गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

आधुनिक सभ्यता प्रविधि, शक्ति र सुविधाको तीव्र विस्तारसँगै अघि बढिरहेको छ । तर भौतिक प्रगतिले मात्र सभ्यताको सार्थकता निर्धारण गर्दैन । विवेक र नैतिकता त्यस्ता आधार हुन्, जसले विकासलाई मानवीय, न्यायपूर्ण र दिगो बनाउँछन् । विवेक व्यक्तिलाई सही–गलत छुट्याउने आन्तरिक क्षमता हो भने नैतिकता समाजले स्वीकार गरेको मूल्य–मान्यताको व्यवहारिक रूप हो । यी दुईको सहकार्यबिना आधुनिक सभ्यता दिशाहीन र मूल्यविहीन बन्ने खतरा रहन्छ ।

आजको विश्वमा शक्ति, लाभ र प्रतिस्पर्धाले निर्णय प्रक्रियालाई निर्देशित गरिरहेका छन् । यसले मानव सम्बन्ध, शासन प्रणाली र आर्थिक संरचनामा गहिरो नैतिक संकट जन्माएको छ । विवेक कमजोर हुँदा कानुन पनि औपचारिक बन्छ र नैतिकता केवल भाषणमा सीमित हुन्छ । यसको परिणामस्वरूप भ्रष्टाचार, अन्याय, असमानता र सामाजिक अविश्वास बढ्दै जान्छ ।

जीवनको प्रगति नैतिकता र विवेकको सहयात्राबाट सम्भव हुन्छ। नैतिकता  सदाचार, इमानदारी, करुणा, सहिष्णुता र सामाजिक जिम्मेवारीका मूल्यहरूको अभ्यास हो। जब व्यक्ति यी मूल्यहरूसँग जीवन बिताउँछ, तब उसले आफ्नो व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनमा स्थायित्व, शान्ति र सन्तुलन पाउँछ। विवेक  निर्णय क्षमता, सोच–विचार, समय र परिस्थिति अनुसार सही कदम चाल्ने गुण हो। विवेकशील व्यक्तिले भावनात्मक आवेग वा स्वार्थमा आधारित निर्णयबाट टाढा रहन्छ र दीर्घकालीन हित र समग्र समाजको भलाइलाई प्राथमिकता दिन्छ।

नैतिकता र विवेकको सहयात्राले मानिसलाई जीवनका चुनौती, द्वन्द्व र समस्यासँग सामना गर्न सक्षम बनाउँछ। इतिहासका महान व्यक्तित्वहरू—बुद्ध, महात्मा गान्धी, नेल्सन मन्डेला—सबैले नैतिकता र विवेकको सन्तुलनमा आफ्नो जीवन गढेका थिए। उनीहरूले व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर समाज, राष्ट्र र मानवताको हितमा योगदान दिए।

विवेक बिना नैतिकता आंशिक मात्र रहन्छ; यसले परिस्थितिजन्य दुरुपयोग वा अत्यधिक कठोरता निम्त्याउन सक्छ। त्यस्तै, नैतिकता बिना विवेकले अत्यन्त दयालु विचारहरूलाई व्यवहारमा लागू गर्न असफल हुन्छ। जब यी दुवै गुण एकसाथ जीवनमा अवलम्बन हुन्छन्, तब मात्र व्यक्तिगत प्रगति, सामाजिक स्थायित्व र मानवीय समृद्धि सम्भव हुन्छ।यसैले, जीवनको वास्तविक मार्गदर्शन र दीर्घकालीन सफलता हासिल गर्न नैतिकता र विवेकलाई पृथक होइन, तर सहयात्रीको रूपमा आत्मसात् गर्नुपर्छ। यी मूल्यहरूले मात्र व्यक्तिलाई सक्षम, जिम्मेवार र सच्चा मानव बनाउन सक्छ, जसले आफू मात्र होइन, समाज र राष्ट्रको पनि प्रगति सुनिश्चित गर्छ।

