गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

दर्शन वास्तविक र सत्य ज्ञानको अध्ययन हो, जसले जीवन र जगतको व्याख्या गर्दछ। यसले तत्त्व, ज्ञान, मूल्य र तर्कका सिद्धान्तहरूको विश्लेषण गर्दै समस्याको समाधान दिन्छ। दर्शनशास्त्रले मानिसको ज्ञान स्रोत ईश्वरीय वाणी, धर्मग्रन्थ, विज्ञ व्यक्तिको अनुभव, अन्तरमन, तर्क र प्रत्यक्ष अनुभवलाई स्पष्ट पार्छ।

पूर्वीय दर्शन मुख्यत: भारत, नेपाल, बंगलादेश र एसियाली क्षेत्रबाट उत्पन्न भएको हो। दर्शन  जीवन र समाजको सम्पूर्णता बुझेर साकार परिणाम दिने मार्ग हो। यसले नेपाली समाज, संस्कृति, मूल्य र प्रशासनमा  प्रभाव पारेको छ।पूर्वीय दर्शनको मूल उद्देश्य जीवन र जगतको सत्यता, शक्ति, कर्म, आत्मा र परमात्मा सम्बन्धी विचारलाई स्पष्ट गर्नु हो। यसमा हिन्दू, बौद्ध, जैन, वैदिक, र अन्य प्राचीन दार्शनिक चिन्तनका सिद्धान्त समावेश छन्। पूर्वीय दर्शनले मानव जीवनमा सदाचार, नैतिकता, आचार विचार, कर्तव्य र आत्मज्ञानलाई महत्त्व दिएको छ। यस अनुसार, जीवनमा कर्मको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ र प्रत्येक व्यक्तिको कर्मले उसको भविष्य र भाग्य निर्धारण गर्छ।

पूर्वीय दर्शनले मानव जीवनको मूल उद्देश्यमा केन्द्रित भई मार्गदर्शन गरेको छ। यसले  ज्ञानको प्राप्ति मात्र होइन, कर्म, नैतिकता र आत्मजागरणलाई जीवनको आधार मान्छ। मानवको अस्तित्व साधारण भौतिकता मात्र होइन, चेतना र आत्मसाक्षात्कारको यात्रासँग सम्बन्धित छ।

पूर्वीय परम्परा मानव चेतनाको गहिरो उत्खनन हो। यसले जीवनलाई बुझ्ने र रूपान्तरण गर्ने साधना मान्छ। यहाँ सदाचार र आत्मचेतना दुई अलग धार होइनन्, एउटै अस्तित्वका दुई प्रकाश हुन्। एउटा बाह्य आचरणमा प्रकट हुन्छ, अर्को अन्तर्मनको मौन गहिराइमा उज्यालो बन्छ। यी दुईबीचको सम्बन्ध नै पूर्वीय दर्शनको मेरुदण्ड हो।

पूर्वीय चिन्तनमा मानव जीवनको लक्ष्य भोग होइन, बोध हो। भोग क्षणिक छ, बोध शाश्वत छ। यही बोधलाई आत्मज्ञान भनिन्छ। तर आत्मज्ञान आकस्मिक प्राप्ति होइन। यो नैतिक अनुशासनको दीर्घ साधनाबाट जन्मिन्छ।

सदाचारको अर्थ आन्तरिक समरसता हो। सत्य बोल्नु, अहिंसा पालन गर्नु, चोरी नगर्नु, इन्द्रिय संयम गर्नु यी सबै चेतनालाई शुद्ध बनाउने साधना हुन्। पूर्वीय दृष्टिमा झुट बोल्ने व्यक्ति आत्मिक अन्धकारमा डुबेको यात्री हो। त्यसैले नैतिकता यहाँ सजायबाट होइन, आत्मपरिष्कारबाट प्रेरित हुन्छ।

जैन परम्परामा अहिंसा सर्वोच्च मूल्य हो। तर अहिंसा बाह्य हिंसा नगर्नु मात्र होइन, विचार, वाणी र भावनामा समेत करुणा स्थापित गर्नु हो। यस्तो अहिंसात्मक चेतना बिना आत्मा मुक्त हुन सक्दैन। किनभने हिंसा बाहिर मात्र होइन, भित्र पनि हुन्छ क्रोध, घृणा र प्रतिशोधको रूपमा। जब यी समाप्त हुन्छन्, तब आत्मा आफ्नो स्वाभाविक प्रकाशमा उदाउँछ।

