गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

 

बिषय प्रवेश

उमेश लुइटेल समकालीन नेपाली कविताका विशिष्ट, संवेदनशील र मौलिक स्रष्टा हुन्। उनले साधारण जीवनका दृश्य, घटना र अनुभवभित्र लुकेका गहिरा मानवीय, दार्शनिक तथा सभ्यतागत सत्यलाई असाधारण कलात्मकताका साथ उद्घाटित गर्ने अद्वितीय क्षमता विकास गरेका छन्। उनका लागि कविता जीवनको सूक्ष्मतम कम्पन, मौन पीडा र अस्तित्वगत प्रश्नहरूको सर्जनात्मक अन्वेषण हो। उनी दैनिक जीवनका सामान्य वस्तु, परिवेश र घटनालाई अर्थको नयाँ आयाम प्रदान गर्दै पाठकलाई आत्मचिन्तन र जीवनबोधतर्फ उन्मुख गराउँछन्। यही विशेषताले उनलाई समकालीन नेपाली कवितामा पृथक् पहिचान दिलाएको छ।

लुइटेलका कविताहरूमा मानवीय पीडा, करुणा, प्रेम, सामाजिक यथार्थ, श्रमजीवी जीवन, सम्बन्धहरूको सूक्ष्म मनोविज्ञान तथा अस्तित्ववादी चेतना गहिरो संवेदनाका साथ अभिव्यक्त भएका छन्। उनी यथार्थलाई त्यसको अन्तःसत्यलाई काव्यिक भाषामा रूपान्तरण गर्छन्। उनका बिम्बहरू जीवन्त, प्रतीकहरू बहुअर्थी, मानवीकरण स्वाभाविक र दृश्यात्मकता अत्यन्त प्रभावकारी छन्। अस्पताल, सडक, गाउँ, खेत, श्रमिक, बालक, वृद्ध, नदी वा सामान्य दैनिक सामग्रीजस्ता विषयवस्तुहरू उनका हातमा पुग्दा दार्शनिक विमर्शका सशक्त माध्यममा रूपान्तरित हुन्छन्। यही कारण उनका कविताहरू पढ्दा पाठकले केवल दृश्य देख्दैन; त्यस दृश्यभित्र लुकेको जीवनको गहिरो अर्थ पनि अनुभूत गर्छ।

भाषिक दृष्टिले लुइटेल सरलता र अर्थगहनताको दुर्लभ समन्वय भएका कवि हुन्। उनी कृत्रिम शब्दाडम्बरभन्दा अनुभूतिको स्वाभाविक प्रवाहमा विश्वास गर्छन्। सरल शब्दहरूबाट जटिल मानवीय अनुभूति अभिव्यक्त गर्ने उनको क्षमता उल्लेखनीय छ। मुक्तछन्दको स्वाभाविक लय, सूक्ष्म ध्वन्यात्मकता, अर्थसघन अभिव्यक्ति र दार्शनिक अन्तर्ध्वनिले उनका कवितालाई दीर्घजीवी बनाएका छन्। समकालीन नेपाली साहित्यमा  लुइटेललाई संवेदनाको सूक्ष्म शिल्पी, यथार्थका कलात्मक व्याख्याकार, प्रतीकात्मक अभिव्यक्तिका कुशल स्रष्टा तथा मानवतावादी चेतनाका सशक्त कविका रूपमा सम्मानपूर्वक स्मरण गरिन्छ। उनका कविताहरूले पाठकलाई जीवन, समय, करुणा र मानव अस्तित्वबारे पुनर्विचार गर्न प्रेरित गर्ने दुर्लभ बौद्धिक तथा भावनात्मक शक्ति पनि प्रदान गर्छन्।

लुइटेलको आगो खरानी जान्दैन कविता संग्रह भित्रको कविता ‘टोकन नम्बर १७२’ समकालीन नेपाली कविताको एक अत्यन्त सशक्त, संवेदनशील र बहुआयामिक रचना हो। यो कविता अस्पतालको एउटा सामान्य दृश्यबाट सुरु हुन्छ। तर विस्तारै मानव जीवनको गहिरो दर्शनसम्म पुग्छ। कविले अस्पताललाई उपचारस्थलका रूपमा चित्रण गरेका छैनन्। उनले यसलाई जीवन, मृत्यु, आशा, निराशा, प्रेम, करुणा र प्रतीक्षाको विराट रंगमञ्च बनाएका छन्।

कविताको शीर्षक नै अत्यन्त कलात्मक छ। “टोकन नम्बर १७२” आधुनिक संस्थागत संसारमा व्यक्तिको हराउँदै गएको अस्तित्वको प्रतीक हो। अस्पतालमा मानिस नामभन्दा नम्बर बन्छ। पहिचानभन्दा फाइल बन्छ। कविले यही यथार्थलाई  प्रतीकमा रूपान्तरण गरेका छन्। यहाँ नम्बर १७२ एउटा पात्र मात्र होइन, सम्पूर्ण मानवताको प्रतिनिधि हो।

अस्पताल : आधुनिक सभ्यताको रूपक

‘टोकन नम्बर १७२’ को सबैभन्दा ठूलो काव्यिक उपलब्धि अस्पताललाई एउटा भौतिक स्थानबाट उठाएर आधुनिक सभ्यताको रूपकमा रूपान्तरण गर्नु हो। यहाँ  मानव जीवनको सम्पूर्ण अस्तित्वगत यात्राको सूक्ष्म प्रतिरूप हो। अस्पतालका ओपिडी काउन्टर, आईसीयू, भेन्टिलेटर, प्रयोगशाला, सेलाइन, अक्सिजन सिलिन्डर, व्हिलचेयर र डस्टबिनसम्मले आधुनिक मानिसको नियति, असुरक्षा, प्रतीक्षा र नश्वरताको कथा बोल्छन्। कविले वस्तुहरूको सूची तयार गरेका छैनन्; उनले तिनलाई जीवनको दर्शन बोल्ने पात्रमा रूपान्तरण गरेका छन्।

