गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

निर्वाचन संस्कार र लोकतान्त्रिक चेतना

लोकतन्त्रको मूल आत्मा निर्वाचन हो। निर्वाचन नागरिक चेतना, राजनीतिक संस्कार र नैतिक जिम्मेवारीको समष्टिगत अभ्यास पनि हो। जब निर्वाचन संस्कारित, मर्यादित र मूल्य–आधारित हुन्छ, तब मात्र लोकतन्त्र सुदृढ र दिगो बन्न सक्छ। त्यसैले निर्वाचन संस्कार र लोकतान्त्रिक चेतना एकअर्काका पूरक आधार हुन्।

निर्वाचन संस्कार भन्नाले चुनावी प्रक्रियामा सहभागी सबै पक्ष—राजनीतिक दल, उम्मेदवार, मतदाता, सञ्चार माध्यम र राज्यका निकायले पालना गर्नुपर्ने आचार, मर्यादा र नैतिक मापदण्डलाई जनाउँछ। स्वस्थ प्रतिस्पर्धा, विचारको सम्मान, असहमतिको सभ्य अभिव्यक्ति र परिणामलाई सहज स्वीकार गर्ने प्रवृत्ति नै निर्वाचन संस्कारका प्रमुख तत्व हुन्। यदि चुनावी वातावरण द्वेष, भ्रम, गलत सूचना, धनबल र बाहुबलले प्रभावित हुन्छ भने लोकतन्त्रको आधार कमजोर बन्छ। त्यसैले निर्वाचनलाई जित–हारको खेलको रूपमा होइन, जनविश्वासको परीक्षा र जिम्मेवारीको अवसरको रूपमा हेर्न आवश्यक छ।

लोकतान्त्रिक चेतना भनेको नागरिकमा रहेको अधिकार र कर्तव्यप्रतिको सचेत बोध हो। मताधिकार प्रयोग गर्नु नागरिकको अधिकार हो, तर त्यसलाई विवेकपूर्ण ढंगले प्रयोग गर्नु कर्तव्य पनि हो। जब मतदाता व्यक्तिगत स्वार्थ, जातीय आग्रह वा क्षणिक प्रलोभनभन्दा माथि उठेर नीति, दृष्टिकोण र नैतिक चरित्रका आधारमा निर्णय गर्छन्, तब लोकतन्त्र परिपक्व बन्छ। लोकतान्त्रिक चेतना शिक्षाबाट, सामाजिक संवादबाट र पारदर्शी अभ्यासबाट क्रमशः विकास हुन्छ।

आजको परिवेशमा सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल माध्यमले सूचना प्रवाहलाई तीव्र बनाएको छ। तर यही माध्यम गलत सूचना र अफवाहको स्रोत पनि बन्न सक्छ। त्यसैले निर्वाचन संस्कारको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष सत्य सूचना, जिम्मेवार अभिव्यक्ति र तथ्यमा आधारित बहस हो। सञ्चार माध्यम र नागरिक समाजले निष्पक्षता र सन्तुलन कायम राखेर जनतालाई सत्यतर्फ उन्मुख गराउनु पर्दछ।

निर्वाचन आयोग जस्ता संवैधानिक निकायले आचारसंहिता लागू गर्ने, निगरानी गर्ने र उल्लंघनमा कारबाही गर्ने भूमिका निर्वाह गर्छन्। तर केवल कानुनी व्यवस्था पर्याप्त हुँदैन। आन्तरिक नैतिक अनुशासन र स्वेच्छिक प्रतिबद्धता अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। राजनीतिक दलहरूले आफ्ना कार्यकर्ता र समर्थकलाई संयमित व्यवहारका लागि प्रेरित गर्नुपर्छ। उम्मेदवारहरूले व्यक्तिगत आक्षेपभन्दा नीति र कार्यक्रमको प्रतिस्पर्धालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

परिणाम घोषणा भएपछि विजयी पक्षले विनम्रता र उत्तरदायित्व प्रदर्शन गर्नुपर्छ भने पराजित पक्षले लोकतान्त्रिक मर्यादाअनुसार परिणाम स्वीकार गरी रचनात्मक प्रतिपक्षको भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। यही अभ्यासले दीर्घकालीन स्थायित्व र सहकार्यको संस्कार विकास गर्छ।

नेपालजस्ता विविधता सम्पन्न समाजमा निर्वाचन संस्कारले सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय एकताको संरक्षण गर्न विशेष भूमिका खेल्छ। विभाजनकारी भाषा, घृणात्मक अभिव्यक्ति र साम्प्रदायिक उक्साहटले तत्कालीन लाभ दिन सक्छ, तर दीर्घकालमा समाजलाई कमजोर बनाउँछ। त्यसैले लोकतान्त्रिक चेतना भनेको सहअस्तित्व, सहिष्णुता र पारस्परिक सम्मानको भावना पनि हो।

निर्वाचन संस्कार र लोकतान्त्रिक चेतना एक दिनमा निर्माण हुने संरचना होइनन्; यी दीर्घकालीन अभ्यास, सतत् शिक्षा र आत्मानुशासनबाट क्रमशः विकसित हुने सामाजिक मूल्य हुन्। लोकतन्त्र यसको सजीवता नागरिकको व्यवहार, राजनीतिक संस्कार र संस्थागत निष्पक्षतामा निर्भर हुन्छ। जब नागरिक आफ्नो मताधिकारलाई जिम्मेवारीका साथ प्रयोग गर्छन्, दलहरू सिद्धान्त र नीतिमा आधारित प्रतिस्पर्धा गर्छन्, र राज्यका निकायहरू निष्पक्ष तथा पारदर्शी रूपमा क्रियाशील हुन्छन्, तब मात्र लोकतन्त्र व्यवहारमा रूपान्तरण हुन्छ।

निर्वाचनलाई सत्ता प्राप्तिको माध्यमका रूपमा होइन, जनविश्वासको परीक्षा र उत्तरदायित्वको अवसरका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ। सभ्य संवाद, असहमतिप्रति सम्मान, तथ्यमा आधारित बहस र परिणामको सहज स्वीकृति लोकतान्त्रिक परिपक्वताका संकेत हुन्। यदि हामीले व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर सामूहिक हितलाई प्राथमिकता दिन सक्यौं भने लोकतन्त्र बलियो बन्छ।सुदृढ र समावेशी लोकतन्त्रको निर्माण प्रत्येक नागरिकको चेतना र नैतिक प्रतिबद्धतामा आधारित हुन्छ। निर्वाचन संस्कारलाई आत्मसात् गर्दै विवेकपूर्ण निर्णय र मर्यादित व्यवहार अपनाउनु आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो। यही मार्गले दिगो, उत्तरदायी र जीवन्त लोकतन्त्र सुनिश्चित गर्न सक्छ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)