पूर्वीय दर्शनमा आत्मा कुनै वस्तु होइन, चेतनाको शुद्ध स्वरूप हो। तर यो स्वरूपलाई ढाक्ने आवरण नै अविद्या हो। अविद्या नैतिक विचलन पनि हो। जब मानिस लोभ र मोहमा फस्छ, ऊ आफ्नो वास्तविक अस्तित्वबाट टाढा हुन्छ। त्यसैले सदाचार आत्मालाई फर्काउने बाटो हो।

यसलाई प्रतीकात्मक रूपमा बुझ्दा, सदाचार नदी हो र आत्मज्ञान सागर। नदी बिना सागरमा पुगिँदैन। तर नदी आफैमा उद्देश्य होइन, मार्ग हो। त्यसैगरी नैतिक जीवन अन्तिम लक्ष्य होइन, आत्मबोधको मार्ग हो। तर यो मार्ग नछोडी कुनै पनि आत्मिक यात्रा सम्भव छैन।

पूर्वीय परम्परामा गुरु शिष्य सम्बन्ध पनि यही आधारमा टिकेको छ। गुरु नैतिक जीवनको जीवित उदाहरण हो। शिष्य अनुशासन र सदाचारमार्फत आफूलाई रूपान्तरण गर्ने साधक हो। यहाँ शिक्षा सूचना होइन, रूपान्तरण हो।

आधुनिक संसारमा जब नैतिकता कमजोर हुँदै जान्छ, आत्मचेतना पनि धमिलो हुन्छ। भौतिक प्रगति तीव्र हुन्छ, तर आन्तरिक शान्ति हराउँछ। यही कारणले पूर्वीय दर्शन आज पनि सान्दर्भिक छ। यसले भन्छ बाह्य विकास पर्याप्त छैन, आन्तरिक विकास आवश्यक छ।

महात्मा बुद्धले भनेका छन् “आफूलाई जित्नु सबैभन्दा ठूलो विजय हो।” यो जित बाह्य शत्रुमाथि होइन, आन्तरिक विकृतिमाथि हो। जब मानिस लोभ, क्रोध र मोहलाई जित्छ, तब उसको चेतना स्वतः उज्यालो हुन्छ। यो उज्यालो नै आत्मचेतना हो।

आत्मचेतनाको अवस्था कुनै अन्तिम गन्तव्य होइन, निरन्तर जागरण हो। यो प्रत्येक क्षण आफूलाई हेर्ने प्रक्रिया हो। म कस्तो सोचिरहेको छु? म किन यस्तो व्यवहार गरिरहेको छु? मभित्र कुन प्रवृत्ति सक्रिय छ? यी प्रश्नहरू नै आत्मचेतनाका बीज हुन्। यी प्रश्न बिना नैतिकता यान्त्रिक बन्छ, र आत्मज्ञान कल्पना मात्र रहन्छ।

पूर्वीय परम्पराले जीवनलाई विभाजित गर्दैन। यहाँ धर्म र दर्शन, नैतिकता र अध्यात्म, समाज र आत्मा सबै एकै प्रवाहमा बग्छन्। यही एकता यसको शक्ति हो। सदाचार बिना आत्मचेतना अधुरो हुन्छ र आत्मचेतना बिना सदाचार अन्धो हुन्छ। एउटा दिशाहीन शरीर हो, अर्को निष्क्रिय आत्मा।

उपनिषद्, गीता, बौद्ध सूत्र, जैन आगम सबैको अन्तिम सन्देश एउटै छ। आफूलाई शुद्ध गर, सत्यलाई देख र आत्मालाई अनुभव गर। यो अनुभव शब्दमा सीमित हुँदैन। यो मौनता हो। यो शान्ति हो। यो अस्तित्वको गहिरो स्पन्दन हो।

पूर्वीय परम्परामा सदाचार र आत्मचेतना दुई अलग धार होइनन्। यी एउटै चेतनाको यात्रा हुन्। सदाचार यसको आधारभूमि हो, आत्मचेतना यसको आकाश। आधार बिना आकाश असम्भव छ, आकाश बिना आधार निरर्थक छ। जब यी दुई मिल्छन्, तब मानव जीवन केवल अस्तित्व होइन, प्रकाश बन्छ।

त्यही प्रकाशलाई पूर्वीय दर्शनले “मोक्ष”, “निर्वाण” वा “आत्मसाक्षात्कार” भन्छ। र यही मानव जीवनको अन्तिम कविता हो—जहाँ शब्दहरू समाप्त हुन्छन्, र चेतना स्वयं अर्थ बन्छ।

