गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

२१औँ शताब्दी प्रविधि र तीव्र प्रतिस्पर्धाको युग हो। शिक्षा, रोजगारी र सामाजिक मान्यताका लागि निरन्तर संघर्षले मानिसमा अप्रत्यक्ष दबाब, तनाव, ईर्ष्या र असन्तोष उत्पन्न गरेको छ। अत्यधिक प्रतिस्पर्धाले मस्तिष्कमा तनाव–हर्मोन बढाउँछ, जसले निर्णय क्षमता र सामाजिक संवेदनशीलता कमजोर पार्छ। डिजिटल प्लेटफर्म र सामाजिक सञ्चारले मानसिक अस्थिरता, आक्रामकता र हिंसात्मक प्रवृत्ति बढाएको छ। हिंसा शारीरिक नभई मानसिक, भावनात्मक र सामाजिक जीवनमा पनि देखा पर्छ। आधुनिक समाजमा वास्तविक प्रगति बाह्य उपलब्धि भन्दा आन्तरिक चेतना, नैतिक विवेक र आत्मसाक्षात्कारमा आधारित मानसिक स्थिरतामा निहित छ।

मानव सभ्यताको इतिहास चेतनाको विकासको इतिहास पनि हो। मानिसले ढुङ्गे युगदेखि कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युगसम्मको यात्रा गरेको छ। उसले विशाल भवनहरू निर्माण गरेको छ, महासागर पार गर्ने जहाज बनाएको छ, अन्तरिक्षमा पुग्ने प्रविधि विकास गरेको छ र प्रकृतिका अनेक रहस्यहरूको अन्वेषण गरेको छ। तर यति धेरै उपलब्धिहरूका बीच पनि एउटा प्रश्न आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ के मानव चेतना पनि त्यत्तिकै विकसित भएको छ? यदि चेतना विकसित भएको भए संसारमा युद्ध, हिंसा, आतंक, घृणा, विभेद र शोषण किन अझै कायम छन्?

सभ्यताको वास्तविक मापन मानिसको चेतना, नैतिकता र मानवीय व्यवहारले गर्छ। बाहिरी विकासले सुविधा दिन सक्छ, तर आन्तरिक विकासले मात्र शान्ति दिन सक्छ। त्यसैले मानवताको भविष्य प्रविधिको गति भन्दा पनि चेतनाको गहिराइमा निर्भर छ। जब चेतना जागृत हुन्छ, तब मानिसले सम्पूर्ण जीवन र सृष्टिलाई नयाँ दृष्टिले हेर्न थाल्छ। यही जागरणले अहिंसात्मक सभ्यताको आधार निर्माण गर्छ।

अहिंसा । अहिंसा जीवनलाई हेर्ने समग्र दृष्टिकोण हो। विचारमा अहिंसा, वचनमा अहिंसा र व्यवहारमा अहिंसा यसको आधारभूत पक्ष हुन्। मानिसले हातले प्रहार नगरे पनि यदि मनमा घृणा, ईर्ष्या, प्रतिशोध र क्रूरता बोकेको छ भने ऊ पूर्ण रूपमा अहिंसक हुन सक्दैन। त्यसैले अहिंसा बाह्य आचरणभन्दा पहिले आन्तरिक चेतनाको अवस्था हो।

पूर्वीय दर्शनले अहिंसालाई मानव जीवनको सर्वोच्च नैतिक मूल्य मानेको छ। वैदिक वाङ्मयदेखि उपनिषद्, भगवद्गीता, जैन दर्शन र बौद्ध दर्शनसम्म अहिंसालाई मानव उत्थानको मूल मार्गका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। मानव र मानवबीच मात्र होइन, सम्पूर्ण जीवजगत्प्रति करुणा, दया र सम्मान राख्नु नै अहिंसाको सार हो। जब मानिसले आफूभित्र रहेको दिव्य चेतनालाई अनुभूति गर्छ, तब उसले अरू प्राणीहरूलाई पनि आफूबाट अलग देख्न छोड्छ। यही आत्मसाक्षात्कार अहिंसाको वास्तविक स्रोत हो।

