गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

मानिसले बोल्न सिक्नुभन्दा पहिले गाउन सिकेको थियो भन्ने मान्यता मानव सभ्यताको सत्यसँग जोडिएको छ। शब्दले अर्थ दिन्छ। गीतले अस्तित्व दिन्छ। जब मानिसले पहिलोपटक माटोमा बीउ छर्यो, सायद त्यही दिन उसले पहिलो श्रमगीत पनि गाएको थियो। त्यसैले लोकगीत सभ्यताको पहिलो साहित्य हो। पहिलो इतिहास हो। पहिलो दर्शन हो।

नेपालको असारे गीत यही आदिम स्मृतिको जीवित स्वर हो। यो कुनै कविको निजी सिर्जना होइन। यो हजारौँ कृषकका पसिनाले लेखेको सामूहिक कविता हो। यसको लेखक एउटा व्यक्ति होइन। यसको लेखक समय हो। यसको सम्पादक प्रकृति हो। यसको प्रकाशक गाउँ हो। यसको पाठक सम्पूर्ण मानव सभ्यता हो।

असार पृथ्वी र आकाशबीच हुने मौन संवादको ऋतु हो। जब बादलले आफ्ना जलकणहरू माटोलाई समर्पण गर्छ, तब सृष्टिको नयाँ अध्याय प्रारम्भ हुन्छ। बीउ र भविष्यबीच एउटा अदृश्य सम्झौता सम्पन्न हुन्छ। किसानले माटोमा आशा, विश्वास र जीवनको निरन्तरतालाई रोपिरहेको हुन्छ। प्रकृति र मानवबीचको सहअस्तित्व यही ऋतुमा सबैभन्दा जीवन्त रूपमा प्रकट हुन्छ। यही गहिरो सम्बन्धलाई शब्द, लय र भावमा अभिव्यक्त गर्ने सांस्कृतिक माध्यम असारे गीत हो। त्यसैले असारे गीत मानव, प्रकृति र भविष्यलाई जोड्ने विश्वासको दार्शनिक संगीत पनि हो।

मानिसले रोटी खानुअघि सपना खान्छ। आशा नहुँदो हो त खेतमा बीउ छर्ने साहस पनि हुँदैनथ्यो। किसानलाई थाहा हुन्छ उसले रोपेको प्रत्येक बीउ उम्रिन्छ भन्ने कुनै निश्चितता छैन। पानी धेरै पनि पर्न सक्छ। कम पनि पर्न सक्छ। रोग लाग्न सक्छ। बाढी आउन सक्छ। तैपनि ऊ रोप्छ। किनकि जीवन सम्भावनाको अर्को नाम हो। असारे गीत यही सम्भावनाको संगीत हो।

धान रोप्ने काम संसारकै कठिन श्रममध्ये एक हो। दिनभरि कम्मरसम्म हिलोमा उभिनु। घाम र वर्षा दुवैसँग जुध्नु। शरीरलाई थकानले च्याप्नु। तर यति कठोर श्रमका बीच पनि नेपाली किसान गीत गाउँछ। यहीँबाट दर्शन सुरु हुन्छ। दुःखलाई गीतमा बदल्न सक्ने चेतना नै सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो।गीतले श्रमलाई हलुका बनाउँदैन। तर श्रमको अर्थ बदलिदिन्छ। थकाइ हराउँदैन। तर थकाइलाई उत्सवमा रूपान्तरण गरिदिन्छ। यही कारण असारे गीत श्रमको सौन्दर्यशास्त्र हो।

माटो संसारको सबैभन्दा ठूलो दार्शनिक हो। त्यसले कसैलाई भेदभाव गर्दैन। धनीको बीउ पनि उस्तै गरी उम्रिन्छ। गरिबको बीउ पनि उस्तै गरी उम्रिन्छ। माटोले जात सोध्दैन। धर्म सोध्दैन। पद सोध्दैन। ऊ केवल श्रम चिन्छ। त्यसैले असारे गीत समानताको गीत पनि हो।

रोपाइँमा खेत सबैको साझा हुन्छ। हिलो सबैको साझा हुन्छ। हाँसो सबैको साझा हुन्छ। गीत सबैको साझा हुन्छ। त्यहाँ कुनै एकल कलाकार हुँदैन। त्यहाँ सबै कलाकार हुन्छन्। यही सामूहिकता लोकतन्त्रभन्दा पनि पुरानो सांस्कृतिक अभ्यास हो। गाउँले समाजले सहकार्यको दर्शन कुनै पुस्तकबाट सिकेको होइन। उसले त्यो खेतबाट सिकेको हो।

