गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

साहित्य मानव सभ्यताको स्मृति हो। यो अनुभवको अभिलेख  हो। समाजको आत्मबोध हो। इतिहासको संवेदनात्मक पुनर्निर्माण पनि हो। कुनै पनि युगलाई त्यसका कानुन, अभिलेख र इतिहासले मात्र बुझ्न सकिँदैन। त्यस युगका कविता, कथा, उपन्यास, नाटक र निबन्धले पनि त्यत्तिकै गहिराइका साथ चिनाउँछन्। इतिहासले घटना लेख्छ। साहित्यले घटनाभित्र बाँचेका मानिसहरूको चेतना लेख्छ। इतिहासले समयको बाहिरी संरचना देखाउँछ। साहित्यले समयको अन्तःकरण उद्घाटित गर्छ। यही कारण नोबेल पुरस्कार विजेता टोनी मोरिसनले साहित्यलाई “मानव अस्तित्वको नैतिक स्मृति” मानेकी छन्। साहित्यले संसारको वर्णन मात्र गर्दैन; उसले संसारलाई बुझ्ने नयाँ दृष्टि पनि दिन्छ।

यही साहित्यलाई बुझ्ने, त्यसका सौन्दर्यात्मक, वैचारिक, सांस्कृतिक र दार्शनिक आयामहरूको परीक्षण गर्ने बौद्धिक अभ्यासलाई कृति समीक्षा भनिन्छ। समीक्षा कुनै पुस्तकको परिचय मात्र होइन। यो कृतिसँग गरिने गम्भीर संवाद हो। लेखक र पाठकबीचको विवेकपूर्ण सेतु हो। सिर्जना र समाजबीचको आलोचनात्मक सम्बन्ध हो। समीक्षा साहित्यको परिशिष्ट होइन; साहित्यिक संस्कृतिको अपरिहार्य अंग हो। जहाँ सिर्जना हुन्छ, त्यहाँ समीक्षा पनि जन्मिन्छ। जहाँ समीक्षा कमजोर हुन्छ, त्यहाँ साहित्यिक विकास पनि क्रमशः सतही बन्दै जान्छ।

‘समीक्षा’ शब्द संस्कृतका ‘सम्’ र ‘ईक्षा’ धातुबाट बनेको मानिन्छ। यसको अर्थ हुन्छ समग्र रूपमा हेर्नु, विवेकपूर्वक अवलोकन गर्नु। त्यसैले समीक्षा भन्नाले कुनै कृतिका केही सुन्दर वाक्यको प्रशंसा गर्नु वा केही कमजोरी देखाएर आलोचना गर्नु मात्र होइन। समीक्षा भनेको कृतिको सम्पूर्ण जीवनलाई बुझ्ने प्रक्रिया हो। त्यसको अन्तर्वस्तु, संरचना, भाषा, शैली, बिम्ब, प्रतीक, दर्शन, सांस्कृतिक सन्दर्भ, वैचारिक अन्तर्धारा, सौन्दर्यबोध र सामाजिक प्रभावको समग्र विश्लेषण हो। त्यसैले समीक्षा मूलतः विवेकको अभ्यास हो। यो न्यायको अभ्यास हो। साहित्यिक उत्तरदायित्वको अभ्यास हो।

अरस्तुको काव्यशास्त्रीय ग्रन्थ ‘पोएटिक्स’मा साहित्यको मूल्याङ्कनका आधारहरू प्रस्तुत गर्दा कथानक, चरित्र, भाषा, विचार र कलात्मक एकतालाई विशेष महत्त्व दिएका थिए। उनको दृष्टिमा उत्कृष्ट साहित्य जीवनको यथार्थको यान्त्रिक नक्कल होइन, जीवनको कलात्मक पुनर्सिर्जना हो। यही अवधारणाले साहित्यिक समीक्षालाई वस्तुगत आधार प्रदान गर्‍यो। त्यसपछि लङ्गिनसले साहित्यमा उदात्तताको सिद्धान्त प्रस्तुत गर्दै महान् कृतिले पाठकको चेतनालाई उचाल्नुपर्ने तर्क गरे। होरेसले साहित्यलाई आनन्द र शिक्षाको सन्तुलित माध्यम माने। यी शास्त्रीय अवधारणाहरूले आज पनि समीक्षा लेखनको दार्शनिक जग बलियो बनाइरहेका छन्।