मानव जीवन कर्म र विचारको निरन्तर प्रवाह हो। जीवनको सफलतासँग सम्बन्धित मूल सूत्र नैतिक कर्म र विवेकशील विचारमा निहित हुन्छ। विचार र कर्म जीवनका दुई पंख हुन्, जसले मानिसलाई उच्चतम लक्ष्यतर्फ उड्न सक्षम बनाउँछन्। विचार नै कर्मको बीज हो; मनमा जन्मिएका विचारले भविष्यका क्रियाहरूलाई आकार दिन्छन्। यदि मनमा द्वेष, ईर्ष्या वा अहंकारले स्थान पाउँछ भने, त्यसले कर्मलाई नकारात्मक मार्गमा धकेल्छ। महाभारतमा कौरवहरूको अहंकार र ईर्ष्याले उनीहरूलाई विनाशको बाटोतर्फ डोर्यायो, जबकि पाण्डवहरूको विवेकशीलता, सहनशीलता र धर्मपालनले कठिन परिस्थितिमा पनि उनीहरूलाई सुरक्षित राख्यो।

नैतिक कर्म मानव आत्माको मौलिक गुण हो। कर्मको नैतिकता तब प्रकट हुन्छ जब मानिस व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर अरूको हितलाई प्राथमिकता दिन्छ। रामायणमा रामले व्यक्तिगत सुख, राज्यसत्ता र अधिकार त्यागेर धर्म र सत्यको मार्ग रोजे, जसले समाज र जीवनमा शान्ति र समृद्धि ल्यायो। यसले प्रमाणित गर्छ कि नैतिक कर्मले दीर्घकालीन सफलता र सामाजिक स्थायित्व सुनिश्चित गर्दछ।

विवेक  क्षणिक लाभ र शाश्वत हित, उचित र अनुचित बीचको भिन्नता बुझ्ने क्षमता हो। उपनिषद्मा भनिएको छ—“श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतः।” अर्थात्, जीवनमा दुई बाटा हुन्छन्—श्रेय (दीर्घकालीन हित) र प्रेय (क्षणिक सुख)। विवेकशील व्यक्ति प्रेयको मोह त्यागी श्रेयको बाटो रोज्छ। यसले जीवनमा स्थिरता, गम्भीरता र आत्मिक उन्नति ल्याउँछ।यदि विचार विवेकशील भए तर कर्म दुर्बल भए, जीवन अधुरो रहन्छ; यदि कर्म शक्तिशाली भए तर विचार अज्ञानले भरिएको भए, त्यो कर्म विनाशकारी बन्छ। भगवद्गीतामा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई भनेका थिए—“योगः कर्मसु कौशलम्।” अर्थात्, कर्ममा कुशलता मात्र योग होइन, त्यसमा विवेकको समावेशले नै जीवनलाई सार्थक बनाउँछ।

आजको भौतिकतावादी समाजमा स्वार्थ र प्रतिस्पर्धाले विचार र कर्मलाई विकृत बनाएको छ, जसले भ्रष्टाचार, अन्याय र असन्तुलन उत्पन्न गरेको छ। यथार्थमा, विवेकशील विचार र नैतिक कर्मले मात्र समाजमा न्याय, स्थायित्व र समृद्धि ल्याउन सक्छ। जन्म, जात वा थरले मानिसको मूल्य निर्धारण गर्दैन; उसको वास्तविक मूल्य आन्तरिक चेतना, नैतिकता र सामाजिक योगदानमा निहित हुन्छ। जो व्यक्ति विचारशील, नैतिक र कर्मशील हुन्छ, ऊ नै समाजको वास्तविक प्रेरणा र सम्मानको अधिकारी हो।यसर्थ, मानव जीवनको वास्तविक उन्नति विचार र कर्मको सन्तुलन, विवेकशीलता र नैतिकताबाट मात्र सम्भव हुन्छ। यी मूल्यहरू नै व्यक्तिलाई व्यक्तिगत र सामाजिक उन्नतिको मार्गमा अघि बढाउँछन् र दीर्घकालीन न्यायपूर्ण समाजको आधार बनाउँछन्।