असारे गीतमा प्रेम छ। तर त्यो केवल दुई व्यक्तिबीचको प्रेम होइन। त्यो मानिस र माटोबीचको प्रेम हो। पानी र पृथ्वीबीचको प्रेम हो। श्रम र जीवनबीचको प्रेम हो। यही कारण असारे गीतमा प्रेम कहिल्यै कृत्रिम लाग्दैन। त्यो जीवनबाट जन्मिएको हुन्छ।लोकगीतको सौन्दर्य यसको सरलतामा हुन्छ। असारे गीतका शब्दहरू कठिन छैनन्। तर तिनको अनुभूति गहिरो छ। दर्शनले सधैँ जटिल भाषा खोज्दैन। कहिलेकाहीँ एउटा किसानले गाएको एउटा सरल पङ्क्तिले विश्वविद्यालयका सयौँ पुस्तकभन्दा गहिरो सत्य बोलिदिन्छ।

भाषा बदलिन्छ। लय बदलिन्छ। भाका बदलिन्छ। तर श्रमको संगीत बदलिँदैन। यही कारण असारे गीत नेपाली राष्ट्रको सांस्कृतिक एकताको अदृश्य सूत्र बनेको छ। असारे गीतमा हिलो सृष्टिको प्रतीक हो। संसारका धेरै धार्मिक परम्पराले मानिस माटोबाट बनेको विश्वास गर्छन्। किसान पनि हरेक वर्ष माटोसँग पुनः जन्मिन्छ। ऊ माटोमा पस्छ। माटोसँग मिसिन्छ। अनि त्यही माटोबाट अन्न जन्माउँछ। त्यसैले हिलो अपवित्र होइन। जीवनको गर्भ हो।

शहरका मानिसले हिलोबाट बच्न खोज्छन्। किसान भने हिलोमा भविष्य खोज्छ। यही फरक दृष्टिकोणले सभ्यताको मूल्य निर्धारण गर्छ। जसले माटोलाई तुच्छ सम्झन्छ, उसले जीवनको आधारलाई तुच्छ सम्झिरहेको हुन्छ।असारे गीतमा पानीको आवाज पनि संगीत बन्छ। खोल्साको छङछङ। वर्षाको झमझम। गोरुको घण्टी। हलोको चिरा। रोपारको हाँसो। यी सबै मिलेर एउटा प्राकृतिक वाद्यवादन तयार हुन्छ। प्रकृति आफैँ संगीतकार बन्छ। मानिस केवल त्यसको सहगायक हुन्छ।

आज आधुनिक संगीत प्रविधिमा निर्भर छ। असारे गीत भने प्रकृतिमा निर्भर छ। त्यसलाई कुनै स्टुडियो चाहिँदैन। कुनै कृत्रिम ध्वनि चाहिँदैन। खुला आकाश नै यसको छाना हो। खेत नै यसको मञ्च हो। किसान नै यसको कलाकार हो।

असारे गीतको अर्को पक्ष स्मृति हो। गाउँ छोडेर परदेश पुगेका नेपालीले सबैभन्दा धेरै सम्झने दृश्यमध्ये एउटा रोपाइँको हुन्छ। किनभने त्यो केवल बाल्यकालको सामूहिक अनुभूति हो। त्यो परिवारको एकता हो। त्यो गाउँको धड्कन हो।

रोप न रोप रोपारै रानी म पँज्याईदिउँला बीऊ

हलीलाई दिउँला एकराते दही बाउसेलाई दिउँला घीउ

असार मास छिप छिपे हिलो खै लाग्यो फालीमा

बुवालाई भनि भुरुल्ली काटेँ ओइलायो आलिमा

(पूर्वी नेपालको असारे गीत)

डायस्पोरामा बसेको नेपालीले जब असारे गीत सुन्छ, ऊ केही क्षणका लागि आफ्नो जन्मभूमिमा फर्किन्छ। यसले प्रमाणित गर्छ गीत समयभन्दा बलियो हुन्छ। दूरीभन्दा पनि बलियो हुन्छ।

असारे गीतमा हास्य पनि छ। व्यङ्ग्य पनि छ। प्रेम पनि छ। वियोग पनि छ। यही बहुरङ्गी भावले यसलाई पूर्ण साहित्य बनाएको छ। लोकले कहिल्यै साहित्यका सिद्धान्त पढेन। तर उसले स्वतः जीवनका सबै रसलाई गीतमा उतार्यो। यही लोकबुद्धि सभ्यताको मौलिक विश्वविद्यालय हो।