आधुनिक युगमा साहित्यिक समीक्षा झन् व्यापक बौद्धिक अनुशासनका रूपमा विकसित भयो। म्याथ्यु अर्नोल्डले समीक्षालाई “संसारमा सोचिएका र लेखिएका उत्कृष्ट विचारहरूको निष्पक्ष अध्ययन” भने। उनका अनुसार समीक्षकको पहिलो धर्म निष्पक्षता हो। टी. एस. इलियटले साहित्यलाई परम्परा र नवीनताको निरन्तर संवादका रूपमा हेरे। उनले कुनै पनि कृतिलाई त्यसअघि बनेको सम्पूर्ण साहित्यिक परम्पराको प्रकाशमा पढ्नुपर्ने तर्क गरे। यसले समीक्षा व्यक्तिगत रुचिको मात्र विषय नभई ऐतिहासिक चेतनाको अभ्यास पनि भएको स्पष्ट गर्छ।

आई. ए. रिचर्ड्सले पाठकेन्द्रित अध्ययनलाई प्राथमिकता दिए। उनले लेखकको जीवनीभन्दा पाठको संरचनालाई महत्त्व दिए। पछि ‘न्यु क्रिटिसिज्म’ ले पनि यही दृष्टिलाई विस्तार गर्‍यो। अर्कोतर्फ रोलाँ बार्थले लेखकको मृत्युको अवधारणा प्रस्तुत गर्दै अर्थको निर्माणमा पाठकको सक्रिय भूमिकालाई जोड दिए। उनका अनुसार कृतिको अर्थ लेखकले होइन, पाठकले पुनर्निर्माण गर्छ। यसले समीक्षा प्रक्रियालाई अझ खुला र बहुआयामिक बनायो।

जर्ज लुकाचले साहित्यलाई सामाजिक यथार्थको कलात्मक प्रतिबिम्बका रूपमा व्याख्या गरे। उनको विचारमा महान् साहित्यले समाजका गहिरा अन्तर्विरोधहरू उद्घाटन गर्नुपर्छ। टेरी ईगलटनले साहित्यिक समीक्षालाई इतिहास, वर्ग, राजनीति र विचारधाराबाट अलग गर्न नसकिने तर्क प्रस्तुत गरे। उनका अनुसार साहित्य कुनै तटस्थ क्षेत्र होइन। प्रत्येक कृतिभित्र कुनै न कुनै मूल्य, शक्ति र विचारधाराको उपस्थिति हुन्छ। समीक्षकको दायित्व त्यसलाई पहिचान गर्नु हो। मिशेल फुकोले शक्ति र ज्ञानको सम्बन्धलाई केन्द्रमा राख्दै साहित्यभित्र पनि प्रभुत्व, विमर्श र प्रतिरोधका संरचनाहरू सक्रिय रहने बताएका छन्। यसले समीक्षा केवल सौन्दर्यको मूल्याङ्कन मात्र नभई ज्ञान राजनीतिक विश्लेषण पनि भएको देखाउँछ।

