गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

मधेसको माटो सधैं उर्वर हुँदैन। त्यो पीडाले भिजेको हुन्छ। इतिहासले थिचिएको हुन्छ। मौन चिच्याहटले भरिएको हुन्छ। यही सन्दर्भमा उभिन्छ शल्यक्रिया। यसका सर्जक नन्दलाल आचार्य समयका साक्षी हुन्। समयका चिकित्सक हुन्। उनी संवेदनालाई चिर्न जान्दछन्। त्यसैले यो कृति पढ्ने भोग्ने प्रक्रिया हो। पाठक दर्शक मात्र रहँदैन। ऊ सहभागी बन्छ। ऊ पीडित बन्छ। ऊ प्रश्नकर्ता बन्छ। यही यसको पहिलो शक्ति हो।

‘शल्यक्रिया’ शीर्षक नै स्पष्ट संकेत हो। यो मनोरञ्जन होइन। यो हस्तक्षेप हो। समाजमा रोग छ। कथा त्यसको निदान हो। आचार्यका शब्दहरू सजावटी छैनन् ती धारिला छन्। ती सतह चिर्छन्। भित्री घाउ देखाउँछन्। प्रत्येक वाक्य दबाब हो। प्रत्येक अनुच्छेद प्रहार हो। पाठकलाई सहज बस्न दिँदैन। यसैले यो कृति घोषणापत्रजस्तो लाग्छ। साहित्य यहाँ प्रतिरोध बन्छ। मौनता यहाँ अपराध बन्छ।

कृतिमा बीस कथा छन्। तर बीसवटा समस्या पनि छन्। यही यसको केन्द्रीय शक्ति हो। यहाँ कथा संरचना मात्र छैन, सामाजिक सन्दर्भको प्रत्यक्ष हस्तक्षेप छ। ‘फूलकुमारी’ ले शिक्षा प्रणालीको कठोर यथार्थ देखाउँछ। शिक्षा यहाँ मुक्ति होइन, दबाब बन्छ। बालमनोविज्ञानमाथि थोपारिएको अपेक्षा हिंसामा रूपान्तरित हुन्छ। ‘इन्द्र शयन’ मा आत्महत्या व्यक्तिगत कमजोरी होइन। त्यो समाजले निर्माण गरेको बन्द कोठा हो, जहाँबाट निस्कने बाटो हुँदैन।

‘रित्तो घर’ प्रवासनको कथा हो। त्यो भावनात्मक विघटन हो। घर खाली हुनु भनेको सम्बन्धको मृत्यु हो। ‘साविती बयान’ ले शिक्षा क्षेत्रको नैतिक पतन देखाउँछ। शिक्षक यहाँ मार्गदर्शक होइन। उनी प्रणालीको हिस्सा हुन्, जसले सत्य लुकाउँछ। ‘नयाँ घाम’ भने फरक छ। यहाँ प्रेम निष्क्रिय छैन। सक्रिय प्रतिरोध हो। जातीय विभाजनविरुद्ध उभिएको चेतना हो।

यी कथाहरू यथार्थजस्ता लाग्छन्। किनकि पात्रहरू बनावटी छैनन्। तिनीहरू जीवनबाट आएका छन्। तिनीहरू प्रतिनिधि छन्। एउटा वर्गका, एउटा पीडाका, एउटा संघर्षका। तिनीहरू  प्रश्न गर्छन्। तिनीहरू आरोप लगाउँछन्।यही आरोप नै कृतिको मुख्य ऊर्जा हो। कथा यहाँ निष्पक्ष छैन। पक्षधर छ। अन्यायविरुद्ध छ। पात्रहरू पीडित मात्र होइनन्। उनीहरू साक्षी हुन्। उनीहरू बोल्छन्। कहिलेकाहीँ मौन भएर पनि बोल्छन्।

भाषा यसको मेरुदण्ड हो। सरल छ। तर प्रभावशाली छ। यसमा अनावश्यक अलङ्कार छैन। अनावश्यक विस्तार छैन। छोटा वाक्य छन्। तर ती वाक्यहरू सतहमा टुंगिँदैनन्। गहिराइतिर धकेल्छन्। पाठकलाई रोक्छन्। सोच्न बाध्य पार्छन्। मिथिला बोलीको प्रयोग सांस्कृतिक उपस्थिति हो। त्यसले कथालाई कृत्रिम हुन दिँदैन वास्तविक बनाउँछ। स्थानीयता यहाँ सीमितता होइन। शक्ति हो। संवाद कम छन्। तर संवादको अनुपस्थितिमा पनि कथा बोल्छ। मौनता सक्रिय छ। नबोलेको कुरा बोलेकोभन्दा तीव्र छ। यही मौनता कथाको लय हो। यही यसको भित्री स्वर हो।