महाकवि कालिदासले मेघलाई दूत बनाए। नेपाली किसानले बादललाई साथी बनायो। कविहरूले असारलाई काव्यको विषय बनाए। किसानले असारलाई जीवनको विषय बनायो। यही कारण लोककविता र शास्त्रीय कविताबीच अदृश्य सम्बन्ध देखिन्छ। दुवैको अन्तिम केन्द्र प्रकृति नै हो।लोकगीतको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको अनामिता हो। यहाँ प्रसिद्धिको लोभ छैन। पुरस्कारको अपेक्षा छैन। गीत गाउँदा कसैले आफ्नो नाम घोषणा गर्दैन। गीत व्यक्ति भन्दा ठूलो हुन्छ। समुदाय व्यक्ति भन्दा ठूलो हुन्छ। यही निस्वार्थ चेतना आजको साहित्यले पनि सिक्नुपर्ने पाठ हो।

कठै-छुपु छुपु रोपी ल्याऔँ सिउँती सेरा अ

कठै बडिमाईका थान चढेइ मोती मेराइ अ

कठै-बाट डिलबाट भिता काट्यो तरिस

कठै बाँची रहे हली बाउसे लाखै बरिष

कठै शिरसैनको मुला चोतो चिर भाइ हो खाउँ

कठै लाला झ्याउँ झ्याउँ बसी गया अब घर जाउँ

कठै शिरसैनको मुला चोतो चिरेइ खाँदैन

कठै यति राम्रा साते छोडी घर जाँदैन

कठै झुमु झुमे मेघु आयो माँझै असार

कठै शिरको शिरबन्दी ल्यायौं बाहुली पसार

कठै उमा देश हाम्रा माइत जाइआ भमर

कठै बुवाज्यूका बगलीमा बस्यै भमर

हाम्रा बुवा सोध्याउन्ना बोल्यै भमर

तम्री चेली बडा दुःख कहेइ भमर

(कर्णाली क्षेत्रको असारे गीत)

कर्णालीको यो असारे गीत श्रम र जीवनबीचको सम्बन्धको काव्यात्मक अभिव्यक्ति हो। गीतको सुरुवात “छुपु छुपु रोपी ल्याऔँ सिउँती सेरा” बाट हुन्छ। “छुपु छुपु” शब्दले धान रोप्ने ध्वनिको मात्र अनुकरण गर्दैन यसले समयको लयलाई पनि संकेत गर्छ। जीवन पनि यस्तै क्रमिक श्रमबाट अघि बढ्छ। कुनै ठूलो उपलब्धि एकैपटक प्राप्त हुँदैन। प्रत्येक बिरुवाझैँ प्रत्येक सपना पनि एकएक गरी रोपिनुपर्छ। यहाँ खेत मानव जीवनको रूपक बनेको छ भने रोपाइँ भविष्य निर्माणको कर्म बनेको छ।

किसानका लागि श्रम आध्यात्मिक विश्वासको अभ्यास पनि हो। मन्दिरमा चढाइने मोतीले मानिसको विनम्रता र प्रकृतिप्रतिको कृतज्ञतालाई अभिव्यक्त गर्छ। यहाँ धर्म र कृषि अलग–अलग छैनन्। दुवै जीवनका पूरक आयाम हुन्।

“बाट डिलबाट भिता काट्यो तरिस, बाँची रहे हली बाउसे लाखै बरिष” मा प्रकृतिको अनिश्चितता र मानवको धैर्यबीचको सम्बन्ध व्यक्त भएको छ। वर्षा, पहिरो र भौगोलिक कठिनाइका बीच पनि किसानले दीर्घायु र निरन्तर श्रमको कामना गर्छ। यहाँ दीर्घजीवनको अर्थ केवल धेरै वर्ष बाँच्नु होइन; श्रमको परम्परा निरन्तर रहोस् भन्ने सामूहिक इच्छा पनि हो।

“शिरसैनको मुला चोतो चिर भाइ हो खाउँ” भन्ने पङ्क्तिले लोकजीवनको साझा संस्कृतिलाई चित्रण गर्छ। यहाँ भोजन सम्बन्धको उत्सव हो। एउटै मुला बाँडेर खान सक्ने समाजमा आत्मीयता वस्तुभन्दा ठूलो हुन्छ। यसले साझा जीवन र सहअस्तित्वको दर्शन प्रस्तुत गर्छ।