कृति समीक्षा बोध भन्नाले यी सम्पूर्ण आयामहरूलाई एकीकृत रूपमा बुझ्ने क्षमता हो। समीक्षा बोध भएको पाठकले शब्द मात्र पढ्दैन। मौनता पनि पढ्छ। कथाभित्रको इतिहास पनि पढ्छ। पात्रभित्रको समाज पनि पढ्छ। भाषाभित्रको सत्ता पनि पढ्छ। एउटा कवितामा प्रयोग भएको एउटा प्रतीकले सम्पूर्ण सभ्यताको अनुभव बोकेको हुन सक्छ। एउटा कथामा आएको मौन पात्रले सम्पूर्ण उत्पीडित वर्गको प्रतिनिधित्व गरेको हुन सक्छ। एउटा उपन्यासमा चित्रित गाउँले सम्पूर्ण राष्ट्रको राजनीतिक रूपक बन्न सक्छ। समीक्षा बोधले यिनै बहुआयामिक अर्थहरूको उद्घाटन गर्छ।

उम्बर्टो इकोले कुनै पनि पाठलाई खुला कृति भनेका छन्। उनका अनुसार उत्कृष्ट साहित्यले एउटै अर्थ दिँदैन। त्यसले अनगिन्ती सम्भावित अर्थहरूको संसार खोलिदिन्छ। त्यसैले प्रत्येक युगले शेक्सपियरलाई नयाँ रूपमा पढ्छ। प्रत्येक पुस्ताले दोस्तोएभ्स्कीलाई नयाँ अर्थमा बुझ्छ। प्रत्येक समाजले बुद्ध, महाभारत वा होमरलाई नयाँ प्रश्नसहित पुनःव्याख्या गर्छ। समीक्षा बोध यही पुनर्पाठको बौद्धिक क्षमता हो।

आजको समयमा समीक्षा बोधको आवश्यकता झन् बढेको छ। डिजिटल माध्यमले सूचनाको बाढी ल्याएको छ। सामाजिक सञ्जालले तत्काल प्रतिक्रिया दिने संस्कृतिलाई प्रोत्साहन गरेको छ। पुस्तक पढ्नुभन्दा पुस्तकबारे टिप्पणी गर्न हतार गर्ने प्रवृत्ति बढिरहेको छ। धेरै समीक्षाहरू कृतिको गम्भीर अध्ययनभन्दा प्रचारात्मक अभिव्यक्ति बन्न थालेका छन्। मित्रता, गुट, प्रतिष्ठान, पुरस्कार र बजारको प्रभावले समीक्षा संस्कृतिमा नयाँ चुनौतीहरू सिर्जना गरेका छन्। यस्तो समयमा वस्तुगत, प्रमाणमा आधारित र विवेकपूर्ण समीक्षा झन् आवश्यक भएको छ।

समीक्षा भनेको प्रशंसाको अर्को नाम होइन। आलोचनाको पर्याय पनि होइन। समीक्षा भनेको सत्यको खोजी हो। साहित्यिक न्यायको अभ्यास हो। विवेक र संवेदनाको सन्तुलित प्रयोग हो। असल समीक्षकले लेखकलाई गिराउने प्रयास गर्दैन। अनावश्यक उचाल्ने प्रयास पनि गर्दैन। उसले कृतिलाई त्यसकै सामर्थ्यका आधारमा मूल्याङ्कन गर्छ। त्यसैले समीक्षा सिर्जनाको विरोधी होइन; सिर्जनाको सहयात्री हो। उत्कृष्ट साहित्य र उत्कृष्ट समीक्षा एउटै सांस्कृतिक चेतनाका दुई परिपूरक आयाम हुन्। जहाँ गम्भीर समीक्षा हुन्छ, त्यहाँ साहित्यको स्तर उकासिन्छ। जहाँ समीक्षा प्रशंसा वा निन्दामा सीमित हुन्छ, त्यहाँ साहित्यिक संस्कृतिको अवमूल्यन सुरु हुन्छ।