कविताको शीर्षक—‘टोकन नम्बर १७२’ नै आधुनिक संस्थागत समाजमाथिको सूक्ष्म व्यङ्ग्य हो। आज मानिस आफ्नो नाम, सम्बन्ध र पहिचानभन्दा बढी कुनै नम्बर, फाइल, कार्ड वा डिजिटल अभिलेखमा सीमित हुँदै गएको छ। अस्पतालमा बिरामीलाई नामले भन्दा टोकनले बोलाइन्छ; बैंकमा खाताले चिनिन्छ; कार्यालयमा फाइल नम्बरले र प्रविधिको संसारमा एउटा डिजिटल पहिचानले। यसरी आधुनिक सभ्यताले व्यक्तित्वलाई क्रमशः सङ्ख्यामा रूपान्तरण गरिरहेको छ। कविले यही प्रक्रियालाई अत्यन्त सरल तर गहिरो प्रतीकमार्फत उजागर गरेका छन्। त्यसैले ‘टोकन नम्बर १७२’ कुनै एक बिरामीको कथा मात्र होइन; यो सङ्ख्यामा परिणत हुँदै गएको सम्पूर्ण आधुनिक मानवताको कथा हो।

प्रतीक्षाको दर्शन : जीवनको मौन व्याकरण

यदि यो कविताको केन्द्रबिन्दु खोज्ने हो भने त्यो प्रतीक्षा हो। अस्पतालको प्रतीक्षा वास्तवमा जीवनको प्रतीक्षा हो। मानिस जन्मदेखि नै प्रतीक्षामा बाँच्छ—पहिलो बोलीको प्रतीक्षा, शिक्षाको प्रतीक्षा, सफलताको प्रतीक्षा, प्रेमको प्रतीक्षा, सन्तानको प्रतीक्षा, वृद्धावस्थाको प्रतीक्षा र अन्ततः मृत्युको प्रतीक्षा। कविले अस्पतालको प्रतीक्षालाई जीवनको सार्वभौमिक प्रतीक्षामा विस्तार गरेका छन्।

आँखाहरू पर्खाइको क्यानभासमा फिका तस्बिर हेरिरहन्छन्।

यो पङ्क्ति समकालीन नेपाली कविताका सबैभन्दा मौलिक, बहुअर्थी र दार्शनिक रूपकमध्ये एक हो। “आँखाहरू पर्खाइको क्यानभासमा फिका तस्बिर हेरिरहन्छन्” भन्ने अभिव्यक्तिले प्रतीक्षालाई मानव अस्तित्वको आधारभूत अनुभवका रूपमा पुनर्परिभाषित गर्छ। यहाँ आँखा  स्मृति, आशा र कल्पनाका चित्रकार हुन्। प्रतीक्षा केवल समयको अन्तराल होइन; त्यो क्यानभास हो, जहाँ जीवनले आफ्ना अपूर्ण सपना, असफलता, आकाङ्क्षा र भविष्यका सम्भावनाहरू चित्रित गरिरहेको हुन्छ। ती चित्रहरू पूर्ण छैनन्, किनकि मानव जीवन आफैँ निरन्तर अपूर्णताबाट पूर्णतातर्फको यात्रा हो। यही अपूर्णता नै जीवनको सौन्दर्य हो र यही सौन्दर्यलाई कविले अत्यन्त सूक्ष्म कलात्मकताका साथ भाषामा मूर्त रूप दिएका छन्।

यस रूपकको दार्शनिक गहिराइलाई विश्वसाहित्यका महान् चिन्तकहरूसँग तुलना गर्दा यसको अर्थ अझ प्रखर रूपमा उद्घाटित हुन्छ। अल्बेर कामुका लागि मानव जीवन मूलतः निरर्थक ब्रह्माण्डभित्र अर्थको खोजी हो। अल्बेर कामुको प्रसिद्ध दार्शनिक कृति द मिथ अफ सिसिफस मा सिसिफसले चट्टानलाई बारम्बार पहाडको टुप्पोसम्म धकेल्ने निष्फल श्रम जीवनको प्रतीक्षा र निरन्तर संघर्षको प्रतीक हो। तर लुइटेलको कविता कामुको निरर्थकतामा अडिँदैन। यहाँ प्रतीक्षा दण्ड होइन; सम्भावनाको मौन साधना हो। प्रतीक्षाभित्र निराशा अवश्य छ, तर त्यसलाई चिर्दै आशाको सूक्ष्म किरण पनि जीवित छ। यस अर्थमा कविको दृष्टि अस्तित्ववादको निराशाभन्दा मानवतावादी आशावादतर्फ उन्मुख देखिन्छ।

टी. एस. इलियटको प्रसिद्ध काव्यकृति फोर क्वार्टेट्समा समय र अनन्तताको सम्बन्ध अत्यन्त जटिल दार्शनिक विमर्शका रूपमा प्रस्तुत हुन्छ। इलियट लेख्छन् वर्तमान क्षणभित्र नै विगत र भविष्य दुवै अन्तर्निहित हुन्छन्। ‘टोकन नम्बर १७२’ मा पनि प्रतीक्षाको प्रत्येक क्षण समयको सामान्य मापन होइन; त्यो विगतका स्मृति, वर्तमानको पीडा र भविष्यको अनिश्चित आशालाई एउटै बिन्दुमा समेट्ने अस्तित्वगत अनुभव हो। यहाँ समय घडीको काँटाले होइन, धड्कनको लयले मापन हुन्छ; मिनेटहरू गणितीय एकाइ होइनन्, भावनात्मक आयाम हुन्।

यस कविताको अन्तरध्वनि सामुएल बेकेटको प्रसिद्ध नाटक वेटिङ फर गोडोसँग पनि संवाद गर्छ। बेकेटका पात्रहरू प्रतीक्षामै बाँच्छन्, तर उनीहरूको प्रतीक्षा अन्ततः कुनै निष्कर्षमा पुग्दैन। प्रतीक्षा त्यहाँ अस्तित्वको विडम्बना हो।  लुइटेलको प्रतीक्षा भने त्यसभन्दा भिन्न छ। अस्पतालको प्रतीक्षालयमा बसेका मानिसहरू मृत्युको सम्भावना र जीवनको आशाबीच उभिएका छन्। उनीहरूलाई परिणाम थाहा छैन, तर आशा त्यागेका छैनन्। यही कारण यो कविता निरर्थक प्रतीक्षाको होइन, अर्थपूर्ण धैर्यको कविता बनेको छ।

पूर्वीय चिन्तनसँग तुलना गर्दा यसको दार्शनिक क्षितिज अझ व्यापक हुन्छ। भागवद्गीताले कर्म गर्न सिकाउँछ, फलको अधीर प्रतीक्षामा बाँधिन होइन “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।” यहाँ प्रतीक्षा निष्क्रिय निषेध होइन संयम, विश्वास र आत्मानुशासनको आध्यात्मिक अवस्था हो। गौतम बुद्धले पनि प्रत्येक क्षण परिवर्तनशील रहेको बताउँदै वर्तमानको सचेत अनुभवलाई मुक्ति–मार्ग माने। ‘टोकन नम्बर १७२’ मा अस्पतालको प्रतीक्षालय यही आध्यात्मिक परीक्षणस्थलमा रूपान्तरित हुन्छ, जहाँ मानिस आफ्नो असहायता, सीमितता र नश्वरतासँग प्रत्यक्ष साक्षात्कार गर्छ।

