गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

जागृत चेतना सामाजिक सद्भाव र विश्व कल्याणको मूल आधार हो। जब व्यक्तिले आफ्नो अन्तर्मनमा शुद्धता, विवेक र करुणालाई आत्मसात् गर्छ, तब उसले अरूको विचार, धर्म, संस्कृति र अस्तित्वको सम्मान गर्न थाल्छ। यस जागृत चेतनाले द्वेष, ईर्ष्या, अहंकार र स्वार्थलाई कम गर्दै समाजमा समझदारी, सहकार्य र मेलमिलापको वातावरण सिर्जना गर्छ।

सद्भाव अन्तर्मनको उज्यालोबाट जन्मिन्छ। जब प्रत्येक नागरिकले आफ्नो अन्तरमनलाई अनुशासित र सजग राख्छ, तब हिंसा र असहिष्णुताको सम्भावना घट्छ। समाजमा सहअस्तित्व, न्याय र समानताको मूल्य बलियो हुन्छ। जागृत चेतनाले व्यक्तिलाई केवल आफ्नै हितमा सीमित नराखी समष्टिको हितलाई प्राथमिकता दिन सिकाउँछ। जहाँ मानिसहरूमा चेतना जागृत थियो, त्यहाँ सामाजिक सद्भाव र शान्ति स्थायी रह्यो। विपरीत, असजग चेतनाले विभाजन, द्वन्द्व र अस्थिरता निम्त्यायो। आधुनिक विश्वमा, द्रुत परिवर्तन, प्रविधि र सामाजिक दबाबका बाबजुद, जागृत चेतनाले मात्र समाजलाई समरस, सहिष्णु र स्थिर बनाइराख्न सक्छ।

मानव जीवनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो चेतना हो। चेतनाको विकासले मात्र व्यक्तिलाई आत्म–साक्षात्कारको मार्गमा लैजान्छ र समाज तथा विश्वको समग्र कल्याणमा योगदान पुर्याउँछ। चेतना जागृत हुनु भनेको केवल बाह्य ज्ञानको संचय गर्नु मात्र होइन, बरु आन्तरिक विवेक, नैतिक मूल्य र मानवताप्रतिको संवेदनशीलता जागृत गर्नु हो। जब चेतना सक्रिय र सुसंयमित हुन्छ, तब व्यक्तिले आफ्ना कर्म, विचार र भावनालाई सकारात्मक रूपान्तरण गर्न सक्छ, जसले समाजमा शान्ति, न्याय र सहयोगको वातावरण सिर्जना गर्छ।

जागृत चेतना भएका व्यक्तिहरू समाजको नकारात्मक प्रवृत्तिहरूलाई चिन्दछन् र त्यसको विरुद्ध सचेत कदम चाल्न सक्ने क्षमता राख्छन्। उनीहरूमा आत्म–साक्षात्कार, विवेकशील निर्णय क्षमता र करुणापूर्ण दृष्टिकोण हुन्छ। यसरी व्यक्तिको चेतनाको विकासले उसको व्यक्तिगत जीवन मात्र सुधार्दैन, बरु त्यो समाज र राष्ट्रको हितमा पनि रूपान्तरणकारी प्रभाव पार्दछ। उदाहरणका रूपमा हामी देख्न सक्छौं कि जब व्यक्तिहरूले आफ्ना व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर सामाजिक उत्तरदायित्व महसुस गर्छन्, तब समाजमा दमन, विभाजन र अन्याय घट्छ।

विश्वको कल्याणको लागि चेतनाको जागृति अत्यावश्यक छ। वर्तमान युगमा वैश्विक समस्या जस्तै प्रदूषण, असमानता, हिंसा, युद्ध, र मानवअधिकारको उल्लंघनले समाज र विश्वलाई संकटमा पुर्याइरहेको छ। यी समस्याहरूको समाधान केवल विज्ञान, प्रविधि वा कानुनबाट मात्र सम्भव छैन। मानव चेतनाको उच्च स्तर र नैतिक विवेकको अभावले मात्र यी चुनौतीहरू स्थायी रूपमा समाधान गर्न सकिन्छ। जब मानिसहरू चेतनापूर्ण, जागृत र नैतिक दृष्टिकोण राख्छन्, तब उनीहरूले आफ्नो व्यक्तिगत जीवनमा मात्र होइन, विश्वव्यापी समस्यामा पनि सकारात्मक योगदान दिन सक्छन्।