मानव समाजको वास्तविक प्रगति केवल जन्म, जात वा थरको आधारमा मूल्यांकन गरेर सम्भव छैन। समाजमा साँचो उन्नति कर्म, विचार र योगदानको मान्यताबाट मात्र आउँछ। शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगार, न्याय र सामाजिक अवसरहरू समान रूपमा उपलब्ध हुँदा मात्र समाजले व्यक्तिको क्षमता अनुसार विकास र सम्मान सुनिश्चित गर्न सक्छ। जन्म केवल नियतिको देन हो, तर जीवनलाई अर्थ दिने शक्ति मानिसको चेतना र कर्ममा निहित हुन्छ। बुद्ध, गान्धी, मदर टेरेसा जस्ता महान् व्यक्तिहरूले जन्मले होइन, कर्मले उनीहरूलाई इतिहासमा अमर बनायो।

कर्मशील नागरिक समाजको मेरुदण्ड हुन्। उनीहरूले आफ्नो जिम्मेवारी, कर्तव्य र भूमिकालाई इमान्दारीपूर्वक पूरा गर्छन्। शिक्षामा योगदान, विज्ञान, सिर्जनात्मक क्षेत्र, प्रशासन वा सेवा—जतिसुकै क्षेत्रमा योगदान होस्, त्यसले मात्र व्यक्तिलाई वास्तविक सम्मान दिन्छ। अल्छी, बेपरवाह वा अन्यमा निर्भर रहने प्रवृत्तिले समाजलाई पिछाडी पार्छ, जबकि कर्मशीलता नयाँ सम्भावनाहरू जन्माउँछ।

समावेशी समाज केवल कानुन र नीति बनाउँदा मात्र आउँदैन; सामाजिक चेतना, मूल्य प्रणाली र दैनिक व्यवहारमा पनि समान अवसर र न्याय सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ। विद्यालय, मिडिया, सामाजिक संस्था र परिवारले सानै उमेरदेखि जात, थर होइन, कर्मको महत्त्व बुझाउनुपर्छ। जब प्रत्येक व्यक्तिको योगदान मूल्याङ्कन गरिन्छ, तब समाजमा अनुशासन, सहकार्य, सामाजिक न्याय र दीर्घकालीन समृद्धि सुनिश्चित हुन्छ।

कर्म, विचार र योगदानको सम्मान नै समाजलाई समावेशी, न्यायपूर्ण र प्रगतिशील बनाउने आधारशिला हो। पुराना विभेदकारी सोच र प्रथाहरू त्यागेर मात्र हामी यस्तो समाज निर्माण गर्न सक्छौँ, जहाँ प्रत्येक नागरिकले समान अवसर, सम्मान र आत्मगौरवका साथ जीवन यापन गर्न सक्छ। यही दृष्टिकोण साँचो समावेशी समाजको मार्गनिर्देशक हो।

विवेक र नैतिकता आधुनिक सभ्यताको मेरुदण्ड हुन्, जसले अधिकार र कर्तव्यबीच सन्तुलन स्थापना गर्छन् । विवेकशील निर्णयले शक्ति नियन्त्रणमा राख्छ र नैतिक मूल्यले संस्थागत आचरणलाई मर्यादित बनाउँछ । त्यसैले सभ्यताको वास्तविक उन्नति पूर्वाधार, प्रविधि वा आर्थिक सूचकांकमा मात्र होइन, विवेकशील नागरिक र नैतिक संस्थाको निर्माणमा निहित छ । विवेक र नैतिकताको पुनःस्थापना नै आधुनिक सभ्यतालाई मानवमुखी र दीर्घकालीन बनाउने प्रमुख आधार हो ।

नैतिक कर्म र विवेकशील विचार जीवन निर्माणको मूल आधार हुन्। विचारले कर्मलाई दिशा दिन्छ र कर्मले विचारलाई फलदायी बनाउँछ। दुवैबीचको सन्तुलनले मात्र जीवनलाई शाश्वत मूल्य, गहिरो अर्थ र आन्तरिक शान्ति दिन सक्छ। जसरी बीज र पानीको सहकार्यले बिरुवा हुर्कन्छ, त्यसरी नै नैतिक कर्म र विवेकशील विचारको एकता जीवनलाई सफल, सन्तुलित र सार्थक बनाउँछ।

जीवन निर्माणको महान् शिल्पी हामी आफैं हौं। हाम्रो हातमा रहेको उपकरण नै—विचारको विवेक र कर्मको नैतिकता हो। यसैलाई अपनाउँदा मात्र मानव जीवन एउटा पवित्र साधना र समाज एउटा समृद्ध उद्यान बन्न सक्छ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक  हुन ।)