पूर्वीय दर्शनले जीवनलाई नैतिक जीवनशैली, आत्म–शुद्धि र चेतनाको उन्नति मार्फत व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनलाई सार्थक बनाउने बाटो देखाउँछ। नैतिकता आत्म–ज्ञानको आधार हो र आत्म–ज्ञान नैतिकताको गहिरो परिपक्वता हो। यही अन्तर्सम्बन्धले व्यक्तिलाई सजग, करुणामय र समाजकेन्द्रित जीवनतर्फ उन्मुख गराउँछ, जसले सामाजिक समृद्धि र शान्तिलाई पनि सुनिश्चित गर्छ।

प्राचीन समयमा, राजा जनकको उदात्त जीवन र ज्ञान प्राप्तिको कथा यस विषयलाई प्रष्ट चित्रित गर्छ। राजा जनकले राज्यको भार बोकेको भए पनि मन र आत्मामा संयम र नैतिकताको अभ्यास गर्नुभयो। राजा जनकलाई महान बनाएको  शक्ति र सम्पत्ति थिएन उनको बौद्धिक संतुलन, आत्मनिरीक्षण र कर्मयोगको पालन नै उनको वास्तविक गौरव हो।

पूर्वीय दर्शनमा नैतिकता र आत्मज्ञानको सम्बन्ध जीवनको सम्पूर्ण दृष्टिकोण हो। भगवद्गीता, उपनिषद्, महाभारत, मनुस्मृति र बौद्ध ग्रन्थहरूले स्पष्ट देखाउँछन् कि नैतिकता र आत्म–ज्ञान एउटै सिक्काको दुई पाटो हुन्। मानव मनको सतो, रजो र तमो गुणले व्यक्तिको व्यवहार, निर्णय र चेतनामा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। सतो गुण शुद्ध, निर्मल र विवेकी मानसिकताको सूचक हो, र यो नै आत्म–ज्ञान प्राप्तिको आधार हो। रजो र तमो गुणले लोभ, क्रोध, अज्ञानता र हिंसात्मक प्रवृत्ति उत्पन्न गर्छन्, जसले आत्मज्ञानको मार्गलाई अवरुद्ध गर्छ।

पूर्वीय कथाहरूले पनि नैतिकताको मूल्य र आन्तरिक अनुशासनको महत्व स्पष्ट पारेका छन्। राजा हरिश्चन्द्रले सत्य र नैतिकताको पालनमा आफ्नो राज्य, सम्पत्ति र परिवारसम्मको बलिदान दिए। यो बाह्य जीवनमा कठिनाइ आए पनि मनको सत्य र नैतिकता नबिग्रनु नै वास्तविक विजय हो। अर्जुनको जीवनमा पनि नैतिक द्वन्द्व र कर्मयोगको अभ्यासले देखाउँछ कि जीवनमा नैतिक निर्णय, कर्मको शुद्धता र आत्म–जागरण एकअर्कासँग अविभाज्य छन्।

योग र ध्यानपूर्वक अभ्यासले मानसिक शुद्धता, संयम र आत्म–साक्षात्कारलाई सुनिश्चित गर्छ। पतञ्जलि योगसूत्रमा यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान र समाधिको अभ्यास नै नैतिकता र आत्मज्ञानको साधकको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यसरी नैतिकता केवल सामाजिक नियमको पालन होइन, बरु आन्तरिक अनुशासन, विवेक र सतो गुणको विकासमार्फत आत्म–ज्ञानको आधार बन्ने कुरा स्पष्ट हुन्छ।

पूर्वीय दर्शनले समाजमा नैतिक जीवनको मूल्य पनि सिकाउँछ। बुद्धका चार आर्यसत्य र अष्टाङ्गिक मार्गले असल कर्म, करुणा र अहिंसालाई नैतिक जीवनको आधार बनाउँछन्। मिथक र शास्त्रहरूमा वर्णित कथाहरूले मानवलाई बाह्य शक्ति वा साधनमा निर्भर नरहने, तर आन्तरिक विवेक, संयम र कर्मको शुद्धतामा आधारित जीवन बिताउन प्रेरित गर्छन्।

यसैले पूर्वीय दर्शनमा नैतिकता र आत्मज्ञान अन्तर्सम्बन्धित, अविभाज्य र परस्परसमर्थक छन्। सत्य, कर्म, संयम, करुणा र सतो गुणको अभ्यासले मात्र मानव जीवनलाई स्थायी शान्ति, सामाजिक सद्भाव र आत्म–साक्षात्कारको मार्गमा अघि बढाउँछ। मिथक, शास्त्र र योग अभ्यासले सिकाउँछन् कि बाह्य शक्ति, दौलत वा प्रतिष्ठाले अस्थायी सुख दिन सक्छ, तर आन्तरिक नैतिकता र आत्मज्ञानले जीवनलाई पूर्णता र अनन्त शान्तिको अनुभव दिलाउँछ।