जागृत चेतनाले करुणा र दयालुता विकास गर्छ। जब व्यक्तिको चेतना जागृत हुन्छ, तब उसले केवल आफ्नो सुख–दुःखमा सीमित रहँदैन, बरु अरूको पीडा र आवश्यकतालाई बुझ्न र सम्बोधन गर्न तत्पर हुन्छ। यसले समाजमा सहिष्णुता, सहयोग र सहकार्यको वातावरण सिर्जना गर्छ। उदाहरणका रूपमा, स्वयंसेवी संस्था र सामाजिक अभियानहरूमा संलग्न व्यक्तिहरू प्रायः यस्तै जागृत चेतनाका धनी हुन्छन्, जसले समाजका भौतिक, मानसिक र सांस्कृतिक स्तरमा सुधार ल्याउँछन्।

जागृत चेतनाले व्यक्तिमा दार्शनिक दृष्टिकोण पनि विकास गर्छ। जब मानिसले जीवनका उद्देश्य, मानवीय मूल्य र सामाजिक दायित्वबारे गहिरो चिन्तन गर्छ, तब उसको कर्म र निर्णय केवल व्यक्तिगत स्वार्थको आधारमा हुँदैन। यस प्रकारको चेतनाले व्यक्तिलाई स्थायी नैतिकता, न्याय र सामाजिक जिम्मेवारी अपनाउन उत्प्रेरित गर्छ। यसबाट समाजमा नकारात्मक प्रवृत्तिहरू घट्छन् र सकारात्मक संस्कारको विकास हुन्छ।

वैज्ञानिक चेतनासँग आध्यात्मिक जागरणको मेलले पनि समाज र विश्वको कल्याणमा अद्वितीय योगदान पुर्याउँछ। वैज्ञानिक दृष्टिकोणले तथ्य, प्रमाण र तर्कमा आधारित निर्णयको क्षमता दिन्छ भने आध्यात्मिक चेतनाले करुणा, मितव्ययिता र आत्म–साक्षात्कारको मार्ग देखाउँछ। जब यी दुई चेतनाको मेल हुन्छ, तब मानिसमा विवेक, सहिष्णुता र करुणाशील नेतृत्व विकास हुन्छ। यस्तो चेतनाले समाजमा न्याय, समानता र सहयोगको वातावरण स्थापित गर्न सहयोग पुर्याउँछ।

शिक्षा पनि जागृत चेतनाको एक महत्वपूर्ण साधन हो। जब व्यक्तिहरूलाई बाल्यकालदेखि नै मानवीय मूल्य, नैतिक शिक्षा, आत्म–साक्षात्कार र सामाजिक जिम्मेवारीबारे शिक्षित गरिन्छ, तब उनीहरूको चेतना सक्रिय र विवेकशील बनाउँछ। यसले दीर्घकालीन रूपमा समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछ। शिक्षा केवल ज्ञानको संचय होइन, बरु चेतनाको विकासको माध्यम हो। यसले व्यक्तिलाई आफ्नो कर्म, व्यवहार र समाजप्रतिको दायित्व बुझ्न सक्षम बनाउँछ।

जागृत चेतनाको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर सामूहिक हितको सोच विकास गर्नु हो। जब मानिसहरूले आफ्नो व्यक्तिगत लाभभन्दा समाज र विश्वको भलो प्राथमिकता दिन्छन्, तब दीर्घकालीन शान्ति, समृद्धि र सहयोगको वातावरण सिर्जना हुन्छ। यस प्रकारको चेतना जागृत व्यक्तिहरू नै समाजका नेतृत्वकर्ता, शिक्षक, चिकित्सक, वैज्ञानिक र नीति–निर्माताको रूपमा उभिन्छन्। उनीहरूको निर्णय र कर्मले समाजमा स्थायी सुधार ल्याउँछ।