यदि सिर्जना साहित्यको आत्मा हो भने समीक्षा त्यसको विवेक हो। सिर्जनाले अनुभवलाई भाषामा रूपान्तरण गर्छ। समीक्षाले त्यस भाषालाई अर्थमा रूपान्तरण गर्छ। सिर्जना बिना समीक्षा सम्भव हुँदैन। तर समीक्षा बिना साहित्यिक परम्पराले आफ्नो बौद्धिक उचाइ पनि प्राप्त गर्न सक्दैन। त्यसैले विश्वका सबै विकसित साहित्यिक संस्कृतिहरूमा सशक्त समीक्षाले नै उत्कृष्ट सिर्जनालाई दीर्घजीवी बनाएको छ। ह्यारोल्ड ब्लुमले भनेका छन्, “साहित्यिक परम्परा महान् कृतिहरूले मात्र होइन, तिनको गम्भीर पुनर्पाठले पनि निर्माण हुन्छ।” यसर्थ समीक्षा साहित्यको परिशिष्ट होइन; साहित्यिक सभ्यताको आत्मालोचन हो।

पुस्तक समीक्षा अनुसन्धानपरक, विश्लेषणात्मक र तर्कसङ्गत लेखन हो। यसको उद्देश्य लेखकको प्रशंसा गर्नु वा दोष देखाउनु मात्र होइन। यसको उद्देश्य कृतिको साहित्यिक मूल्य, वैचारिक योगदान, सामाजिक सान्दर्भिकता र कलात्मक उपलब्धिको परीक्षण गर्नु हो। राम्रो समीक्षाले पाठकलाई पुस्तक पढ्ने कि नपढ्ने भन्ने निर्णयमा मात्र सहयोग गर्दैन; पुस्तक कसरी पढ्ने भन्ने दृष्टि पनि प्रदान गर्छ। यही कारण समीक्षालाई दोस्रो पाठ पनि भनिन्छ।

समीक्षाको पहिलो सिद्धान्त वस्तुगतता हो। समीक्षकले आफ्नो व्यक्तिगत सम्बन्ध, राजनीतिक झुकाव, सांस्कृतिक आग्रह वा भावनात्मक निकटतालाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ। पूर्ण वस्तुनिष्ठता सम्भव नहुन सक्छ। तर बौद्धिक इमानदारी भने सम्भव छ। म्याथ्यु अर्नोल्डले यही कारण समीक्षकलाई निष्पक्ष विवेकको प्रतिनिधि भनेका थिए। समीक्षकले आफ्नो निष्कर्षभन्दा पहिले प्रमाण प्रस्तुत गर्नुपर्छ। तर्कभन्दा पहिले पाठ प्रस्तुत गर्नुपर्छ। मूल्याङ्कनभन्दा पहिले विश्लेषण गर्नुपर्छ। यसैबाट समीक्षा विश्वसनीय बन्छ।

दोस्रो सिद्धान्त समग्रता हो। एउटा पुस्तकलाई एउटै दृष्टिकोणबाट मात्र मूल्याङ्कन गर्न सकिँदैन। साहित्य बहुआयामिक हुन्छ। त्यसैले समीक्षाले अन्तर्वस्तु, संरचना, भाषा, शैली, प्रतीक, बिम्ब, पात्र, परिवेश, कथाविन्यास, संवाद, वैचारिक अन्तर्धारा, सांस्कृतिक पृष्ठभूमि, सौन्दर्यशास्त्र र सामाजिक प्रभावलाई परस्पर सम्बन्धित रूपमा हेर्नुपर्छ। कुनै पुस्तकको भाषा उत्कृष्ट हुन सक्छ तर विचार कमजोर हुन सक्छ। विचार सशक्त हुन सक्छ तर कलात्मक संरचना कमजोर हुन सक्छ। समीक्षा यिनै पक्षहरूको सन्तुलित परीक्षण हो।