यसरी हेर्दा यो कविता प्रतीक्षाको मनोवैज्ञानिक चित्रण मात्र होइन, समय, आशा, नश्वरता र मानव अस्तित्वको गहन दार्शनिक विमर्श हो। प्रत्येक मिनेट यहाँ एउटा प्रश्न हो, प्रत्येक घण्टा एउटा सम्भावना, प्रत्येक सास एउटा अनलिखित भविष्य, र प्रत्येक प्रतीक्षा जीवनलाई अझ गहिरो रूपमा बुझ्ने आध्यात्मिक अवसर। यही कारण ‘टोकन नम्बर १७२’ नेपाली समकालीन कवितामा प्रतीक्षालाई सर्वकालिक मानवीय अनुभवको उच्चतम काव्यिक रूप दिने दुर्लभ र स्मरणीय कृति बनेर स्थापित हुन्छ।

मानवीकरण : निर्जीव वस्तुहरूको नैतिक चेतना

उमेश लुइटेलको काव्यशिल्पको अर्को उल्लेखनीय र विशिष्ट पक्ष मानवीकरण हो। नेपाली कवितामा मानवीकरणको प्रयोग नयाँ साहित्यिक उपकरण होइन, तर ‘टोकन नम्बर १७२’ मा यसको प्रयोग केवल अलङ्कारिक सौन्दर्य सिर्जना गर्ने उद्देश्यमा सीमित छैन। यहाँ मानवीकरण काव्यशिल्प मात्र होइन, अस्तित्व, नैतिकता र मानवताको गहिरो दार्शनिक विमर्श निर्माण गर्ने माध्यम बनेको छ। कवितामा अस्पतालका गमलाहरू मुस्कुराउँछन्, रगतका थैलाहरू उपवास बस्छन्, व्हिलचेयरहरूले रोग बिसाउने कसम खान्छन्, औषधिका खोलहरू शरीर समर्पण गर्न खोज्छन्, क्यालेन्डरले दिनहरू थप्दै जान्छ र अस्पतालका निर्जीव उपकरणहरूले मानौँ मानिसका मौन पीडाहरूलाई आफ्नै भाषामा अभिव्यक्त गरिरहेका हुन्छन्। यसरी अस्पतालका प्रत्येक वस्तु चेतनायुक्त पात्रमा रूपान्तरित हुन्छन्, जसले जीवन, पीडा, सेवा र नश्वरताका गहन अनुभूतिहरूलाई बोकेका छन्।

यस मानवीकरणको वास्तविक शक्ति यसको नैतिक अन्तर्ध्वनिमा निहित छ। कविताले एउटा गम्भीर विडम्बना उद्घाटित गर्छ।निर्जीव वस्तुहरूमा मानवीय संवेदना बाँकी छ, तर जीवित मानिसहरू क्रमशः संवेदनाशून्य हुँदै गइरहेका छन्। गमलाहरूले मुस्कानद्वारा बिरामीलाई स्वागत गर्छन्, तर समाजका धेरै मानिसहरू पीडितको वेदनाप्रति मौन र उदासीन छन्। खाली रगतका थैलाहरूले आफ्नो सम्पूर्ण अस्तित्व अर्को जीवन बचाउन अर्पण गरिसकेका छन्, तर मानिस स्वयं त्यागभन्दा स्वार्थतर्फ उन्मुख देखिन्छ। यही द्वन्द्वले कवितालाई सामाजिक र नैतिक आलोचनाको उच्च धरातलमा पुर्‍याउँछ। कविले वस्तुहरूलाई मानवीय बनाएका मात्र छैनन्, उनले मानवलाई आफ्नै हराउँदै गएको मानवतासँग साक्षात्कार गराएका छन्। यही सृजनात्मक उल्टो संरचनाले कवितालाई गहन दार्शनिक उचाइ प्रदान गरेको छ।

विश्वसाहित्यमा पनि मानवीकरणको यस्तो गहिरो प्रयोग विरलै भेटिन्छ। रवीन्द्रनाथ ठाकुरका कविताहरूमा नदी, फूल, हावा र प्रकृतिका तत्त्वहरू मानवीय आत्माका सहयात्री बन्छन्; पाब्लो नेरुदाका ओड्स हरूमा दैनिक जीवनका साधारण वस्तुहरूले मानवीय गरिमा प्राप्त गर्छन्; राइनर मारिया रिल्केका काव्यमा वस्तुहरू मौन आध्यात्मिक चेतनाका प्रतीकका रूपमा उपस्थित हुन्छन्। तर उमेश लुइटेलको मौलिकता यसमा छ कि उनले प्रकृतिका वस्तुलाई होइन, अस्पतालका पूर्णतः उपयोगितावादी र यान्त्रिक सामग्रीहरूलाई नै मानवीय आत्मा प्रदान गरेका छन्। यही कारण उनका बिम्बहरू केवल सुन्दर छैनन्; ती नैतिक प्रश्नहरू उठाउने काव्यिक संरचनामा परिणत भएका छन्।

पूर्वीय चिन्तनको दृष्टिले हेर्दा पनि यो मानवीकरण अत्यन्त अर्थपूर्ण देखिन्छ। उपनिषद्हरूले सम्पूर्ण सृष्टिमा एउटै चेतनाको व्याप्ति स्वीकार गर्छन्, बौद्ध दर्शनले परस्पर निर्भर अस्तित्व (प्रतित्यसमुत्पाद) को सिद्धान्तद्वारा कुनै पनि वस्तु पूर्णतः अलग छैन भन्ने प्रतिपादन गर्छ, र लाओत्सेले प्रकृतिका प्रत्येक तत्त्वलाई जीवनको मौन गुरु मान्छन्। ‘टोकन नम्बर १७२’ मा अस्पतालका वस्तुहरू पनि यही सार्वभौमिक चेतनाका वाहक बनेका छन्। तिनीहरू बोल्दैनन्, तर तिनको मौन उपस्थितिले मानव जीवन, करुणा, सेवा, त्याग र नश्वरताबारे गहन संवाद आरम्भ गर्छ। यही कारण यो कविता केवल अलङ्कारिक सौन्दर्यको उदाहरण होइन; यो मानवीकरणमार्फत आधुनिक समाजको नैतिक संवेदनहीनतामाथि गरिएको अत्यन्त कलात्मक, मार्मिक र दार्शनिक प्रश्न हो। यही विशेषताले उमेश लुइटेललाई समकालीन नेपाली कवितामा विशिष्ट काव्यशिल्पीका रूपमा स्थापित गर्दछ।