कृतिमा प्रतीकहरूको प्रयोग स्पष्ट छ। तर सतही छैन। ‘रातो झोला’ लोभको बोझ हो। नैतिक पतनको संकेत हो। ‘फक्रेको गुलाफ’ चेतनाको उदय हो। पीडाबाट फक्रिएको अस्तित्व हो। ‘छप्की दरबार’ इतिहासको दबिएको स्मृति हो। विस्मृत पहिचान हो। यी प्रतीकहरू सजावटका लागि होइनन्। अर्थ विस्तारका लागि हुन्। कथालाई एक तहबाट अर्को तहमा लैजानका लागि हुन्। यसैले कथा पढ्दा पाठक केवल घटना बुझ्दैन। अर्थ खोज्न थाल्छ।

कृतिमा शिल्प सशक्त छ। संरचना सोचविचार गरेर बनाइएको छ। प्रथम पुरुष वाचकको प्रयोग अत्यन्त प्रभावकारी छ। यसले दूरी हटाउँछ। पाठक र पात्रबीचको सम्बन्ध नजिक ल्याउँछ। पाठक बाहिरको पर्यवेक्षक रहँदैन। ऊ भित्रको सहभागी बन्छ। पत्रात्मक शैलीले विश्वसनीयता बढाउँछ। कथालाई दस्तावेजजस्तो बनाउँछ। आत्मसंवादले पात्रको मनोविज्ञान खोल्छ। भित्री द्वन्द्व देखाउँछ। कथानक सतहमा सरल देखिन्छ। तर भित्र तहहरू छन्। एक तह समाप्त हुन्छ। अर्को सुरु हुन्छ। यही बहुपरत संरचना कृतिको विशेषता हो।

यसले पुनःपाठको आवश्यकता सिर्जना गर्छ। पहिलो पढाइमा कथा बुझिन्छ। दोस्रो पढाइमा अर्थ खुल्छ। तेस्रो पढाइमा सन्दर्भ गहिरिन्छ। यही बहुस्तरीयता कृतिको दीर्घजीविता हो। यहाँ कथा एकपटक पढेर समाप्त हुँदैन। त्यो फर्केर आउँछ। फेरि सोच्न बाध्य पार्छ।

विचार यसको केन्द्र हो। कथा माध्यम मात्र हो। लक्ष्य गहिरो छ। जातीय विभाजनलाई सीधा उठाइएको छ। कुनै घुमाउरो छैन। लैङ्गिक असमानता स्पष्ट देखाइएको छ। नारी पात्रहरू कमजोर छैनन्। उनीहरू प्रतिरोधका प्रतीक हुन्। आर्थिक शोषणलाई भावनात्मक ढङ्गले होइन, यथार्थपरक ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ। ‘अहिलेकी सीता’ विद्रोह हो। परम्पराको अस्वीकार हो। ‘बँधुवा’ कठोर यथार्थ हो। श्रमशोषणको प्रत्यक्ष चित्र हो। ‘भोकयुद्ध’ द्वन्द्व हो। विश्वास र अभावबीचको संघर्ष हो।

यी कथा सहानुभूति मात्र माग्दैनन्। प्रतिक्रिया माग्छन्। पाठकलाई निष्क्रिय रहन दिँदैनन्। प्रश्न उठाउँछन्। उत्तर खोज्न बाध्य पार्छन्। यही कृतिको वैचारिक शक्ति हो।

कतिमा सीमाहरू पनि छन्। भावनात्मक तीव्रता कहिलेकाहीँ अत्यधिक हुन्छ। त्यसले कथानकको सन्तुलन कमजोर बनाउँछ। केही स्थानमा प्रतीकहरू जटिल बन्छन्। सबै पाठकले सजिलै समात्न सक्दैनन्। यसले पहुँच सीमित बनाउन सक्छ। तर यी सीमाहरू पूर्ण कमजोरी होइनन्। यी प्रयोगका परिणाम हुन्। आचार्य सुरक्षित बाटो रोज्दैनन्। जोखिम लिन्छन्। परम्परागत संरचना तोड्छन्। यही साहसले कृतिलाई अलग बनाउँछ।

‘शल्यक्रिया’ कथा मात्र होइन प्रक्रिया हो। आत्मविश्लेषण हो। चेतनाको यात्रा हो। यसले मनोरञ्जनको वाचा गर्दैन। असहजता दिन्छ। झस्काउँछ। सोच्न बाध्य पार्छ। परिवर्तनतर्फ धकेल्छ। कथा समाप्त हुन्छ। तर प्रभाव समाप्त हुँदैन। यही यसको वास्तविक शक्ति हो। नन्दलाल आचार्य ले नयाँ मानक स्थापित गरेका छन्। यहाँ शब्दहरू सुन्दर मात्र छैनन्। आवश्यक छन्। अपरिहार्य छन्। कथा यहाँ भनिँदैन। बाँचिन्छ।