गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

वैदिक दर्शनले मानव जीवन र समाजको समग्र विकासमा प्रभाव पार्ने अद्भुत शिक्षाहरू प्रदान गरेको छ। यो दर्शन प्राचीन वैदिक ग्रन्थहरूमा आधारित छ, जसले जीवनको वास्तविकता, ज्ञान, कर्म, नैतिकता र आध्यात्मिकता सम्बन्धी अमूल्य ज्ञान दिएको छ। वैदिक दर्शनले समाजलाई समृद्ध, न्यायपूर्ण र सद्भावपूर्ण बनाउन मार्गदर्शन गर्दछ।

वैदिक दर्शनको मूल आधार सत्य, धर्म, अर्थ, काम र मोक्षको सिद्धान्तमा आधारित छ। यी पाँच पुरुषार्थहरूले मानव जीवनका सबै आयामहरू समेट्छन्। सत्य र धर्म नै समाजको आधारभूत स्तम्भ हुन्, जसले समाजमा शान्ति, सहिष्णुता र न्याय कायम राख्न मद्दत गर्छ। वैदिक दर्शनले न्याय, सत्यनिष्ठा, करुणा, सहिष्णुता, मेलमिलाप, र आपसी सम्मान जस्ता नैतिक मूल्यहरूको उच्च महत्व दिएका छन्, जसले समाजमा भाईचारा र सामाजिक सद्भाव कायम गर्न सहयोग गर्छ।

समाजको समृद्धि केवल आर्थिक उन्नतिमा मात्र होइन, सामाजिक समानता, नैतिक मूल्यहरूको संरक्षण, शिक्षा र संस्कृतिको विकासमा पनि निर्भर हुन्छ। वैदिक दर्शनले यी सबै पक्षहरूलाई सन्तुलित रूपमा अघि बढाउन जोड दिएको छ। उदाहरणस्वरूप, वर्णाश्रम प्रणालीले व्यक्ति र समाजलाई कर्तव्य र अधिकारहरू सन्तुलित गर्न प्रेरित गरेको छ, जसले सामाजिक असन्तुलन कम गर्न र सबै वर्गलाई सम्मान र अवसर सुनिश्चित गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। यद्यपि यसको गलत व्याख्या वा दुरुपयोगले केही विवादहरू पनि सिर्जना गरेको छ, यसको मूल उद्देश्य सामाजिक समरसता र कर्तव्यपरायणता हो।

वैदिक दर्शनले शिक्षा र ज्ञानको महत्वलाई विशेष स्थान दिएको छ। उपनिषद्हरू र वेदान्तले ज्ञानमार्ग (ज्ञानयोग) लाई आत्म-प्राप्ति र समाजको उन्नतिको प्रमुख माध्यमको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। ज्ञान प्राप्ति केवल आत्म-विकासका लागि मात्र नभई समाजलाई सही दिशा देखाउने दिगो आधार पनि हो। यसले व्यक्तिमा सहिष्णुता, विनम्रता र सामाजिक सद्भावको भावना विकास गर्छ, जसबाट समृद्ध समाजको नींव टेकेको हुन्छ।

वैदिक दर्शनले कर्मको महत्व पनि उजागर गरेको छ। कर्म योगले मानिसलाई कर्मशील र दायित्वपूर्ण बनाउँछ। यो दर्शनले निष्काम कर्म (फलबिना कर्म) गर्न सिकाउँछ, जसले समाज र राष्ट्रप्रति योगदान गर्न प्रेरित गर्छ। जब प्रत्येक नागरिक आफ्नो कर्तव्य र दायित्व सच्चो निष्ठा र समर्पणका साथ पालन गर्छ, तब मात्र समृद्ध, स्वच्छ र दिगो समाजको स्थापना सम्भव हुन्छ।

समाजमा शान्ति र समरसता कायम गर्न पनि वैदिक दर्शनले सहिष्णुता र पारस्परिक सम्मानको बलियो सन्देश दिन्छ। विविधता र भिन्नता भए पनि सबै मानिसहरूमा एकरूप मानवता र आत्माको एकत्व छ भन्ने विचारले सबै धर्म, जाति र संस्कृतिका मानिसहरूबीच भाईचाराको भावना विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ। यस्तो समाजमा असहिष्णुता, द्वेष र भेदभावको स्थान हुँदैन।