तेस्रो सिद्धान्त सन्दर्भबोध हो। कुनै पनि कृति शून्यमा जन्मँदैन। प्रत्येक कृति आफ्नो समय, समाज, संस्कृति र इतिहाससँग जोडिएको हुन्छ। रेमण्ड विलियम्सले साहित्यलाई सम्पूर्ण जीवन प्रक्रियाको सांस्कृतिक अभिव्यक्ति भनेका छन्। त्यसैले कुनै उपन्यास पढ्दा त्यसले जन्मेको ऐतिहासिक क्षणलाई बुझ्नुपर्छ। कुनै कविताको समीक्षा गर्दा त्यस समयको राजनीतिक, सांस्कृतिक र दार्शनिक परिवेशलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ। सन्दर्भविहीन समीक्षा प्रायः सतही हुन्छ।

चौथो सिद्धान्त सौन्दर्यबोध हो। साहित्य केवल विचारको वाहक होइन। यो कलाको पनि क्षेत्र हो। एउटै विचारलाई हजारौँ मानिसले व्यक्त गर्न सक्छन्। तर महान् लेखकले त्यसलाई कलात्मक भाषामा रूपान्तरण गर्छ। रोमन याकोब्सनले साहित्यिक भाषाको विशिष्टता त्यसको कलात्मक संरचनामा रहेको बताएका छन्। त्यसैले समीक्षा गर्दा भाषा केवल सूचना दिने माध्यम हो कि कलात्मक अनुभूति निर्माण गर्ने शक्ति हो भन्ने प्रश्न पनि उठाउनुपर्छ। शब्दको चयन, लय, ध्वनि, प्रतीक, बिम्ब र शैलीले कृतिको प्रभाव कसरी निर्माण गरेका छन् भन्ने विश्लेषण अनिवार्य हुन्छ।

पाँचौँ सिद्धान्त दार्शनिक गहिराइ हो। प्रत्येक महान् कृतिले कुनै न कुनै जीवनदृष्टि प्रस्तुत गर्छ। त्यो प्रत्यक्ष पनि हुन सक्छ। अप्रत्यक्ष पनि हुन सक्छ। दोस्तोयेभ्स्कीका नैतिक स्वतन्त्रताको दार्शनिक खोज हुन्। फ्रान्ज काफ्काका रचनाहरू आधुनिक मानिसको अस्तित्वगत असुरक्षाका रूपक हुन्। अल्बेर कामुका उपन्यासहरू निरर्थकता र विद्रोहको दर्शन हुन्। त्यसैले समीक्षकले कृतिको अन्तर्निहित दर्शन पहिचान गर्न सक्नुपर्छ।

कुनै पनि पुस्तकको समीक्षा गर्दा केही आधारभूत प्रश्नहरू सधैँ महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। लेखकले कुन प्रश्न उठाएका छन्? कृतिको मूल प्रतिपाद्य के हो? यसको संरचनाले विचारलाई कसरी समर्थन गरेको छ? पात्रहरू जीवन्त छन् कि प्रतीकात्मक? भाषाले अनुभूति निर्माण गरेको छ कि केवल सूचना दिएको छ? कृतिले नयाँ दृष्टिकोण दिएको छ कि पुरानै विचार दोहोर्‍याएको छ? यसले आफ्नो समयसँग कस्तो संवाद गर्छ? भविष्यका पाठकका लागि यसको सम्भावित महत्त्व के हुन सक्छ? यस्ता प्रश्नहरूले समीक्षालाई गहिरो बनाउँछन्।

आधुनिक साहित्यिक सिद्धान्तहरूले समीक्षाको दायरा अझ फराकिलो बनाएका छन्। नारीवादी समीक्षाले पाठभित्र लैङ्गिक सम्बन्ध कसरी निर्माण गरिएको छ भन्ने प्रश्न उठाउँछ। उत्तरऔपनिवेशिक समीक्षाले शक्ति, उपनिवेश र सांस्कृतिक प्रभुत्वको विश्लेषण गर्छ। मार्क्सवादी समीक्षाले वर्गीय सम्बन्ध र उत्पादन संरचनालाई केन्द्रमा राख्छ। मनोविश्लेषणात्मक समीक्षाले पात्रहरूको अवचेतन र मानसिक द्वन्द्व अध्ययन गर्छ। संरचनावादले भाषिक प्रणाली हेर्छ भने उत्तरसंरचनावादले स्थिर अर्थको अवधारणामाथि प्रश्न उठाउँछ। समकालीन समीक्षकले यी दृष्टिकोणलाई यान्त्रिक रूपमा होइन, आवश्यकताअनुसार सन्तुलित रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ।