बिम्ब र प्रतीकको सौन्दर्य

यस कविताको अर्को असाधारण उपलब्धि यसको बिम्बात्मक संरचना हो। “कमिला-ताँती मान्छेहरू”, “घिटीघिटी सासहरू”, “रगतको ट्याटु”, “पर्खाइको क्यानभास”, “सेलाइनको जल वियोजन” जस्ता बिम्बहरूले पाठकलाई केवल दृश्य देखाउँदैनन्; उनीहरूलाई अनुभव गराउँछन्। यी बिम्बहरू वर्णनात्मक होइनन्, अनुभूतिमूलक छन्। प्रत्येक बिम्बले दुई तहमा काम गर्छ—पहिलो, अस्पतालको दृश्य निर्माण गर्छ; दोस्रो, मानव अस्तित्वको गहिरो सत्य उद्घाटित गर्छ।

यही अर्थमा लुइटेलको काव्यभाषा केवल अभिव्यक्तिको माध्यम होइन त्यो चिन्तनको संरचना हो। शब्दहरू यहाँ सूचना दिँदैनन्, अनुभूति सिर्जना गर्छन्। कविता पढिसकेपछि पाठकले अस्पताल मात्र सम्झँदैन, उसले आफ्नै जीवन, आफ्नै प्रतीक्षा र आफ्नै नश्वरताको सामना गर्न थाल्छ। यही महान् कविताको अन्तिम सफलता हो।

 

कविताको प्रारम्भिक दृश्य अत्यन्त प्रभावकारी छ।

“ओपिडी काउन्टर खुल्नुअघि

टोकन नम्बर १७२ हातमा राखेर

आँखाहरू पर्खाइको क्यानभासमा फिका तस्बिर हेरिरहन्छन् ।

​

अस्पतालका गमलाहरू

मुस्कान बोकेर स्वागत गरिरहेका छन्

बिरामीहरू खुसी खोज्दै

रोगको सन्तापले ओइलाएका छन् ।”

यहाँ “पर्खाइको क्यानभास” अत्यन्त सुन्दर रूपक हो। मानिसको जीवन वास्तवमा प्रतीक्षाहरूको संग्रह हो। जन्मदेखि मृत्युसम्म मानिस केही न केही कुराको प्रतीक्षा गरिरहेको हुन्छ। अस्पतालमा त्यो प्रतीक्षा अझ तीव्र हुन्छ। कविले आँखालाई चित्रकार र प्रतीक्षालाई क्यानभास बनाएका छन्। यो दृश्यात्मकता नेपाली कवितामा दुर्लभ सौन्दर्य बोकेको छ।

‘टोकन नम्बर १७२’ को एक अत्यन्त प्रभावशाली विशेषता यसको सशक्त मानवीकरण हो। यस कवितामा कविले अस्पतालका उपकरण, सामग्री र वस्तुहरूलाई भावना, चेतना र अनुभूति भएका जीवित पात्रका रूपमा उभ्याएका छन्। यही कलात्मक प्रविधिले कवितालाई थप जीवन्त, मार्मिक र प्रभावकारी बनाएको छ।

कविताको पङ्क्ति“अस्पतालका गमलाहरू मुस्कान बोकेर स्वागत गरिरहेका छन्”  यस दृष्टिले अत्यन्त सुन्दर उदाहरण हो। वास्तविक जीवनमा गमलाहरू न मुस्कुराउँछन्, न कसैलाई स्वागत गर्छन्। तर कविको कल्पनाशील दृष्टिले तिनलाई मानवीय व्यवहार प्रदान गरेका छन्। अस्पतालमा प्रवेश गर्ने बिरामीहरू पीडा, चिन्ता र अनिश्चितताले भरिएका हुन्छन्। त्यस्तो वातावरणमा हरिया गमलाहरू आशा, ताजगी र जीवनप्रतिको विश्वासका प्रतीक बनेका छन्। यहाँ गमलाहरूले मानिसले गर्न नसकेको काम गरिरहेका छन्। उनीहरू मौन भएर पनि सान्त्वना दिइरहेका छन्।

त्यस्तै, “रगतका थैलाहरू उपवास बसेका छन्” भन्ने पङ्क्ति मानवीकरणको अर्को उत्कृष्ट नमुना हो। रगत चढाइसकेपछि खाली भएका थैलाहरूलाई कविले उपवासरत साधकको रूपमा चित्रण गरेका छन्। उपवास सामान्यतः कुनै उद्देश्य, त्याग वा आध्यात्मिक अनुशासनसँग जोडिन्छ। यस बिम्बले रगतका थैलाहरूले आफ्नो सम्पूर्ण अस्तित्व अरूको जीवन बचाउन अर्पण गरिसकेको भाव व्यक्त गर्छ। यसरी एउटा साधारण चिकित्सकीय सामग्री नै त्याग, सेवा र बलिदानको प्रतीकमा रूपान्तरित हुन्छ।

कवितामा सेलाइन बोतल, व्हिलचेयर, मास्क, सुई, क्यालेन्डर लगायत अनेक वस्तुहरू पनि मानवीय भूमिकामा देखिन्छन्। परिणामतः अस्पताल बोल्ने, सुन्ने, पीडा महसुस गर्ने र आशा बाँड्ने जीवित संसारमा रूपान्तरित हुन्छ। यही मानवीकरण कविताको कलात्मक सौन्दर्य, भावनात्मक गहिराइ र संवेदनात्मक प्रभावको प्रमुख स्रोत बनेको छ।

कवितामा दृश्य बिम्ब अत्यन्त सशक्त छ। पाठक अस्पतालको प्रत्येक कोठामा पुग्छ। ओपिडी काउन्टर देख्छ। आईसीयु देख्छ। भेन्टिलेटर कोठा देख्छ। प्रयोगशाला देख्छ। व्हिलचेयर देख्छ। सेलाइन देख्छ। कविताले पाठकलाई दृश्यभित्रै प्रवेश गराउँछ।

