गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

वैदिक दर्शनले मानव जीवनका आधारभूत सत्यहरू र जीवनको उद्देश्यलाई बुझाउने प्रयास गर्दछ। यस दर्शनले आत्मा, ब्रह्म, कर्म, मोक्ष जस्ता अमूल्य सिद्धान्तहरूलाई आधार मानेर व्यक्तिको आन्तरिक विकास र सामाजिक उत्तरदायित्वको सन्देश दिन्छ। आत्मजागरण व्यक्तिले आफ्नो वास्तविक स्वरूप, कर्तव्य र जीवनको उद्देश्यलाई बुझ्नु हो, जसले उसको सोच, व्यवहार र चरित्रमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउँछ। जब व्यक्तिमा यस्तो जागरण हुन्छ, तब मात्र ऊ समाज र राष्ट्रको समृद्धि र उन्नतिमा योगदान दिन सक्षम हुन्छ। यसैले आत्मजागरणलाई समृद्ध राष्ट्रको आधार मानिन्छ।

राष्ट्रनिर्माण चेतनाको विकास, नैतिकताको अभ्यास र सामूहिक आत्मबोधको परिणाम हो। जब कुनै राष्ट्र आफ्नो ऐतिहासिक जरा, सांस्कृतिक मूल्य र आध्यात्मिक परम्परासँग पुनःसंवाद गर्छ, तब मात्र त्यो राष्ट्र दीर्घकालीन रूपमा समुन्नत बन्न सक्छ। यही सन्दर्भमा वैदिक चेतना राष्ट्रनिर्माणको एक दार्शनिक आधारका रूपमा उदाउँछ।

ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद र अथर्ववेद जस्ता वैदिक ग्रन्थहरूले मानव जीवनलाई सत्य, ऋत (सार्वभौमिक नियम), यज्ञ (त्याग र सहयोग), तथा धर्म (कर्तव्य र नैतिकता) को मार्गमा उन्मुख गराउँछन्। यी मूल्यहरू केवल धार्मिक आस्थाका विषय होइनन्; यिनले सामाजिक संगठन, न्यायपूर्ण शासन र उत्तरदायी नेतृत्वको आधार तयार गर्छन्। वैदिक चिन्तनले “वसुधैव कुटुम्बकम्” को भावनालाई स्थापित गर्दै राष्ट्रलाई केवल सीमाभित्र सीमित सत्ता होइन, विश्वमानवताको अंगका रूपमा हेर्न सिकाउँछ।

राष्ट्रनिर्माणको प्रक्रियामा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण तत्व भनेको नागरिकको चरित्र हो। वैदिक चेतनाले आत्मअनुशासन, सत्यनिष्ठा, करुणा र सहअस्तित्वका मूल्यहरूलाई जीवनपद्धतिमा रूपान्तरण गर्न प्रेरित गर्छ। जब नागरिकमा आत्मबोधको विकास हुन्छ, तब उनीहरू व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर सामूहिक हिततर्फ उन्मुख हुन्छन्। यही चेतनाले भ्रष्टाचार, विभाजन र अन्यायलाई न्यून पार्दै सुशासनको आधार सुदृढ बनाउँछ।

वैदिक दर्शनले प्रकृतिसँग सन्तुलित सम्बन्धको महत्त्व पनि जोड दिन्छ। पृथ्वी, जल, वायु, अग्नि र आकाशलाई पवित्र तत्त्वका रूपमा स्वीकार्दै यसले वातावरणीय संरक्षणलाई नैतिक दायित्व मानेको छ। आजको जलवायु संकट, सामाजिक असमानता र नैतिक विचलनका चुनौतीबीच वैदिक चेतना एक सन्तुलित र समन्वित विकासको मार्गदर्शक बन्न सक्छ। राष्ट्र यदि आध्यात्मिक दृष्टिले जागृत छ भने, उसले विकासलाई केवल आर्थिक वृद्धिमा सीमित नराखी मानवीय गरिमा, सामाजिक न्याय र सांस्कृतिक संरक्षणसँग जोड्छ।