विश्व कल्याणका लागि जागृत चेतना केवल सोच र चिन्तनमा सीमित हुँदैन। यसले व्यवहार र कर्ममा पनि रूपान्तरण ल्याउँछ। जब चेतनापूर्ण व्यक्ति आफ्नो कर्ममार्फत न्याय, सहयोग र करुणाको उदाहरण प्रस्तुत गर्छ, तब अरू मानिसहरू त्यसको अनुकरण गर्छन्। यस प्रकार चेतनाको जागृति सामाजिक संस्कारको रूप लिन्छ र समाजमा सकारात्मक परिवर्तनको सृजना गर्छ।

अध्यात्मले मानव चेतनाको जागृतिसँग सम्बन्ध राख्दछ, जसले शान्तिकामी चिन्तन, मानसपटलको आचारसंहिता र कालजयी चिजको खोजीलाई सम्बोधन गर्छ। यो हिंसा र कृत्रिम वादभन्दा माथि उठेर विश्व कल्याणको मान्यतामा समाहित हुन्छ। प्रमुख बौद्धिक व्यक्तिहरू जस्तै अल्वर्ट आइन्स्टाइन, इमानुयल कान्ट, एपिजे अब्दुल कलाम र बाराक ओबामाले पूर्वीय दर्शनमा भएको अध्यात्मिक पक्षको महत्त्व स्वीकारेका छन्। आइन्स्टाइनले अध्यात्मबिनाको विज्ञानलाई कमजोर भनेका छन्, र अध्यात्म र विज्ञानको संयुक्त दृष्टिकोणलाई आवश्यक ठानेका छन्।

अध्यात्मको खास अर्थ आफुभित्रको चेतन तत्व अनुभूत गर्नु हो। यस चेतन तत्वको सोझो सम्बन्ध परमात्मासँग रहेको हुन्छ। आत्मालाई परमात्माको अंश मानिन्छ। आत्मा र परमात्माबीचको सम्बन्धको खोज, संसारको रचनामा त्यसको भूमिका, मृत्युपछि वा जन्मअघिको यर्थाथ, जीवन–मरणको चक्रको बारेमा जान्नका लागि आत्ममन्थन गर्नु नै अध्यात्मिक मार्ग हो। “म को हुँ?” भन्ने प्रश्नको खोजीबाट अध्यात्ममा प्रवेश गर्न सकिन्छ।स्वास्थ्य जीवनका लागि अध्यात्मलाई बुझ्न जरुरी छ। आत्मा र शारीरिक स्वास्थ्य एकआपसमा सम्बन्धित छन्। अध्यात्मको माध्यमबाट मानसिक वा शारीरिक स्वास्थ्यबीच राम्रो सन्तुलन कायम गर्न सकिन्छ। यसले हाम्रो मनलाई शक्ति प्रदान गर्छ। भनिन्छ, जब मान्छे भावनात्मक रूपमा स्वस्थ हुन्छ, उनलाई जस्तोसुकै ठूलो रोगले पनि केही बिगार्न सक्दैन।

अध्यात्मिक सुख र आनन्द आफूभित्रैबाट प्राप्त हुन्छ। त्यो सुख तब प्राप्त हुन्छ जब मन, बुद्धि, चित्त र अहंकार शान्त हुन्छन्। मन शुद्ध गराउने साधन हो योग र ज्ञान। योग र ज्ञानमार्फत मन, बुद्धि र चित्तलाई आफ्नो वास्तविक स्वरूपमा राख्न सकिन्छ। मानिसको वास्तविक स्वरुप हो आत्मा। आत्माको ज्ञान नभए आफैँलाई चिन्न सकिँदैन। हामीले शरीरलाई आत्मा भन्छौं भन्ने धारणा भूल हो। आत्मा अविकारी, अविनाशी र अमर छ; शरीर मात्र मर्दछ।