आजको विश्वमा जहाँ सामाजिक, आर्थिक र पर्यावरणीय समस्या बढिरहेका छन्, त्यहाँ वैदिक दर्शनको आदर्शले मार्गदर्शन गर्न सक्छ। यसले मानिसलाई आत्म-साक्षात्कारमार्फत आन्तरिक शान्ति प्राप्त गराउने मात्र होइन, समष्टिगत स्तरमा पनि दिगो विकास र सदाचारको मार्ग देखाउँछ। यसले नागरिकमा उत्तरदायित्व, सहकार्य र प्रकृतिप्रति सम्मान भाव जगाउँछ, जसले समृद्ध र सन्तुलित समाज निर्माणमा योगदान दिन्छ।

वैदिक दर्शन जीवन र समाज चलाउने समग्र मार्गदर्शक सिद्ध हुन्छ। यसको आदर्शहरूलाई व्यवहारमा उतारेर मात्र समृद्ध, न्यायपूर्ण र दिगो समाजको निर्माण सम्भव छ। यसैले आजको युगमा पनि वैदिक दर्शनलाई आत्मसात् गरी त्यसका शिक्षालाई आधुनिक जीवनशैलीमा प्रयोगमा ल्याउन जरुरी छ। त्यसले मात्र व्यक्तिको जीवनलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण समाजलाई समृद्ध र उन्नत बनाउन सकिन्छ।

वेदान्त चिन्तन वैदिक परम्परामा आधारित दार्शनिक प्रणाली हो, जसले वेदको अन्तिम निष्कर्षलाई प्रस्तुत गर्छ। यसको मुख्य स्रोत उपनिषद्हरू हुन्, जसले ब्रह्म (सर्वोच्च सत्य) र आत्मा (व्यक्तिगत आत्मा) को सम्बन्धमा गहिरो विश्लेषण गर्छ। वेदान्तले ब्रह्मलाई निराकार, शाश्वत र अनन्त चेतनाको रूपमा व्याख्या गर्छ। आत्मा र ब्रह्म एउटै हुन् भन्ने सिद्धान्त अद्वैत वेदान्तको आधार हो, जसलाई “अहम् ब्रह्मास्मि” अर्थात् “म ब्रह्म हुँ”ले व्याख्या गर्छ।

वेदान्त चिन्तनका विभिन्न सम्प्रदायहरू छन् — अद्वैत, विशिष्टाद्वैत, द्वैत र शुद्धाद्वैत। महर्षि व्यासले यसको व्याख्या गरेका छन् र उनको वृह्मसूत्रले वेदान्त चिन्तनको सार प्रस्तुत गरेको छ। वेदान्तलाई ब्रह्मवाद पनि भनिन्छ, किनभने यसले ब्रह्मको सत्तामा जोड दिन्छ। यो ज्ञानकाण्डको रूपमा परिचित छ र व्यक्तिलाई आत्मज्ञान र मोक्षको मार्गमा डोर्याउँछ।

सनातन हिन्दू धर्मलाई वैदिक सनातन वर्णाश्रम धर्म पनि भनिन्छ, जसको शुरुवात मानव उत्पत्तिभन्दा पनि पुरानो मानिन्छ। यो धर्म कुनै संस्थापकविहीन परम्परा हो, जसमा विभिन्न दर्शन, उपासना र सम्प्रदायहरू विकसित भएका छन्। यस धर्मले बहुदेववाद स्वीकार्दै पनि एकेश्वरवादलाई प्राथमिकता दिन्छ। वैदिक चिन्तनले सहिष्णुता, सद्भाव, भेदभाव ननगर्ने, भाइचारा, मानवता, इज्जत र सामाजिक न्याय जस्ता मूल्यहरूमा जोड दिन्छ।