वैदिक चेतना र राष्ट्रनिर्माण परस्पर पूरक अवधारणाहरू हुन्। आत्मजागरणबाट प्रारम्भ भएको परिवर्तन परिवार, समाज र राज्यसम्म फैलिन्छ। जब राष्ट्र आफ्नो आध्यात्मिक जरा र नैतिक मूल्यमाथि उभिन्छ, तब मात्र उसले स्थायी शान्ति, समृद्धि र विश्वमैत्री सम्बन्धको आधार तयार गर्न सक्छ। त्यसैले आजको सन्दर्भमा राष्ट्रनिर्माणको बहस केवल भौतिक पूर्वाधारमा सीमित नरही चेतनात्मक पुनर्जागरणतर्फ उन्मुख हुनु अपरिहार्य देखिन्छ।

वैदिक दर्शनले आत्मजागरणलाई ज्ञान, ध्यान, योग र नैतिक कर्ममार्फत सम्भव हुने बताउँछ। उपनिषद्हरूमा भनिएको छ— “अहं ब्रह्मास्मि” अर्थात् “म ब्रह्म हुँ।” यसले मानवको अन्तर्निहित दिव्यता र अनन्त चेतनालाई बुझाउँछ। जब व्यक्ति आफ्नो आत्मरूपमा ब्रह्मको प्रतिध्वनि महसुस गर्छ, तब उसले अहंकार, लोभ, द्वेष जस्ता नकारात्मक भावनाहरूलाई त्यागेर प्रेम, करुणा, सहिष्णुता र धैर्य जस्ता सकारात्मक मूल्यहरू अंगीकार गर्छ। यसरी आत्मजागरणले व्यक्तिमा नैतिकता, सहिष्णुता र जिम्मेवारी भावना जगाउँछ, जसले राष्ट्रिय एकता र सामाजिक सद्भावको सशक्त आधार तयार पार्छ।

आत्मजागरणले नेतृत्वमा पनि गुणात्मक परिवर्तन ल्याउँछ। जब नेताहरू आत्मचेतनशील र नैतिक हुन्छन्, तब उनीहरूले जनताको हितमा काम गर्छन्, दिगो विकास र शान्ति कायम राख्न सकिन्छ। वैदिक दर्शनमा भनिएझैं, “धैर्यं क्षमा दमोऽस्तेयम्” (मनुस्मृति) जस्ता नैतिक मूल्यहरूले राष्ट्रका नेतृत्वकर्ताहरूलाई अनुशासन, क्षमाशीलता र स्वच्छता अपनाउन उत्प्रेरित गर्छ। यसले मात्र प्रभावकारी शासन व्यवस्था र सामाजिक स्थिरता सम्भव हुन्छ।

आजको युगमा जब विश्वमा सामाजिक विभाजन, भ्रष्टाचार र नैतिक पतन बढिरहेको छ, त्यहाँ आत्मजागरण र वैदिक दर्शनले नयाँ दिशानिर्देश दिन सक्छ। यी दर्शनहरूले मानव मन र समाजलाई आध्यात्मिक चेतनाबाट सशक्त बनाउन सक्छन्, जसले समृद्धि र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वका लागि अनिवार्य आधार तयार पार्छ। वैदिक चिन्तनले बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक नेपालजस्तो राष्ट्रमा सहिष्णुता र एकताको महत्त्वलाई पनि जोड दिएको छ, जसले राष्ट्रिय एकता र सामाजिक सद्भावलाई प्रोत्साहन गर्दछ।