अध्यात्मवादीहरूले आत्मा र ईश्वरमा आस्था राख्छन्, जबकि भौतिकवादीहरूले शरीरमा मात्र आस्था राख्छन्। ज्ञान भनेको आत्मालाई परमात्मासँग जोड्नु हो। अध्यात्मबिनाको राजनीति, समाज नीति, अर्थनीति या हरेक विचारधारा अपूर्ण छ भन्ने तथ्यले विश्वका बौद्धिकलाई निरन्तर चुनौती दिइरहेको छ। अध्यात्म सांसारिकताभन्दा मानवहितको शक्ति र जीवनमुक्तिको आधारशिला हो। यसले व्यक्तिलाई समुद्रजस्तो गम्भीर बनाउने मात्र होइन, मानसिक सन्तुलन पनि प्रदान गर्छ।

आजको विक्षिप्त समाजमा अध्यात्मिकताको विषयले प्रश्रय पाउनु आवश्यक छ। राजनीतिक अस्थिरता र सरकारको तरलताले विकासका धेरै पक्ष ठप्प छन्। यस्तो परिस्थितिमा अध्यात्मिक क्रियाकलाप नै विकासको अपरिहार्य शक्ति बन्न सक्छ। अध्यात्मले शरीरको मृत्यु भए पनि आत्मा अमर रहेको तथ्य स्पष्ट गर्छ। यसले सम्पूर्ण मानव आत्मालाई आपसमा भाइ–भाइ हुने अनुभूति दिन्छ। पवित्रता, शान्ति, प्रेम आत्माको स्वधर्म हो भन्ने वास्तविकता बुझ्नमा मद्दत पुर्याउँछ।

अध्यात्मिक ज्ञानले संसारलाई हेर्ने दृष्टिकोण सकारात्मक बनाउँछ। यसले व्यक्तिको चेतना र चिन्तनलाई उच्चतम स्तरमा पुर्याउँछ र सकारात्मक विचारहरूको प्रवाह बढाउँछ। बुद्धिको तीव्रता र निर्णय क्षमता सुधार्छ। अध्यात्मिक चिन्तनले मानिसलाई परोपकारी र शुभ जीवनतर्फ प्रेरित गर्छ र कुनै पनि परिस्थितिमा नकारात्मक सोच र दुर्भावनाबाट टाढा राख्छ। अल्बर्ट आइन्स्टाइनले धर्म र विज्ञानलाई विरोधी होइन, सहायक भनेका छन्, जसले दुवैको सँगसँगैको महत्त्वलाई प्रमाणित गर्दछ।भौतिक र अध्यात्मिक उन्नति सँगसँगै हासिल गर्नाले विश्वमा सुख, शान्ति र समृद्धि ल्याउन सक्छ। भौतिकवादी दृष्टिकोणले मनको शान्ति र आत्मज्ञानको महत्त्वलाई अनदेखा गर्छ, जसले मानिसलाई साँचो आनन्द र परमानन्द प्राप्त गर्नबाट रोक्छ। अध्यात्ममार्गमा लागेका व्यक्तिहरू आत्मा र योगमार्फत शान्ति र वास्तविक सुख प्राप्त गर्छन्।

भौतिकवादीहरूले शान्ति र साँचो आनन्दको महत्त्व नबुझ्दा जीवनको वास्तविकता र उद्देश्यलाई भुल्छन्। अध्यात्मिक र भौतिकवादी विचारधाराबीच द्वन्द्व जारी छ। भौतिकवादको प्रगति र सामाजिक उन्नतिसँगै अध्यात्मिक विचारको महत्त्व घटेको छ। मानिस भौतिक सुखमा रमाएर आफ्नो कर्तव्य र आत्मिक उन्नतिलाई बिर्सन्छ। भौतिकवादको प्रभाव बढ्दा व्यक्तिवाद र स्वार्थपरता बढ्छ, जसले समाजको कल्याणलाई हानि पुर्याउँछ।

