिकारीको कथा नेपाली सामाजिक परिवेशबाट त्यही विश्वव्यापी प्रश्नसँग संवाद गर्छ। विकास र विनाशबीचको द्वन्द्व आज विश्वकै साझा चुनौती हो।‘पुंडे र जन्तरे’मा पैसा, माया र धर्मजस्ता मानवीय मिथकले मानिसलाई बाँधेको दृष्टिकोण प्रस्तुत गरिएको छ। यसको दार्शनिक आयाम रोचक छ। मानिसलाई विवेकशील प्राणी भनिन्छ। तर धेरैपटक मानिस आफ्नै निर्माण गरेका मिथकको कैदी बन्छ।पैसा मानिसले बनायो। सामाजिक प्रतिष्ठा मानिसले बनायो। धार्मिक प्रतीक र सामाजिक मान्यता पनि मानिसकै सांस्कृतिक संरचना हुन्। तर पछि मानिस तिनै संरचनाबाट निर्देशित हुन थाल्छ। यही विडम्बना कथाको महत्वपूर्ण अन्तर्वस्तु बन्न सक्छ।यहाँ टोल्स्टोयको नैतिक साहित्यिक चेतनासँग तुलना गर्न सकिन्छ। लियो टोल्स्टोयका कथामा साधारण मानिसको जीवनबाट नैतिक सत्य खोजिन्छ। उनको साहित्यले बाह्य वैभवभन्दा मानवीय करुणा, प्रेम र नैतिकतालाई महत्व दिन्छ। अधिकारीको कथासंसारमा पनि यही साधारण जीवनभित्रको नैतिक प्रश्न देखिन्छ।

विद्रोह, सत्ता र सामाजिक संरचना

‘सिँढी चढ्ने मान्छे’, ‘विद्रोह’, ‘त्यो गाउँ’ र ‘सालिक’जस्ता कथाले सामाजिक र राजनीतिक चेतनाको अर्को पाटो प्रस्तुत गर्छन्। ‘सिँढी’ प्रगति र अवसरको प्रतीक हुन सक्छ। तर सिँढी चढ्ने क्रममा मानिसले के गुमाउँछ भन्ने प्रश्न पनि त्यत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।विद्रोहमा प्रतिरोधको मनोविज्ञान खोज्न सकिन्छ। सालिकले स्मृति, सत्ता र इतिहासको सम्बन्धतर्फ संकेत गर्छ। सालिक मृत व्यक्तिको स्मारक मात्र होइन। त्यो समाजले कसलाई सम्झिन्छ र किन सम्झिन्छ भन्ने प्रश्न पनि हो।यस दृष्टिले अधिकारीको कथा इतिहास र वर्तमानबीचको संवाद पनि हो। सत्ता परिवर्तन हुन सक्छ। पात्र बदलिन सक्छन्। तर शक्ति र स्वार्थको संरचना दोहोरिन सक्छ। यही पुनरावृत्ति कथाकारको आलोचनात्मक दृष्टिको विषय बनेको छ।

चारमन दाउरालाई विश्वसाहित्यका केही महान् कथाकारको परम्परासँग संवाद गराएर हेर्न सकिन्छ। टोल्स्टोयको नैतिक यथार्थवाद, चेखभको मानवीय सूक्ष्मता, प्रेमचन्दको सामाजिक यथार्थवाद, गाब्रिएल गार्सिया मार्केजको यथार्थ र कल्पनाको सम्मिश्रण, रवीन्द्रनाथ ठाकुरको मानवीय तथा आध्यात्मिक चेतना र कामूको अस्तित्ववादी प्रश्नसँग यस सङ्ग्रहका विभिन्न पक्षले संवाद गर्न सक्छन्।प्रेमचन्दसँगको तुलना विशेष अर्थपूर्ण छ। प्रेमचन्दले भारतीय ग्रामीण समाज, गरिबी, जातीय विभेद, शोषण र नैतिक द्वन्द्वलाई कथाको विषय बनाए। अधिकारी पनि नेपाली सामाजिक जीवनका यस्तै आधारभूत प्रश्नसँग जुध्छन्। तर अधिकारीको कथा आफ्नै नेपाली भूगोल, भाषिक परिवेश र समकालीन समस्याबाट निर्मित छ।चेखभसँग तुलना गर्दा अर्को पक्ष देखिन्छ। चेखभले ठूलो राजनीतिक घोषणाभन्दा सामान्य मानिसको जीवनभित्रको मनोवैज्ञानिक कम्पनलाई महत्व दिए। अधिकारीका कथामा पनि दैनिक जीवनका घटनाबाट ठूलो सामाजिक प्रश्न निकाल्ने प्रयत्न देखिन्छ।