वैदिक चिन्तन भनेको वेद र विशेष गरी उपनिषद्हरूमा आधारित गहिरो दार्शनिक प्रणाली हो, जसले ब्रह्म र आत्माको सम्बन्ध, जीवनको अर्थ र मोक्षको खोजीमा केन्द्रित छ। उपनिषद्हरूमा भनिएको छ: “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म।”यस अर्थमा ब्रह्म सर्वोच्च सत्य, ज्ञान र अनन्तताको स्वरूप हो। “अहं ब्रह्मास्मि” भन्ने सूत्रले आत्मा र ब्रह्मको अभिन्नता र अद्वैत दर्शनलाई स्पष्ट गर्दछ। वैदिक चिन्तनले व्यक्ति आत्मज्ञान प्राप्त गरी जीवनको अन्तिम लक्ष्य मोक्षमा पुग्न मद्दत गर्दछ।

राष्ट्रको समृद्धि आर्थिक विकासबाट मात्र मापन हुँदैन, त्यो सामाजिक न्याय, शान्ति, सद्भाव र नैतिकताको समन्वयबाट सम्भव हुन्छ। वैदिक चिन्तनले यही कुरामा जोड दिएको छ। जब प्रत्येक नागरिकले आफ्नो कर्तव्यप्रति निष्ठा र समर्पण प्रकट गर्छ, तब मात्र समाजमा अनुशासन, पारदर्शिता र सामाजिक न्याय स्थापित हुन्छ। “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन” (गीता २:४७) को शिक्षाले कामको नतिजाभन्दा कर्ममा केन्द्रित भएर काम गर्ने भावना विकास गर्छ, जसले भ्रष्टाचार र स्वार्थपरता जस्ता विकृतिहरूलाई कम गर्छ।

आजको सामाजिक परिवेशमा बढ्दो नैतिक पतन, हिंसा, भ्रष्टाचार र असमानताको सामना गर्दा वैदिक चिन्तनले मानिसमा आत्मचिन्तन र स्वमूल्यांकन गर्न सिकाउँछ। यसले अहंकार, लोभ, मोह र क्रोधजस्ता नकारात्मक प्रवृत्तिहरूलाई नियन्त्रण गर्न मद्दत पुर्याउँछ। गुरुकुल, परिवार र विद्यालयले नैतिक शिक्षा दिनु र संस्कार जगाउनु पर्दछ, जसले व्यक्ति र समाजमा सदाचार, अनुशासन र सहिष्णुताको विकास गराउँछ।

वैदिक चिन्तनले राज्य र नागरिकबीचको सम्बन्धलाई जिम्मेवार बनाउँछ। अधिकारसँगै कर्तव्यको महत्त्वलाई जोड दिन्छ र सबै वर्ग र समुदायबीच समानता, भ्रातृत्व र सहिष्णुताको भावना प्रवर्द्धन गर्छ। यस्तो समाजमा मात्र समृद्धि, शान्ति र सामाजिक न्याय सम्भव हुन्छ।

वैदिक चिन्तनको व्यवहारिक अनुशीलनले व्यक्ति, परिवार, समाज र राष्ट्रको समग्र विकासलाई सुनिश्चित गर्छ। यसले राष्ट्रलाई स्वच्छ, पारदर्शी, समावेशी र न्यायसंगत बनाउँछ। नेपाली समाजका लागि यो चिन्तनले राष्ट्रिय एकता, सामाजिक समरसता र दिगो विकासमा ठूला योगदान दिन सक्छ।वैदिक चिन्तन र आत्मजागरणले मात्र व्यक्ति र समाजलाई उच्च नैतिक स्तरमा पुर्याएर राष्ट्र निर्माणको मार्ग स्पष्ट पार्न सक्छ। जसले आजको जटिल विश्वमा पनि सुसंस्कृत, समृद्ध र शान्त राष्ट्रको स्थापना सम्भव बनाउँछ। यसैले हामी सबैले वैदिक चिन्तनलाई आत्मसात् गरी आफ्नो जीवन र सामाजिक कर्मलाई सुसज्जित गर्न आवश्यक छ।

(उपसचिव,नेपाल सरकार)