अध्यात्मको उद्देश्य जीवन र मृत्युलाई साँचो रूपमा बुझ्नु र ईश्वरको सानिध्यमा पुगेर मोक्ष प्राप्त गर्नु हो। यसका लागि कर्मयोग र निस्काम कर्मको महत्त्व छ। धर्मशास्त्रहरू, जस्तै महाभारत र श्रीमद्भागवत गीता, जीवनको वास्तविक उद्देश्य र मार्गदर्शन दिन्छन्।भौतिक स्रोत र साधनलाई सही रूपमा उपयोग नगरी अथवा मानव हितमा प्रयोग नगरी केवल आफ्नो स्वार्थ परिपूर्तिका लागि उपयोग गर्ने र भौतिक विलासिताको मात्र पछि लाग्ने प्रवृत्तिले गर्दा मानिसले आफ्नो मानवीय मूल्य र मान्यताहरू गुमाउँदै गइरहेको छ । फलस्वरूप आज मानिसहरू चिन्ता, तनाव, कुण्ठा अनेकन प्रकारका शारीरिक मानसिक रोगहरूबाट समेत ग्रसित हुन पुगेका छन् । अध्यात्मिक मार्ग सर्वश्रेष्ठ मार्ग हो भन्ने सम्झेर कर्तब्यनिष्ठ रही विश्वमा रहेको कलमरुपि अन्धकारलाई अध्यात्मिक ज्योतिले प्रकाशित गरी मानवीय गुणको यर्थात स्वरुप देखाइदिनु आवश्यक छ ।स्वस्थ रही अनुशासित र संयमित भएर बुद्धि र ज्ञानको विकास गरी समाजमा रहेको द्वन्द्वलाई हटाईसबै सुखी बनौं, भन्ने नीति लिएर वैज्ञानिक अध्यात्मवादको विजारोण गर्नु समयको माग हो । बैज्ञानिक अध्यात्मिक चेतनाको जागृत गर्दै विश्व कल्याण र बैज्ञानिक अध्यात्मिक चेतनाको जागृत गर्नु आवश्यक छ।

समाज र विश्वको स्थायी कल्याणका लागि आवश्यक छ कि व्यक्तिहरूमा जागृत चेतना, विवेकपूर्ण निर्णय क्षमता, करुणा, नैतिकता र सामाजिक उत्तरदायित्वको विकास होस्। यस्तो चेतना केवल व्यक्तिको जीवनलाई समृद्ध बनाउँदैन, बरु समाज, राष्ट्र र विश्वलाई स्थायी शान्ति र समृद्धितर्फ लैजान्छ। चेतनाको जागृति मानवताको आधार हो, जसले हामीलाई व्यक्तिगत सुख, सामाजिक कल्याण र वैश्विक शान्तितर्फ मार्गनिर्देश गर्दछ।

जागृत चेतना भएका व्यक्तिहरूको योगदानले समाजमा न्याय, समानता, करुणा र सहयोगको वातावरण सिर्जना गर्छ। यसले विश्वव्यापी स्तरमा मानव कल्याण, शान्ति र स्थायित्वमा योगदान पुर्याउँछ। यदि प्रत्येक व्यक्ति आफ्नो चेतनालाई सक्रिय, विवेकशील र नैतिक बनाउने प्रयास गर्छ भने, विश्व एक यस्तो स्थान बन्न सक्छ जहाँ हिंसा, अन्याय र असमानता न्यूनतम हुनेछन् र मानवीय मूल्य र सद्भावनाको सर्वोच्चता स्थापित हुनेछ।

यस प्रकार, समाज र विश्वको कल्याणमा जागृत चेतनाको योगदान अनिवार्य र अपरिहार्य छ। चेतनाको विकासले मात्र व्यक्तिको जीवन, समाज र विश्वमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्दछ। आजको चुनौतीपूर्ण युगमा, जागृत चेतना नै मानवताको मार्गदर्शन गर्ने प्रकाशस्तम्भ हो, जसले व्यक्तिलाई सही मार्गमा डोर्याउँछ र समाज तथा विश्वको स्थायी कल्याण सुनिश्चित गर्छ।

  ( उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)