वेदान्त चिन्तन परम्पराका सकारात्मक एवम् व्यवहारिक आयामहरूको समन्वयात्मक दृष्टिकोणलाई अनुसरण गर्दा मानव कल्याण समाज, विकास र विश्व शान्ति प्राप्त गर्न सकिन्छ । धर्म, संस्कार, संस्कृति, कला र साहित्य संग जोडिएको वेदान्त चिन्तन परम्परामा मानवको चरित्र र सामूहिकतालाई महत्त्व दिएको हुन्छ। कुनै पनि मुलुकको शासन व्यवस्था कस्तो हुनुपर्दछ, नागरिक र राज्यबीचको सम्बन्ध, राज्यले नागरिकका लागि पुरा गर्नुपर्ने दायित्व र नागरिकले मुलुकको हित तथा राष्ट्रिय उन्नति र समृद्धिका लागि पूरा गर्नुपर्ने कर्तव्य समेतलाई व्याख्या गरेको छ ।

व्यक्तिले आफूभन्दा तल परेका (उमेर, पद, सामाजिक प्रतिष्ठा वा आर्थिक हैसियत) हरुसँग विनम्र भाव राखी प्रस्तुत हुन, आफूलाई अरुको नजरबाट पनि हेर्ने बानीको विकास गर्न, व्यक्तिगतभन्दा पनि सामूहिक सम्मान र भावनाको विकास गर्न, सबैसँग भाइचाराको व्यवहार गर्न, कुकर्मलाई त्याग्न र असल कर्मद्वारा मानवीय जीवनलाई ऊर्जामय बनाउन वैदिक चिन्तनको रसस्वादन गर्नु आवश्यक हुन्छ । वेदान्त चिन्तनको मूल सार भनेकै उत्कृष्ट नागरिक बन्नु, समुन्नत राज्य निर्माण गर्नु हो । जसका लागि हरेक नागरिक आफ्नो जिम्मेवारीप्रति निष्ठावान् हुनुपर्दछ । सकारात्मक सोचको विकास गर्नुपर्दछ ।

सदाचारितामा सदा समर्पित हुनुपर्दछ । अरुलाई सम्मान गर्नुपर्दछ । असल कर्म नै समुन्नतिको आधार हो भन्ने सोचको विकास गर्न सक्नुपर्दछ । यसका साथै सार्वजनिक पदमा रहेका पदाधिकारीहरुले अनावश्यक लोभ, लालच त्यागेर राज्यको नीति नै आफ्नो नीति मानेर कर्म गर्ने र सदाचारितालाई मूल मन्त्र बनाउन सकेमा वेदान्त चिन्तनको ज्ञानलाई व्यवहारमा उतार्न सकिन्छ ।

सत्य र अहिंसाको भावना मर्दै गएको शान्ति र सद्भावको अवस्था कमजोर रहेको अपराधका नयाँ नयाँ शृंखला बढ्दै गएको जाति, धर्म एवं क्षेत्रिय सम्प्रदाय जस्ता विषयमा राजनीतिकरण हुने गरेको हिंसा, हत्या, बलात्कार, यौनदुर्व्यवहार जस्ता घटना बढ्दै गएको भ्रष्टाचार मौलाएको नैतिकता, एवं लोकतान्त्रिक मूल्य मान्यतामा ह्रास आएको मानवीयता दिनप्रतिदिन दयनीय बन्दै गएको विकृति, विसंगति एवं सामाजिक विचलन बढ्दै गएको अवस्थामा वेदान्त चिन्तन र सभ्यताबाट पाठ सिकेर अघि बढ्नुपर्ने आवश्यकता रहेको छ ।

वेदान्त चिन्तन र सभ्यताबाट पाठ सिकेर दयनिय अवस्थामा रहेको नैतिकता र सदाचारयुक्त कार्यसंस्कृति अभाव रहेको राष्ट्रिय एकता, भ्रातृत्व, राष्ट्रिय अखण्डता, सार्वभौमसत्ताको सम्मानमा एकरुपता कायम हुने अवस्था कमजोर रहेको अवस्थामा  मानविय मूल्यहरु आत्मसाथ गर्दै आफु र समाजप्रति इमान्दार बनाउन सक्ने  देखिन्छ ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)