गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

काठमाडौं । लर्डबुद्ध एजुकेशन फाउण्डेशनले ‘एमबीए इन एआई’ र ‘डिजिटल लिडरसिप’ कार्यक्रम सञ्चालनमा ल्याएको घोषणा गरेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को बढ्दो प्रयोग र बजारको मागलाई आधार बनाउँदै नयाँ पाठ्यक्रम सुरु गरिएको संस्थाको दाबी छ। तर, नयाँ कार्यक्रमको घोषणासँगै यसको शैक्षिक मान्यता, शुल्क, पूर्वाधार र वास्तविक कार्यान्वयन क्षमताबारे प्रश्न उठ्ने अवस्था देखिएको छ।

फाउण्डेशनका अध्यक्ष इन्जिनियर पंकज जालानले Asia Pacific University of Technology & Innovation को सम्बन्धनमा शिक्षा मन्त्रालयबाट स्वीकृति तथा त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट समकक्षता प्राप्त भएको दाबी गर्नुभएको छ। यद्यपि, विज्ञप्तिमा उक्त स्वीकृति, समकक्षता र कार्यक्रम सञ्चालनका सम्बन्धमा सम्बन्धित सरकारी निकायबाट जारी भएका आधिकारिक कागजात वा विवरण सार्वजनिक गरिएको छैन।

एआईलाई व्यवस्थापन, बैंकिङ, व्यापार, डाटा विश्लेषण तथा कार्यालयीय कामसँग जोड्ने उद्देश्यले पाठ्यक्रम तयार गरिएको संस्थाको भनाइ छ। तर, ‘एमबीए इन एआई’ नाम दिइएको कार्यक्रम वास्तवमै कस्तो शैक्षिक संरचनामा आधारित छ, यसमा एआईको प्राविधिक पक्ष र व्यवस्थापन पक्षको अनुपात कति छ तथा विद्यार्थीले प्राप्त गर्ने डिग्रीको अन्तर्राष्ट्रिय तथा नेपाली रोजगार बजारमा कस्तो मान्यता हुन्छ भन्ने विषयमा पनि विस्तृत जानकारी सार्वजनिक हुन सकेको छैन।

फाउण्डेशनले नेपालमै भौतिक एआई सर्भर ल्याब स्थापना गर्ने र विदेशबाट एआई सर्भर ल्याउने तयारी भइरहेको जनाएको छ। तर, ल्याब कहिलेसम्म सञ्चालनमा आउँछ, कति लगानी हुँदैछ, कस्तो क्षमताको सर्भर ल्याइँदैछ र विद्यार्थीले त्यसबाट कस्तो सुविधा पाउनेछन् भन्नेबारे विज्ञप्तिमा स्पष्ट विवरण छैन।

संस्थाले आफ्नै सर्भरमार्फत विद्यार्थीलाई कम खर्चमा एआई अभ्यास गराउने दाबी गरेको छ। साथै ११ वटा अन्तर्राष्ट्रिय अनलाइन ल्याब, अनुसन्धानपत्र, जर्नल र पुस्तकमा पहुँच उपलब्ध गराउने बताइएको छ। तर, ती स्रोतहरू कुन-कुन हुन्, विद्यार्थीको पहुँच कस्तो हुनेछ र त्यसका लागि अतिरिक्त शुल्क लाग्ने वा नलाग्ने विषय पनि सार्वजनिक गरिएको छैन।

एआई अहिले विश्वव्यापी रूपमा तीव्र गतिमा विकास भइरहेको क्षेत्र हो। यस्तो अवस्थामा केवल बजारमा उपलब्ध एआई टुल प्रयोग गर्न सिकाउने विषयलाई उच्चस्तरीय एआई शिक्षा भनेर प्रस्तुत गर्नु पर्याप्त नहुन सक्छ। विद्यार्थीलाई एआईको आधारभूत सिद्धान्त, डाटा, साइबर सुरक्षा, मेसिन लर्निङ, नैतिकता, अनुसन्धान र व्यावसायिक प्रयोगसम्बन्धी गहिरो ज्ञान दिने क्षमता पनि महत्वपूर्ण हुन्छ।

कार्यक्रमका लागि DLA Consulting सँग सहकार्य गरिएको फाउण्डेशनले जनाएको छ। DLA Consulting का संस्थापक अध्यक्ष सुमन न्यौपानेले एआईलाई संस्थागत रणनीतिक निर्णयको अभिन्न अंगका रूपमा व्याख्या गर्नुभएको छ। तर, सहकार्यको प्रकृति, जिम्मेवारी, पाठ्यक्रम निर्माणमा परामर्शदाताको भूमिका तथा कार्यक्रमको गुणस्तर सुनिश्चित गर्ने संयन्त्रबारे विज्ञप्तिमा थप विवरण दिइएको छैन।

अर्कोतर्फ, नयाँ पाठ्यक्रमलाई ‘नेपालको भावी व्यावसायिक नेतृत्व निर्माण गर्ने नयाँ आधारशिला’का रूपमा प्रचार गरिएको छ। तर, यस्तो महत्वाकांक्षी दाबीलाई पुष्टि गर्न पाठ्यक्रमको विस्तृत संरचना, शिक्षकहरूको योग्यता, प्रयोगशाला क्षमता, विद्यार्थी संख्या, शुल्क, छात्रवृत्ति, उद्योगसँगको सहकार्य र रोजगारीको सम्भावनासम्बन्धी ठोस तथ्य सार्वजनिक गर्नुपर्ने देखिन्छ।

एआई शिक्षा नेपालका लागि नयाँ र सम्भावनायुक्त क्षेत्र भए पनि यसलाई आकर्षक नाम र प्रचारात्मक दाबीमा मात्र सीमित राख्दा विद्यार्थी तथा अभिभावकमा भ्रम सिर्जना हुनसक्छ। त्यसैले लर्डबुद्ध एजुकेशन फाउण्डेशनले नयाँ कार्यक्रमको मान्यता, शुल्क, पाठ्यक्रम, पूर्वाधार र विद्यार्थीले प्राप्त गर्ने वास्तविक शैक्षिक लाभबारे स्पष्ट र प्रमाणसहित जानकारी सार्वजनिक गर्न आवश्यक देखिन्छ।

एआईको नाममा नयाँ डिग्री थपिनु आफैंमा उपलब्धि होइन; त्यसले विद्यार्थीलाई कति गुणस्तरीय ज्ञान, प्रयोगात्मक क्षमता र रोजगारयोग्य सीप दिन्छ भन्ने नै कार्यक्रमको वास्तविक परीक्षा हुनेछ।