आज पुस्तक समीक्षा आफैँ पनि परिवर्तनको चरणमा छ। एक समय पत्रपत्रिका र जर्नलहरू समीक्षा संस्कृतिका मुख्य केन्द्र थिए। अहिले डिजिटल माध्यमले समीक्षा लेखनलाई लोकतान्त्रिक बनाएको छ। हजारौँ पाठकले आफ्नो प्रतिक्रिया सार्वजनिक गर्न सक्छन्। यो सकारात्मक परिवर्तन हो। तर यसले नयाँ चुनौती पनि ल्याएको छ। पुस्तक नपढीकन समीक्षा गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। सामाजिक सञ्जालमा प्रचारात्मक समीक्षाले आलोचनात्मक समीक्षालाई विस्थापित गर्न थालेको छ। प्रकाशन उद्योग, पुरस्कार प्रणाली, बजार रणनीति र व्यक्तिगत सम्बन्धले समीक्षा संस्कृतिमा प्रभाव पार्न थालेका छन्। परिणामतः निष्पक्ष समीक्षा क्रमशः दुर्लभ हुँदै गएको छ।

अमेरिकी साहित्यिक चिन्तक सुसन सोंटागले आलोचनालाई “व्याख्याभन्दा अनुभूतिको पुनर्स्थापना” हुनुपर्ने बताएकी थिइन्। समीक्षाले कृतिलाई केवल सिद्धान्तभित्र थुन्नु हुँदैन भन्ने उनको तर्क थियो। त्यसले कृतिको कलात्मक ऊर्जालाई पनि महसुस गर्नुपर्छ। अर्कोतर्फ टेरी ईगलटनले चेतावनी दिएका छन् कि साहित्यलाई इतिहास र राजनीतिबाट पूर्ण रूपमा अलग गरेर पढ्नु पनि भ्रम हो। यी दुई दृष्टिकोणबीचको सन्तुलन नै उत्कृष्ट समीक्षा हो। न सिद्धान्तको अत्याचार। न प्रभाववादको अतिरेक।

समकालीन समीक्षाको अर्को चुनौती कृत्रिम बुद्धिमत्ता को उदय हो। आज एआईले पुस्तकको सारांश लेख्न सक्छ। शैलीगत विश्लेषण गर्न सक्छ। भाषिक त्रुटि पहिचान गर्न सक्छ। समीक्षा मूल्यनिर्णय हो। नैतिक विवेक हो। सांस्कृतिक संवेदना हो। ऐतिहासिक चेतना हो। यी गुणहरू अहिले पनि मानवीय अनुभवबाटै जन्मन्छन्। त्यसैले भविष्यको समीक्षकले प्रविधिको उपयोग गर्न सक्छ, तर आफ्नो विवेक प्रविधिलाई सुम्पन सक्दैन।

नेपाली साहित्यिक परम्परामा पनि समीक्षा संस्कृतिलाई अझ अनुसन्धानमुखी बनाउने आवश्यकता छ। मित्रताको प्रशंसा र वैरभावको आलोचनाभन्दा माथि उठ्नुपर्छ। प्रमाणमा आधारित बहस विकास गर्नुपर्छ। सिद्धान्तको अध्ययन बढाउनुपर्छ। अन्तरविषयक दृष्टिकोण अपनाउनुपर्छ। साहित्यलाई समाजशास्त्र, इतिहास, दर्शन, मनोविज्ञान, नृविज्ञान र सांस्कृतिक अध्ययनसँग जोडेर पढ्नुपर्छ। त्यतिबेला मात्र नेपाली समीक्षा विश्वस्तरीय बौद्धिक संवादमा प्रवेश गर्न सक्षम हुनेछ।