कमिला–ताँती मान्छेहरू कोठा कोठा पस्छन्

आईसीयुका घिटीघिटी सासहरू

रुकी–रुकी न्याउली धुन सुनाइरहन्छन् ।

​

दुर्घटनाका चिच्याहटहरू

भेन्टिलेटर कोठाका भित्ताभित्ता कुदिरहन्छन्

रगतको ट्याटु खोपेका रुवाहरू

जुत्ताचप्पलसँग टाँसिएर जतातता अलपत्र परिरहन्छन् ।

​

यो उपमा अत्यन्त प्रभावकारी छ। अस्पतालमा आउने मानिसहरूको भीडलाई कमिलाको लस्करसँग तुलना गरिएको छ। सानो वाक्य। तर विशाल दृश्य। यही काव्यिक अर्थसघनता हो।

कविताको यो अंशमा अस्पतालको दृश्य एउटा जीवित, कम्पनशील र पीडाले भरिएको सामाजिक शरीरका रूपमा प्रकट हुन्छ। कमिला-ताँती मान्छेहरू कोठा कोठा पस्छन् भन्ने बिम्बले मानिसहरूको भीडलाई कमिलाको लस्करसँग तुलना गरेर अस्तित्वको भीडभाड र असहायता देखाउँछ। यहाँ व्यक्ति हराउँछ, केवल भीड रहन्छ। अस्पतालको कोरिडोरहरू मानौँ अस्तित्वका भूलभुलैया बनेका छन्, जहाँ प्रत्येक मान्छे आफ्नो पीडाको खोजीमा दौडिरहेको छ।

 

“आईसीयुका घिटीघिटी सासहरू / रुकी-रुकी न्याउली धुन सुनाइरहन्छन्” भन्ने पंक्तिले जीवन र मृत्युबीचको सूक्ष्म सीमालाई अत्यन्त करुणामय रूपमा उजागर गर्छ। घिटीघिटी सासहरू जीवनको अन्तिम सङ्गीत हुन्। न्याउलीको विरही धुनसँगको तुलना नेपाली सांस्कृतिक स्मृतिमा गहिरो रूपमा गढिएको दुःखको प्रतीकलाई सक्रिय बनाउँछ। यहाँ सास नै संगीत बनेको छ र त्यो संगीत विदाइको गीत हो।

 

अर्कोतर्फ, “दुर्घटनाका चिच्याहटहरू भेन्टिलेटर कोठाका भित्ताभित्ता कुदिरहन्छन्” भन्ने बिम्बले पीडालाई स्थिर वस्तु होइन, गतिशील त्रासदीका रूपमा देखाउँछ। चिच्याहटहरू भित्तामा ठोक्किँदै दौडिन्छन्, मानौँ पीडाको कुनै अन्त्य छैन, केवल प्रतिध्वनि छ।

“रगतको ट्याटु खोपेका रुवाहरू” अत्यन्त सशक्त प्रतीक हो। रगत यहाँ पीडाको स्थायी चिन्ह बनेको छ, शरीरमा मात्र होइन, स्मृतिमा पनि कोरिएको घाउ हो। रुवाहरू ट्याटु बनेका छन्, अर्थात् दुःख अब क्षणिक होइन, स्थायी पहिचान बनेको छ।

जुत्ताचप्पलसँग टाँसिएर जतातता अलपत्र परिरहन्छन् भन्ने अन्तिम बिम्बले मृत्यु र दुर्घटनापछि बाँकी रहने अस्तव्यस्तता, असन्तुलन र मानव जीवनको नाजुकतालाई उजागर गर्छ। यहाँ वस्तुहरू पनि मौन साक्षी बनेका छन्।समग्रमा, यो अंश अस्तित्वगत त्रास, सामाजिक भीड र मानवीय पीडाको काव्यिक दस्तावेज हो।

यसरी हेर्दा, न्याउलीको धुन जीवनबाट बिछोड हुन लागेको आत्माको अन्तिम गीत बनेको छ। यो विरह कुनै प्रेमीबाट छुट्टिनुको मात्र विरह होइन यो संसार, सम्बन्ध, सपना, स्मृति र सम्पूर्ण जीवनबाट अलग हुन लागिएको विरह हो। त्यसैले यहाँ सास स्वयं जीवनसँगको अन्तिम संवाद र अन्तिम विरहगान बनेको छ। यही कारणले यो बिम्ब कविताको सबैभन्दा संवेदनशील, करुणामय र स्मरणीय अभिव्यक्तिमध्ये एक बनेको छ।

कवितामा प्रतीकवादको प्रयोग अत्यन्त परिपक्व, गहन र दार्शनिक छ। कविले अस्पतालका सामान्य वस्तुहरूलाई मानव अस्तित्वका सत्यहरूको प्रतिनिधि प्रतीकमा रूपान्तरण गरेका छन्। यही कारणले कविता यथार्थको वर्णनबाट माथि उठेर जीवन-दर्शनको पाठ बन्न पुगेको छ।

कवितामा अक्सिजन सिलिन्डर मानिसले मृत्युको अनिवार्य सत्यलाई केही समय पर धकेल्न खोज्ने प्रयासको प्रतीक हो। यसले जीवनको नाजुकता र मानव नियन्त्रणको सीमिततालाई उजागर गर्छ। मानिस प्रविधिमाथि निर्भर हुन सक्छ, तर जीवनको अन्तिम निर्णय उसको हातमा हुँदैन।

त्यस्तै सेलाइन क्षीण बन्दै गएको अस्तित्वलाई कृत्रिम रूपमा निरन्तरता दिने मानवीय प्रयत्नको प्रतीक हो। यसले जीवनलाई टिकाइराख्ने संघर्षको कथा भन्छ। तर यस संघर्षभित्र पनि नश्वरताको मौन सत्य लुकेको छ।

 

भेन्टिलेटर झन् गहिरो प्रतीक हो। यो जीवन र मृत्युबीचको सीमारेखामा उभिएको एउटा पुलजस्तै देखिन्छ। एकातिर आशा छ। अर्कोतिर अन्तिम विदाइ। भेन्टिलेटरमा टिकेको सासले अस्तित्वको क्षणभंगुरता र अनिश्चिततालाई उद्घाटित गर्छ।त्यसैगरी व्हिलचेयर मानव असहायताको प्रतीक बनेर उभिन्छ। यसले मानिसको शारीरिक दुर्बलता मात्र होइन, जीवनयात्रामा प्रत्येक व्यक्ति कुनै न कुनै रूपमा परनिर्भर हुने यथार्थलाई पनि संकेत गर्छ।यसरी अस्पतालका यी वस्तुहरू कवितामा पूर्वीय नश्वरतावाद, बौद्ध दुःखदर्शन र अस्तित्ववादी चिन्तनका जीवित प्रतीक बनेका छन्। यहाँ उपकरणहरू मौन छन्, तर तिनका प्रतीकात्मक अर्थहरूले जीवन, मृत्यु, समय र मानव सीमाबोधबारे गहन दार्शनिक संवाद गरिरहेका छन्।