हिंसाको जरा बाहिरी संसारमा होइन, मानव मनभित्र हुन्छ। क्रोध, लोभ, मोह, अहंकार, असुरक्षा र अज्ञानताले हिंसात्मक प्रवृत्तिलाई जन्म दिन्छन्। जब मानिस आफ्नो स्वार्थलाई सर्वोच्च ठान्छ, तब ऊ अरूको अधिकार र अस्तित्वलाई बेवास्ता गर्न थाल्छ। यही मानसिकता व्यक्तिगत झगडादेखि अन्तर्राष्ट्रिय युद्धसम्मका कारण बन्न सक्छ। त्यसैले हिंसा विरुद्धको संघर्ष केवल कानुनी वा राजनीतिक उपायबाट सम्भव हुँदैन। यसको समाधान चेतनाको रूपान्तरणमा निहित छ।

आजको विश्वमा प्रविधिको विकास अभूतपूर्व छ। मानिससँग सूचना र ज्ञानका स्रोतहरूको पहुँच बढेको छ। तर ज्ञानको विस्तारसँगै विवेकको विस्तार हुन सकेको छैन। सामाजिक सञ्जालहरूले मानिसहरूलाई जोडेको पनि छन् र विभाजित पनि गरेका छन्। गलत सूचना, घृणायुक्त अभिव्यक्ति र वैचारिक ध्रुवीकरणले समाजमा नयाँ प्रकारका मानसिक हिंसाहरू जन्माएका छन्। यस्तो अवस्थामा चेतनाको जागरण झन् आवश्यक भएको छ।

मानव चेतनाको जागरण आत्मबोधबाट सुरु हुन्छ। आत्मबोध भनेको आफूलाई चिन्ने प्रक्रिया हो। मानिसले आफ्ना विचार, भावना, कमजोरी, शक्ति र उद्देश्यलाई बुझ्न थालेपछि उसमा आन्तरिक स्पष्टता विकसित हुन्छ। आत्मबोधले अहंकारलाई कमजोर बनाउँछ र विनम्रतालाई बलियो बनाउँछ। विनम्र व्यक्ति अरूमाथि प्रभुत्व जमाउन चाहँदैन  ऊ सहकार्य र सहअस्तित्वमा विश्वास गर्छ। यही गुण अहिंसात्मक समाज निर्माणका लागि आवश्यक हुन्छ।

ध्यान र आत्मचिन्तन चेतनाको जागरणका प्रभावकारी साधन हुन्। जब मानिस केही समय आफ्नै अन्तर्मनसँग बिताउँछ, तब उसले आफ्ना विचारहरूको प्रकृति बुझ्न थाल्छ। क्रोध कसरी उत्पन्न हुन्छ? ईर्ष्या किन जन्मिन्छ? डरको स्रोत के हो? यस्ता प्रश्नहरूको उत्तर बाहिर होइन, भित्र भेटिन्छ। आत्मनिरीक्षणले मनका विकारहरूलाई पहिचान गर्न मद्दत गर्छ। पहिचानपछि रूपान्तरण सम्भव हुन्छ। यही प्रक्रिया चेतनाको परिष्कार हो।

अहिंसात्मक सभ्यताको निर्माण शिक्षा प्रणालीसँग सम्बन्धित छ। यदि शिक्षा  रोजगारी प्राप्त गर्ने साधनमा सीमित भयो भने समाजमा दक्ष व्यक्तिहरू त जन्मिन सक्छन्, तर संवेदनशील नागरिकहरू जन्मिन सक्दैनन्। शिक्षा प्रणालीले ज्ञानसँगै नैतिकता, करुणा, सहिष्णुता र उत्तरदायित्वका मूल्यहरू पनि विकास गर्नुपर्छ। विद्यार्थीहरूलाई प्रतिस्पर्धा मात्र होइन, सहकार्यको महत्त्व पनि सिकाउनुपर्छ। अंक र उपलब्धिभन्दा माथि उठेर मानवीय गुणहरूको विकासलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।