एक्काइसौँ शताब्दीको साहित्य केवल मुद्रित पुस्तकमा सीमित छैन। आज साहित्य डिजिटल माध्यममा छ। श्रव्य–दृश्य अभिव्यक्तिमा छ। सामाजिक सञ्जालमा छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताद्वारा निर्मित पाठमा पनि छ। यसले समीक्षा संस्कृतिलाई नयाँ सम्भावना दिएको छ। तर यसले अभूतपूर्व चुनौती पनि सिर्जना गरेको छ। सूचना विस्तार भएको छ। तर गहिरो अध्ययन घट्दै गएको छ। प्रतिक्रियाको गति बढेको छ। तर विवेकको धैर्य कमजोर बन्दै गएको छ। यही कारण आज समीक्षा लेखन पहिलेभन्दा अझ बढी बौद्धिक अनुशासनको विषय बनेको छ।

आजको संसारलाई धेरै विद्वानहरूले ‘उत्तरसत्यको युग‘ भनेका छन्। यस युगमा तथ्यभन्दा भावनाले बढी प्रभाव पार्छ। प्रमाणभन्दा प्रचार बलियो हुन्छ। सत्यभन्दा लोकप्रियता मूल्यवान् देखिन थाल्छ। सञ्चारमाध्यम, सामाजिक सञ्जाल र एल्गोरिद्मिक प्रणालीहरूले मानिसको रुचि, विश्वास र विचार निर्माण गर्न थालेका छन्। यस्तो अवस्थामा साहित्यिक समीक्षा पनि प्रचार, प्रतिष्ठा र बजारको प्रभावबाट पूर्णतः मुक्त रहन सकेको छैन। पुस्तकको साहित्यिक गुणभन्दा लेखकको सामाजिक प्रभाव बढी चर्चित हुने प्रवृत्ति बढिरहेको छ। यसले समीक्षा संस्कृतिको नैतिक आधारलाई चुनौती दिएको छ।

जर्मन दार्शनिक युर्गेन हाबर्मासले स्वस्थ लोकतन्त्रका लागि ‘विवेकपूर्ण सार्वजनिक संवाद‘ आवश्यक हुन्छ भनेका छन्। यही कुरा साहित्यमा पनि लागू हुन्छ। स्वस्थ साहित्यिक संस्कृतिका लागि स्वस्थ समीक्षा अपरिहार्य हुन्छ। जहाँ आलोचना व्यक्तिगत आक्रमणमा बदलिन्छ, त्यहाँ साहित्यिक बहस समाप्त हुन्छ। जहाँ प्रशंसा मात्र संस्कार बन्छ, त्यहाँ सिर्जनात्मक विकास रोकिन्छ। त्यसैले समीक्षा न त प्रशंसाको उत्सव हो, न निन्दाको अभियान। यो तर्क, प्रमाण र विवेकको सार्वजनिक अभ्यास हो।

समकालीन विश्वमा पुस्तक समीक्षा केवल साहित्यिक विधा रहेन। यो अन्तरविषयक अध्ययनको क्षेत्र बनेको छ। एउटा उपन्यासको समीक्षा गर्दा इतिहासको ज्ञान आवश्यक हुन्छ। कविताको समीक्षा गर्दा दर्शन र भाषाविज्ञानको सहायता चाहिन्छ। संस्मरण पढ्दा मनोविज्ञान र समाजशास्त्र उपयोगी हुन्छ। विज्ञानकथाको समीक्षा गर्दा विज्ञान र प्रविधिको सामान्य समझ आवश्यक पर्छ। आजको समीक्षक बहुविषयक ज्ञानले सम्पन्न हुनुपर्छ। यही कारण आधुनिक विश्वविद्यालयहरूले साहित्यलाई सांस्कृतिक अध्ययन, सञ्चार अध्ययन, लैङ्गिक अध्ययन, पर्यावरण अध्ययन र डिजिटल मानविकीसँग जोडेर पढाउन थालेका छन्।