 

कविताको अन्तिम पंक्तिमा व्यक्त अस्तित्ववादी चेतना यसको दार्शनिक चरमबिन्दु हो। “जन्मिदै आएको सासले त छोडेर जान्छ / तिम्रो अक्सिजन सिलिन्डरको भरोसा के छ !” यो मानव अस्तित्वको मूल प्रश्न हो। यहाँ कवि विज्ञान, प्रविधि र चिकित्सा प्रणालीको सीमितता उजागर गर्दै जीवनको अन्तिम सत्यसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्छन्।

मानिस आधुनिक युगमा प्रविधिमाथि अत्यधिक निर्भर भएको छ। अक्सिजन सिलिन्डर, भेन्टिलेटर, औषधि र चिकित्सा उपकरणहरूलाई जीवनको रक्षक मानिन्छ। तर कविताले प्रश्न उठाउँछ के यी सबैले जीवनको अन्तिम निर्णय गर्न सक्छन्? के मृत्युलाई रोक्न सकिन्छ? यहाँ कवि स्पष्ट रूपमा देखाउँछन् कि प्रविधि जीवनलाई केही समय स्थगित गर्न सक्छ, तर अस्तित्वको अन्तिम सत्यलाई पराजित गर्न सक्दैन। मृत्यु यहाँ कुनै दुर्घटना होइन; यो अस्तित्वको अपरिहार्य संरचना हो।

यो चिन्तनलाई दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा मार्टिन हाइडेगरको मृत्यु–उन्मुख अस्तित्व अवधारणासँग गहिरो सम्बन्ध देखिन्छ। हाइडेगरका अनुसार मानव अस्तित्व तब मात्र प्रामाणिक हुन्छ जब उसले आफ्नो मृत्युको अनिवार्यतालाई स्वीकार गर्छ। मृत्यु कुनै अस्तित्वभित्रै निहित सम्भावना हो। कवितामा पनि सासको क्षणभंगुरता र निरन्तर खस्दै गएको जीवन यही चेतनाको प्रतीक बनेको छ।

 

यसै सन्दर्भमा, मृत्युको चेतना भय होइन, जागरण हो। कविताले जीवनलाई निराशाको रूपमा होइन, मूल्यवान अनुभूतिको रूपमा प्रस्तुत गर्छ। जब मानिसले बुझ्छ कि सास स्थायी होइन, तब प्रत्येक क्षण अर्थपूर्ण बन्छ। यही बिन्दुमा अस्तित्ववादी दर्शनको सत्य प्रकट हुन्छ। जीवनको मूल्य मृत्युको उपस्थितिबाट मात्र उजागर हुन्छ।

यो दृष्टि जाँ–पोल सार्त्रको स्वतन्त्रता र जिम्मेवारीको विचारसँग पनि जोडिन्छ। सार्त्रका अनुसार मानिस स्वतन्त्र छ, तर यही स्वतन्त्रतासँग मृत्युको अनिश्चितता पनि जोडिएको छ। कवितामा अस्पतालको वातावरण यही अनिश्चितताको प्रतीक बनेको छ जहाँ प्रत्येक सास अन्तिम हुन सक्छ।

जम्मै रगत चढाएर

रगतका थैलाहरू उपवास बसेका छन्

पानी सिनित्तै रित्याएर

सेलाइन बोतलहरू जल वियोजनको सिकार भएका छन् ।

प्रवेश निषेध प्रयोगशालाका डिब्बाहरू

दिसापिसाब जम्मा गर्न जमजमाउँछन्

प्याकेटमा लुकेका सुईहरू खुन चुस्न आतुर हुन्छन्

केमिकलको शक्तिमा बूढो सूक्ष्मदर्शक यन्त्र

रोग पत्ता लगाइदिने दावा गरिरहन्छ ।

​

 

यसरी कविता विज्ञान र आध्यात्मिकताको बीचमा एउटा दार्शनिक पुल निर्माण गर्छ। एकातिर प्रविधिको भरोसा छ, अर्कोतिर अस्तित्वको निस्सहायता। जीवनलाई कुनै उपकरणले होइन, चेतनाले अर्थ दिन्छ। मृत्युको स्वीकारले नै जीवनलाई संवेदनशील र प्रामाणिक बनाउँछ। यही नै कविताको अस्तित्ववादी शिखर हो।

औँलाको रखबालीमा

टाउको चिरेर घाउ सिलाइदिने पञ्जाहरू

डस्टबिनभित्र लत्याकलुतुक परेका छन्

मुखमा सजिएर फोक्सो बचाएका मास्कहरू

धुलोमैलो पाउडर दलेर सङ्क्रमित भएका छन् ।

​

अस्पतालको अनलाइन खाता

शुल्कको लामपुच्छ्रे सूची देखाउँछ

हरिया तन्नाहरू विश्रामको निम्तो दिन्छन्

व्हिलचेयरहरू रोग बिसाउने कसम खान्छन्

औषधिका खोलहरू शरीर समर्पण गर्न खोज्छन्

क्यालेन्डर दिनमाथि दिन थपिदिन्छ ।

​

प्रिय, टोकन नम्बर १७२ !

जन्मिदै आएको सासले त छोडेर जान्छ

तिम्रो अक्सिजन सिलिन्डरको भरोसा के छ !

​

सहानुभूतिका मलमपट्टी लगाइदिनू

सान्त्वनाका स्पर्शहरू दिनू

आरोग्यताको प्रेस्क्रिप्सन लेखिदिनू ।

कविताको यो अंश मानव जीवन, चिकित्सा प्रणाली र अस्तित्वको नाजुक सम्बन्धलाई अत्यन्त गहिरो दार्शनिक दृष्टिले उजागर गर्छ। यहाँ अस्पताल आधुनिक सभ्यताको नैतिक, आर्थिक र अस्तित्वगत संरचनाको प्रतिबिम्ब बनेको छ। कविले वस्तुहरूलाई नैतिक विघटन र मानवीय विफलताको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

 