परिवार पनि चेतनाको पहिलो विद्यालय हो। बालकले बोल्न सिक्नुभन्दा पहिले व्यवहार सिक्छ। यदि परिवारमा प्रेम, सम्मान र संवादको वातावरण छ भने बालकमा अहिंसात्मक संस्कार विकसित हुन्छ। तर यदि परिवारमा निरन्तर झगडा, अपमान र आक्रोशको वातावरण छ भने हिंसात्मक सोचको बीजारोपण हुन सक्छ। त्यसैले अहिंसात्मक सभ्यता निर्माणको यात्रा घरबाट नै सुरु हुन्छ।

समाजमा बढ्दो असहिष्णुता पनि चिन्ताको विषय हो। विचार फरक भएकै कारण शत्रुता गर्ने प्रवृत्ति लोकतान्त्रिक चेतनाको विरोधी हो। स्वस्थ समाजमा मतभिन्नता हुन्छ, तर घृणा हुँदैन। बहस हुन्छ, तर हिंसा हुँदैन। आलोचना हुन्छ, तर अपमान हुँदैन। जब मानिसले आफ्नो विचारलाई मात्र अन्तिम सत्य ठान्न छोड्छ र अरूको दृष्टिकोणलाई पनि सम्मान गर्न सिक्छ, तब सामाजिक सद्भावको वातावरण निर्माण हुन्छ।

अहिंसात्मक सभ्यता प्रकृतिप्रति उत्तरदायित्वबोधसँग पनि सम्बन्धित छ। प्रकृतिको अन्धाधुन्ध दोहन पनि हिंसाको एक रूप हो। वन विनाश, प्रदूषण, जैविक विविधताको क्षति र जलवायु परिवर्तनले मानव र अन्य जीवहरूको अस्तित्वलाई चुनौती दिइरहेका छन्। यदि मानिसले प्रकृतिलाई केवल उपभोगको वस्तुका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण परिवर्तन गर्न सकेन भने भविष्यका संकटहरू अझ गम्भीर हुनेछन्। चेतनाको जागरणले मानिसलाई प्रकृतिसँग सहअस्तित्वको सम्बन्ध स्थापित गर्न प्रेरित गर्छ।

इतिहासमा धेरै व्यक्तित्वहरूले अहिंसाको शक्तिलाई प्रमाणित गरेका छन्। गौतम बुद्धले करुणा र मध्यम मार्गको शिक्षा दिए। महात्मा गाँधी ले सत्याग्रह र अहिंसाको माध्यमबाट सामाजिक तथा राजनीतिक परिवर्तन सम्भव भएको देखाए। यस्ता व्यक्तित्वहरूको जीवनले देखाउँछ कि स्थायी परिवर्तन हिंसाबाट होइन, चेतनाबाट सम्भव हुन्छ। बाहिरी विजयभन्दा ठूलो विजय आफ्नै मनमाथिको विजय हो।

आज मानवता एउटा निर्णायक मोडमा उभिएको छ। एकातिर प्रविधि, विज्ञान र आर्थिक विकासका असाधारण सम्भावनाहरू छन्। अर्कोतिर युद्ध, असमानता, मानसिक तनाव, पर्यावरणीय संकट र सामाजिक विभाजनका चुनौतीहरू छन्। यी चुनौतीहरूको समाधान केवल नयाँ प्रविधिले दिन सक्दैन। यसको लागि नयाँ चेतना आवश्यक छ—यस्तो चेतना जसले मानवलाई मानवसँग, मानवलाई प्रकृतिसँग र मानवलाई आफ्नो आत्मासँग पुनः जोड्न सकोस्।

मानव चेतनाको जागरण र अहिंसात्मक सभ्यता एकअर्काका पूरक अवधारणा हुन्। चेतनाविना अहिंसा सम्भव छैन, र अहिंसाविना सभ्यता पूर्ण हुन सक्दैन। जब मानिसले आफूभित्र रहेको करुणा, विवेक र मानवताको प्रकाशलाई जागृत गर्छ, तब हिंसाका अन्धकारहरू स्वतः कमजोर हुन थाल्छन्। यस्तो जागृत चेतनाले मात्र शान्ति, न्याय, सहअस्तित्व र समृद्धिको आधारमा नयाँ सभ्यता निर्माण गर्न सक्छ। मानवताको वास्तविक प्रगति यही हो। यही भविष्यको मार्ग हो। यही सभ्यताको सर्वोच्च उपलब्धि हो।