नेपाली साहित्यिक समीक्षा आज एउटा सङ्क्रमणकालमा छ। विश्वविद्यालयीय अनुसन्धान विस्तार भएको छ। नयाँ पुस्ताका समीक्षकहरू उदाइरहेका छन्। डिजिटल प्लेटफर्महरूले बहसको दायरा फराकिलो बनाएका छन्। तर केही समस्या अझै विद्यमान छन्। व्यक्तिकेन्द्रित मूल्याङ्कन। गुटीय आग्रह। सिद्धान्तको सतही प्रयोग। अनुसन्धानको कमी। उद्धरणमा निर्भरता। पाठको गहिरो विश्लेषणभन्दा प्रभाववादी प्रतिक्रिया। यी चुनौतीहरूलाई पार नगरी नेपाली समीक्षा विश्वस्तरीय बौद्धिक उचाइमा पुग्न कठिन हुन्छ।

भविष्यको समीक्षा केवल साहित्यिक समीक्षा रहने छैन। त्यो सभ्यताको समीक्षा पनि हुनेछ। जलवायु परिवर्तन, प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैविक नैतिकता, विश्वव्यापी आप्रवासन, पहिचान राजनीति, डिजिटल निगरानी, आर्थिक असमानता र सांस्कृतिक विविधताजस्ता प्रश्नहरूले साहित्यलाई नयाँ विषय दिएका छन्। समीक्षाले पनि आफ्ना उपकरण विस्तार गर्नुपर्नेछ। केवल भाषाको अध्ययन पर्याप्त हुने छैन। सभ्यताको अध्ययन पनि आवश्यक हुनेछ।

यस सन्दर्भमा मार्था नुसबाउमको विचार अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। उनका अनुसार साहित्यले मानिसलाई ‘अरूको जीवन कल्पना गर्ने नैतिक क्षमता‘ प्रदान गर्छ। यही क्षमता लोकतन्त्रको आधार हो। यदि समीक्षा पनि यही मानवीय कल्पनाशक्तिलाई विस्तार गर्न सफल हुन्छ भने त्यसले समाजको नैतिक चेतनालाई पनि परिष्कृत गर्छ।

कृति समीक्षा पाठ, लेखक, समाज, इतिहास, संस्कृति र पाठकबीचको बहुआयामिक संवाद हो। यो सौन्दर्य र सत्यबीचको पुल हो। संवेदना र विवेकको समन्वय हो। असल समीक्षकले केवल के लेखिएको छ भन्ने प्रश्न सोध्दैन। किन लेखिएको छ, कसका लागि लेखिएको छ, कसको आवाज बोलिएको छ, कसको मौनता लुकाइएको छ र भविष्यका लागि यसले कस्तो अर्थ निर्माण गर्छ भन्ने प्रश्न पनि उठाउँछ।

महान् साहित्यले समाजलाई आत्मदर्शन गराउँछ। महान् समीक्षाले साहित्यलाई आत्मदर्शन गराउँछ। साहित्यले इतिहासको संवेदना बचाउँछ। समीक्षाले साहित्यको विवेक बचाउँछ। त्यसैले समीक्षा सिर्जनाको विरोधी होइन; त्यसको सहयात्री हो। आलोचक लेखकको प्रतिस्पर्धी होइन; उसको बौद्धिक संवादकर्ता हो। जब सिर्जना र समीक्षा दुवैले सत्य, सौन्दर्य र मानव गरिमाप्रति समान उत्तरदायित्व वहन गर्छन्, तब मात्र साहित्य एउटा सभ्यताको नैतिक स्मृति, बौद्धिक शक्ति र सांस्कृतिक भविष्य बन्न सक्षम हुन्छ।