भाषा–शैली, समकालीन नेपाली कवितामा ‘टोकन नम्बर १७२’ को स्थान र समग्र मूल्याङ्कन

लुइटेलको ‘टोकन नम्बर १७२’ को सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको भाषिक संयम, अर्थको गहिराइ र काव्यिक सम्प्रेषणीयतामा निहित छ। समकालीन नेपाली कवितामा भाषालाई जटिल, दुर्बोध वा अत्यधिक बौद्धिक बनाउने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ; तर लुइटेलले सरल भाषाभित्र असाधारण अर्थको ब्रह्माण्ड सिर्जना गरेका छन्। उनका शब्दहरू अलङ्कारले थिचिएका छैनन्, न त कृत्रिम बौद्धिकताको प्रदर्शनमा अल्झिएका छन्। भाषा यहाँ जीवनबाट जन्मिएको छ, अनुभूतिबाट परिपक्व भएको छ र करुणाबाट आलोकित भएको छ। यही कारण कविताले पाठकलाई प्रभावित मात्र गर्दैन, उसलाई आफ्नो जीवन, आफ्ना सम्बन्ध र आफ्नै नश्वरतासँग संवाद गर्न बाध्य बनाउँछ।

कविताको मुक्तछन्द अत्यन्त स्वाभाविक छ। यसमा कुनै छन्दगत बाध्यता छैन, तर आन्तरिक लय अत्यन्त सशक्त छ। प्रत्येक पङ्क्ति अर्को पङ्क्तिसँग भावनात्मक रूपमा जोडिएको छ। वाक्यहरूको छोटोपन, विरामहरूको संयमित प्रयोग, ध्वन्यात्मक पुनरावृत्ति र दृश्यात्मक संरचनाले कवितालाई चलचित्रका दृश्यजस्तै गतिशील बनाएको छ। पाठकले कविता पढ्दैन; मानौँ अस्पतालको प्रत्येक गल्ली, प्रतीक्षालय, आईसीयू, प्रयोगशाला र भेन्टिलेटर कक्ष हुँदै स्वयं यात्रा गरिरहेको हुन्छ। यही दृश्यात्मकता लुइटेलको काव्यशिल्पको विशिष्ट उपलब्धि हो।

भाषिक दृष्टिले अर्को उल्लेखनीय पक्ष यसको अर्थसघनता  हो। एउटा सानो बिम्बले बहुआयामिक अर्थ निर्माण गर्छ। “पर्खाइको क्यानभास”, “रगतको ट्याटु”, “घिटीघिटी सास”, “रगतका थैलाहरू उपवास बसेका छन्”, “अक्सिजन सिलिन्डरको भरोसा” जस्ता अभिव्यक्तिहरू केवल काव्यिक सौन्दर्यका उदाहरण होइनन्; ती मानव अस्तित्वका दार्शनिक व्याख्या हुन्। यस्तो अर्थ–बहुलता विश्वस्तरीय कविताको महत्त्वपूर्ण विशेषता मानिन्छ। यही कारण यो कविता पहिलो पाठमै समाप्त हुँदैन; प्रत्येक पुनर्पाठमा यसले नयाँ अर्थ, नयाँ अनुभूति र नयाँ प्रश्नहरू उद्घाटित गरिरहन्छ।

कविताको अर्को विशिष्ट उपलब्धि यसको बहुस्तरीय संरचना हो। यसलाई अस्पतालको कविता भनेर मात्र सीमित गर्न सकिँदैन। यो प्रतीक्षाको कविता हो। यो मृत्युको कविता हो। यो करुणाको कविता हो। यो आधुनिक चिकित्सा प्रणालीको कविता हो। यो पूँजीवादी संस्थागत संरचनाको आलोचना हो। यो प्रेमको कविता हो। यो मानव अस्तित्वको कविता हो। अझ गहिराइमा हेर्दा यो आधुनिक सभ्यताको नैतिक परीक्षण पनि हो। महान् साहित्यको विशेषता यही हो कि त्यसले सीमित परिवेशलाई सार्वभौमिक अनुभूतिमा रूपान्तरण गर्छ। जेम्स जोयसले डब्लिनलाई विश्वमानवको चेतनाको शहर बनाए, फ्रान्ज काफ्काले एउटा कार्यालयलाई आधुनिक अस्तित्वको भूलभुलैयामा रूपान्तरण गरे, अन्तोन चेखभले सामान्य जीवनलाई मानवीय नियतिको दर्पण बनाए। त्यही परम्परामा उमेश लुइटेलले एउटा अस्पताललाई सम्पूर्ण मानव सभ्यताको प्रतीकात्मक रंगमञ्चमा रूपान्तरित गरेका छन्। यही कारण ‘टोकन नम्बर १७२’ को काव्यिक क्षितिज अस्पतालको भित्ताभन्दा धेरै परसम्म फैलिएको छ।

समकालीन नेपाली कविताको सन्दर्भमा यो कविता विशेष रूपमा उल्लेखनीय देखिन्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाली कवितामा सामाजिक यथार्थ, राजनीतिक प्रतिरोध र व्यक्तिगत अनुभूतिको लेखन व्यापक भए पनि दैनन्दिन जीवनका साधारण वस्तुलाई यति गहिरो दार्शनिक उचाइमा रूपान्तरण गर्ने कविता विरलै देखिन्छ। लुइटेलले अस्पतालका उपकरण, प्रतीक्षालय, गमला, रगतका थैला, व्हिलचेयर, सेलाइन, मास्क र अक्सिजन सिलिन्डरलाई केवल दृश्य सामग्रीका रूपमा प्रयोग गरेका छैनन्; उनले तिनलाई आधुनिक मानव नियतिको भाषामा बोल्न सक्षम बनाएका छन्। यही सृजनात्मक क्षमता उनका कवितालाई समकालीन नेपाली कविताको विशिष्ट उपलब्धिका रूपमा स्थापित गर्छ।

यस कविताले परम्परागत नेपाली कविताको करुणा–चेतनालाई आधुनिक अस्तित्ववादी चिन्तनसँग जोडेको छ। यसमा गौतम बुद्धको करुणा, भगवद्गीताको नश्वरताबोध, मार्टिन हाइडेगरको अस्तित्व–चेतना, अल्बेर कामुको जीवन–प्रश्न, र सामुएल बेकेटको प्रतीक्षाबोध जस्ता विश्वदृष्टिहरूसँग अन्तर्संवाद गर्ने क्षमता देखिन्छ। तर यो कुनै प्रभावको प्रतिलिपि होइन; यी सबै चिन्तनहरू नेपाली सामाजिक यथार्थ, अस्पतालको स्थानीय परिवेश र नेपाली भाषाको संवेदनासँग यति स्वाभाविक रूपमा घुलमिल भएका छन् कि कविता पूर्णतः मौलिक कृति बनेर उभिएको छ। यही मौलिकता कुनै पनि ठूलो कविको वास्तविक परिचय हो।