मार्केजसँग तुलना गर्दा साझेदारी जस्ता श्वैरकल्पनात्मक आयामलाई ध्यान दिन सकिन्छ। तर अधिकारीको श्वैरकल्पना ल्याटिन अमेरिकी जादुई यथार्थवादको प्रतिरूप होइन। त्यो नेपाली सामाजिक चेतना र स्थानीय कल्पनाको आफ्नै संरचना हो।रवीन्द्रनाथ ठाकुरको साहित्यमा मानिस, प्रकृति, प्रेम र आध्यात्मिक चेतनाबीचको सम्बन्ध महत्वपूर्ण हुन्छ। अधिकारीका केही कथामा पनि मानवीय जीवनको बाहिरी संघर्षभित्र आन्तरिक जागरणको खोजी देखिन्छ। यही कारण उनको कथा केवल सामाजिक आलोचना होइन, आत्मचिन्तनको माध्यम पनि बन्न पुग्छ।

भाषा, शैली र शिल्प

कथासङ्ग्रहको अर्को उल्लेखनीय पक्ष भाषिक विविधता हो। ग्रामीण संवादमा ग्रामीण जीवनको गन्ध आउनु आवश्यक हुन्छ। शहरी परिवेशमा भाषा र व्यवहार परिवर्तन हुन्छ। पात्रअनुसार भाषिक स्वर बदलिनु कथाको विश्वसनीयता बढाउने तत्व हो।

कथाकारले उपमा, प्रतीक, विरोधाभास, संवाद र बिम्बको प्रयोगबाट कथालाई सौन्दर्य प्रदान गर्ने प्रयास गरेका छन्। ‘सेतो बेसार’, ‘सिँढी’, ‘सालिक’, ‘चारमन दाउरा’जस्ता शीर्षक आफैंमा प्रतीकात्मक संरचना हुन्। शीर्षक र कथ्यबीचको सम्बन्धले पाठकलाई कथा पढ्नुअघि नै एउटा अर्थक्षेत्रमा प्रवेश गराउँछ।तर केही स्थानमा विचारको प्रत्यक्ष व्याख्या कथाको कलात्मक संकेतभन्दा अगाडि आउन सक्ने जोखिम देखिन्छ। कथा उपदेशमा रूपान्तरित भयो भने साहित्यिक प्रभाव कमजोर हुन सक्छ। पाठकलाई निष्कर्ष स्वयं निर्माण गर्न दिने कलात्मक संयम अझ प्रभावकारी हुन्छ। यही ठाउँमा भविष्यका कथामा अझ बढी शिल्पगत कसिलोपनको सम्भावना देखिन्छ।

‘चारमन दाउरा’को सबैभन्दा गहिरो पक्षमध्ये एउटा यसको आध्यात्मिक सम्भावना हो। यहाँ आध्यात्मिकता कुनै धार्मिक प्रचारका रूपमा होइन। यो जीवनको अर्थ खोज्ने चेतनाका रूपमा उपस्थित हुन्छ।मानिस किन बाँच्छ? मृत्यु किन आउँछ? स्वार्थ र नैतिकताबीचको सीमा कहाँ छ? मानिसले प्रकृतिसँग कस्तो सम्बन्ध राख्नुपर्छ? सामाजिक कुरीतिविरुद्ध उभिनु किन आवश्यक छ? प्रेममा अर्को व्यक्तिको सम्मान किन हुनुपर्छ? यस्ता प्रश्नहरू अन्ततः आध्यात्मिक प्रश्न पनि हुन्। चारमन दाउराको संसारमा धर्मभन्दा नैतिकता महत्वपूर्ण देखिन्छ। कर्मकाण्डभन्दा विवेक महत्वपूर्ण देखिन्छ। बाहिरी पवित्रताभन्दा आन्तरिक मानवता महत्वपूर्ण देखिन्छ। यही दृष्टिले यस सङ्ग्रहलाई सत्यम्, शिवम्, सुन्दरम्को सौन्दर्यशास्त्रीय अवधारणासँग जोड्न सकिन्छ।