“लाला झ्याउँ झ्याउँ बसी गया अब घर जाउँ” भन्ने अभिव्यक्तिले समयको प्रवाहलाई संकेत गर्छ। दिन ढल्कँदै जान्छ। श्रम समाप्त हुन्छ। मानिस घर फर्किन्छ। यो केवल खेतबाट घर फर्कने दृश्य होइन; जीवनको यात्राको पनि रूपक हो। प्रत्येक श्रमपछि विश्राम आवश्यक हुन्छ। प्रत्येक यात्राको एउटा घर हुन्छ। दर्शनका दृष्टिले यो अस्तित्वको चक्र हो।जब श्रम आनन्दमा बदलिन्छ, तब समयको बोध हराउँछ। मानिस स्थानमा होइन, सम्बन्धमा बाँधिन्छ। यही कारण लोकसंस्कृतिमा श्रम कहिल्यै एक्लोपनको अनुभव होइन; सामूहिक उत्सवको अनुभव हो।

“झुमु झुमे मेघु आयो माँझै असार” प्रकृति र मानवबीचको लयात्मक सम्बन्धको अत्यन्त सुन्दर प्रतीक हो। मेघको आगमनले किसानको मनमा आशा जगाउँछ। बादल यहाँ केवल जलको स्रोत होइन; भविष्यको दूत हो। प्रकृति र मानवको सम्बन्ध प्रभुत्वको होइन, सहअस्तित्वको हो भन्ने लोकदर्शन यस पङ्क्तिमा स्पष्ट देखिन्छ।

गीतको अन्तिम भागमा “उमा देश हाम्रा माइत जाइआ भमर… हाम्रा बुवा सोध्याउन्ना… तम्री चेली बडा दुःख कहेइ भमर” भन्ने पङ्क्तिहरूले लोकजीवनको भावनात्मक पक्षलाई उजागर गर्छन्। यहाँ माइत स्मृतिको संसार हो। भमर सन्देशवाहक बनेको छ। मानिसले प्रकृतिसँग आफ्नो पीडा बाँडेको छ। लोकसाहित्यमा चराचुरुङ्गी, फूल, नदी वा भमरलाई दूत बनाउनु प्रकृति र मानवबीचको आत्मीय सम्बन्धको दार्शनिक अभिव्यक्ति हो। मानिस एक्लो छैन। उसको भावना प्रकृतिसँग पनि संवाद गर्छ।

कर्णालीको यो असारे गीत धान रोपाइँको अवसरमा गाइने मनोरञ्जनात्मक गीत मात्र होइन। यसमा श्रमको गरिमा, सामूहिक जीवनको मूल्य, प्रकृतिसँगको सहअस्तित्व, आस्था, प्रेम, स्मृति, वियोग र भविष्यप्रतिको आशा एकैसाथ अभिव्यक्त भएका छन्। यही कारण असारे गीतलाई केवल लोकगीतका रूपमा होइन, नेपाली कृषिसभ्यताको जीवित दर्शन, श्रमको सौन्दर्यशास्त्र र सामूहिक अस्तित्वको मौखिक महाकाव्यका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।

आजको समय प्रविधिको समय हो। खेत घट्दै छन्। गाउँ रित्तिँदै छन्। श्रमभन्दा उपभोगको संस्कृति बलियो हुँदै गएको छ। यस्तो समयमा असारे गीत केवल सांस्कृतिक सम्पदा होइन। यो प्रतिरोध पनि हो। यसले भन्छ मानिस मेसिन भएर मात्र बाँच्न सक्दैन। उसलाई गीत पनि चाहिन्छ। उसलाई माटो पनि चाहिन्छ।

यदि असारे गीत हरायो भने एउटा गीत मात्र हराउने छैन। एउटा सभ्यता हराउनेछ। एउटा सामूहिक स्मृति हराउनेछ। श्रमलाई उत्सव बनाउने संस्कृति हराउनेछ। त्यसैले असारे गीतको संरक्षण सांस्कृतिक उत्तरदायित्व हो।

विद्यालयले बालबालिकालाई खेतमा लैजानु जीवन सिकाउनु हो। एउटा धानको बोट उमार्न कति पसिना चाहिन्छ भन्ने कुरा किताबले भन्दा खेतले राम्रो सिकाउँछ। त्यहाँ शिक्षा व्यवहार बन्छ। दर्शन अनुभव बन्छ।