सत्यको खोज, कल्याणको आकांक्षा र सौन्दर्यको अनुभूति—यी तीन पक्ष कथाकारको सिर्जनात्मक यात्रामा विभिन्न रूपमा देखा पर्छन्।चारमन दाउराको प्रमुख शक्ति यसको विषयगत विविधता हो। १८ कथाले एउटै सामाजिक समस्यालाई दोहोर्याउँदैनन्। कुरीति, प्रवास, प्रेम, मृत्यु, प्रकृति, सत्ता, विद्रोह, अस्तित्व र आध्यात्मिक प्रश्नसम्म यसको विषय फैलिएको छ।दोस्रो शक्ति यसको सामाजिक सरोकार हो। कथा  कल्पनाको खेल होइन। यसले समाजसँग संवाद गर्छ।कथाकार पात्रलाई केवल राम्रो वा नराम्रो भनेर विभाजन गर्नुभन्दा उसको व्यवहारको पछाडिको सामाजिक र मनोवैज्ञानिक संरचना खोज्न प्रयास गर्छन्।शीर्षकले कथाको अर्थक्षेत्र विस्तार गर्छ।यद्यपि केही कथामा कथाकारको विचार प्रत्यक्ष रूपमा प्रबल हुन सक्ने सम्भावना छ। आधुनिक कथाशिल्पले संकेत, मौनता र पाठकीय सहभागितालाई बढी महत्व दिन्छ। त्यसैले कथ्य र विचारबीचको सन्तुलन अझ कसिलो बनाउन सकिने ठाउँ छ। कतिपय कथामा घटना र विचारको अनुपातमा चरित्रको मनोवैज्ञानिक विकासलाई अझ गहिरो बनाउन सके कथाहरूको प्रभाव दीर्घकालीन बन्न सक्छ।तर यी सीमाहरू सिर्जनात्मक यात्राका स्वाभाविक पक्ष हुन्। एउटा कृतिको मूल्यांकन केवल कमजोरीको सूची बनाएर हुँदैन। त्यसले उठाएका प्रश्न, निर्माण गरेको संवेदना र पाठकमा उत्पन्न गरेको विचारलाई पनि हेर्नुपर्छ।

चारमन दाउरा समकालीन नेपाली समाजको नैतिक र मानवीय जीवनको गहिरो दस्तावेज हो। यसका कथाहरूले अन्धविश्वास, विभेद, कुरीति, स्वार्थ, प्रवास, मृत्यु, प्रतिरोध र जिजीविषामार्फत मानिसको बाहिरी जीवनसँगै उसको अन्तर्मनलाई पनि उजागर गर्छन्। कथाकारले स्थानीय अनुभव र नेपाली सामाजिक यथार्थलाई सार्वभौमिक मानवीय प्रश्नसँग जोड्दै कथा साहित्यलाई विवेक र आत्मपरीक्षणको माध्यम बनाएका छन्। आर्यघाटको आगोले शरीरलाई खरानी बनाए पनि साहित्यको चेतनाको आगोले समाजलाई उज्यालो बनाउन सक्छ। यही अर्थमा चारमन दाउराको स्थायी उपलब्धि पाठकलाई आफ्नै समाज, चरित्र र अन्तर्मनतर्फ फर्काउँदै सत्य, करुणा, विवेक र नैतिक कर्मको मूल्यबोध गराउनु हो।