सुख–दुःख, हाँसो–आँसु र उतारचढाव मानवीय जीवनका अपरिहार्य आयाम हुन्। नेपाली कृषकले अभाव, कठिन श्रम र अनिश्चित भविष्यका बीच पनि असारे गीत गाएर जीवनप्रतिको आफ्नो अदम्य विश्वास अभिव्यक्त गरेको छ। यही कारण असारे गीत दुःखको विलाप होइन; आशाको उद्घोष हो। यसले श्रमलाई उत्सवमा, थकानलाई ऊर्जामा र सामूहिक परिश्रमलाई सांस्कृतिक पर्वमा रूपान्तरण गर्छ।

आज तीव्र सहरीकरण, वैदेशिक रोजगारी र कृषिप्रति घट्दो आकर्षणका कारण खेत, किसान र असारे संस्कृतिबीचको सम्बन्ध क्रमशः कमजोर बन्दै गएको छ। तर विद्यालयहरूले बालबालिकालाई धान रोपाइँमा सहभागी गराउने, हिलोमा खेलाउँदै असारे गीतसँग परिचित गराउने तथा राष्ट्रिय धान दिवसका अवसरमा सांस्कृतिक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने प्रयासहरूले एउटा सकारात्मक संकेत दिएका छन्। यस्ता अभ्यासले नयाँ पुस्तालाई केवल कृषि कर्मसँग मात्र होइन, श्रमको सम्मान, प्रकृतिप्रतिको उत्तरदायित्व र नेपाली लोकसंस्कृतिको गहिरो मूल्यबोधसँग पनि जोड्ने अवसर प्रदान गर्छन्। यदि यस्ता प्रयास निरन्तर र व्यवस्थित रूपमा अघि बढे भने असारे गीत संग्रहालयको वस्तु बनेर सीमित रहनेछैन; बरु जीवित सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा नयाँ पुस्ताको चेतनामा पुनः स्थापित हुनेछ। त्यसैले असारे गीतको संरक्षण केवल एउटा लोकगीतको संरक्षण होइन, श्रम, प्रकृति, समुदाय र नेपाली सभ्यताको आत्मालाई भविष्यसम्म हस्तान्तरण गर्ने सांस्कृतिक दायित्व पनि हो।

असारे गीतले हामीलाई अर्को महत्त्वपूर्ण पाठ पनि दिन्छ। मानिस कहिल्यै एक्लै बाँच्न सक्दैन। खेत रोप्न पनि समुदाय चाहिन्छ। गीत गाउन पनि समुदाय चाहिन्छ। जीवन बाँच्न पनि समुदाय चाहिन्छ। व्यक्तिवादले आधुनिकता दिएको होला। तर सामूहिकताले सभ्यता दिएको छ।

आज विश्व जलवायु परिवर्तनको संकटमा छ। वर्षाको लय बिग्रँदै छ। असारको समय फेरिँदै छ। किसान अन्योलमा छ। यस्तो अवस्थामा असारे गीतले अतीत मात्र सम्झाउँदैन। यसले भविष्यको चेतावनी पनि दिन्छ। प्रकृतिसँगको सम्बन्ध बिग्रियो भने संस्कृति पनि टिक्दैन। अन्न पनि टिक्दैन। गीत पनि टिक्दैन।

असारे गीत कुनै महिनाको गीत मात्र होइन। यो मानव अस्तित्वको गीत हो। यो श्रमलाई पूजा बनाउने दर्शन हो। यो माटोलाई माता मान्ने सभ्यता हो। यो दुःखलाई उत्सवमा बदल्ने कला हो। यो प्रकृतिसँग सहअस्तित्वमा बाँच्ने जीवनदृष्टि हो।जब किसान हिलोमा उभिएर गाउँछ, उसले उसले इतिहासलाई निरन्तरता दिइरहेको हुन्छ। उसले संस्कृतिलाई जीवित राखिरहेको हुन्छ। उसले भविष्यका पुस्ताका लागि स्मृतिको बीउ रोपिरहेको हुन्छ।

यसैले असारे गीतलाई लोकगीत भनेर मात्र बुझ्नु पर्याप्त छैन। यो नेपाली आत्माको संगीत हो। यो श्रमको महाकाव्य हो। यो माटोको दर्शन हो। यो प्रकृतिको विश्वविद्यालय हो। र सबैभन्दा बढी, यो मानव सभ्यताले

आफूलाई गीतमार्फत सम्झिएको सबैभन्दा सुन्दर क्षण हो।