समग्र मूल्याङ्कनका दृष्टिले ‘टोकन नम्बर १७२’ समकालीन नेपाली कविताको अत्यन्त उल्लेखनीय उपलब्धि हो। यसले केवल एउटा अस्पतालको दृश्य चित्रण गर्दैन; यसले आधुनिक मानव सभ्यताको नैतिक अवस्था, अस्तित्वगत असुरक्षा, प्रतीक्षाको मनोविज्ञान, प्रेमको पुनर्स्थापना र करुणाको अपरिहार्यतालाई अत्यन्त कलात्मक रूपमा अभिव्यक्त गर्छ। यस कवितामा बिम्ब छ, प्रतीक छ, मानवीकरण छ, ध्वनि छ, दृश्य छ, दर्शन छ, करुणा छ, प्रेम छ र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण—मानिस छ। यही कारण यो कविता पढिसकेपछि पाठकले अस्पताललाई मात्र फरक दृष्टिले हेर्दैन; उसले आफ्नै जीवन, आफ्नै समय, आफ्ना सम्बन्ध र आफ्नै अन्तिम यात्रालाई पनि नयाँ आँखाले हेर्न थाल्छ।

साहित्यको सर्वोच्च उपलब्धि पाठकलाई केही क्षण भावुक बनाउनु मात्र होइन; उसको चेतनालाई रूपान्तरण गर्नु हो। ‘टोकन नम्बर १७२’ यही दुर्लभ उपलब्धि हासिल गर्ने समकालीन नेपाली कवितामध्ये एक हो। यसले मृत्युको छायाँभित्र जीवनको उज्यालो खोज्छ, प्रविधिको सीमाभित्र मानवताको अनन्त शक्ति देख्छ, र अन्ततः एउटा अविस्मरणीय सत्य उद्घोष गर्छ—मानिसलाई अन्तिम क्षणसम्म जीवित राख्ने शक्ति केवल अक्सिजनको सिलिन्डरमा होइन; प्रेम, करुणा, सहानुभूति र मानवीय स्पर्शमा निहित हुन्छ। यही कारण ‘टोकन नम्बर १७२’ एउटा सफल कविता मात्र होइन; यो समकालीन नेपाली साहित्यमा मानव अस्तित्वको मौन महाकाव्यका रूपमा दीर्घकालसम्म स्मरणीय रहने कृति हो।

सीमाहरू, आलोचनात्मक मूल्याङ्कन

कुनै पनि महान् साहित्यिक कृति पूर्ण हुँदैन। प्रत्येक सशक्त कृतिभित्र केही अपूर्णता, केही सम्भावना र केही अनुत्तरित प्रश्नहरू पनि रहन्छन्। यिनै सीमाहरूले भविष्यका पुनर्पाठ र नयाँ व्याख्याका सम्भावनाहरू सिर्जना गर्छन्। यस दृष्टिले हेर्दा ‘टोकन नम्बर १७२’ समकालीन नेपाली कविताको अत्यन्त प्रभावशाली र उच्चस्तरीय रचना भए पनि विश्वसाहित्यका कालजयी कृतिहरूसँग तुलना गर्दा केही सौन्दर्यगत, संरचनागत र दार्शनिक सीमाहरू देखापर्छन्।

सबैभन्दा पहिले, कविताको प्रतीकात्मक संरचना धेरै ठाउँमा प्रत्यक्ष र स्पष्ट बन्छ। उत्कृष्ट विश्वकवितामा प्रतीकले अर्थ उद्घाटन गर्दैन, अर्थको सम्भावना खोलिदिन्छ। टी. एस. इलियट, पाउल सेलान, राइनर मारिया रिल्के वा अक्टाभियो पाजका कवितामा प्रतीकहरू पाठकका लागि अनन्त व्याख्याको क्षेत्र खोल्छन्। ‘टोकन नम्बर १७२’ मा भने केही स्थानमा प्रतीकहरू आफ्नो अर्थ अत्यन्त छिट्टै उद्घाटित गर्छन्। परिणामतः पाठकलाई अर्थ निर्माण गर्ने स्वतन्त्रता केही सीमित भएको अनुभूति हुन सक्छ। केही बिम्बहरूले थप मौनता र संकेतात्मकता पाएको भए कविता अझ दीर्घजीवी व्याख्याको सम्भावना बोकेको हुन सक्थ्यो।

दोस्रो, कवितामा भावनात्मक तीव्रता अत्यन्त सशक्त छ, तर केही अंशमा यही भावनात्मक प्रवाहले आत्मसंयम गुमाएको अनुभव पनि हुन्छ। विश्वकविताका केही उत्कृष्ट उदाहरणहरूमा गहिरो पीडा अत्यन्त संयत भाषामा व्यक्त हुन्छ। विस्वावा शिम्बोर्स्का वा सेजारे पावेजेले करुणालाई न्यूनतम भाषामा व्यक्त गरेर अधिकतम प्रभाव सिर्जना गर्छन्। लुइटेलको कवितामा केही स्थानमा भावनाको प्रत्यक्ष उद्घोषले पाठकको स्वतन्त्र भावानुभूतिभन्दा कविको भावनात्मक आग्रह बढी प्रबल देखिन्छ। यदि केही भावहरू अझ मौन र अप्रत्यक्ष रूपमा व्यक्त भएका भए, कविताको कलात्मक प्रभाव अझ तीव्र बन्न सक्थ्यो।

तेस्रो, कविताले अस्पताललाई आधुनिक सभ्यताको रूपकका रूपमा अत्यन्त सफलतापूर्वक प्रयोग गरे पनि यसको दार्शनिक बहुस्वर अझ विस्तार हुन सक्थ्यो। दाँते, टी. एस. इलियट, चेस्लाव मिलोश वा अक्टाभियो पाजका काव्यमा व्यक्तिगत अनुभव, सांस्कृतिक इतिहास, मिथक, धर्म, राजनीति र सभ्यताको विमर्श एकै संरचनामा बहुस्वरात्मक रूपमा अन्तर्गुम्फित हुन्छन्। ‘टोकन नम्बर १७२’ मा भने दार्शनिक केन्द्र अस्पताल र मानव नश्वरतामै केन्द्रित रहन्छ। यदि यसले समय, स्मृति, सामाजिक असमानता, इतिहास वा सभ्यतागत संकटसँग अझ गहिरो अन्तर्सम्बन्ध स्थापित गरेको भए यसको बौद्धिक क्षितिज अझ फराकिलो बन्न सक्थ्यो।

चौथो, कविताको अन्त्य अत्यन्त मानवतावादी र आशावादी छ। “सहानुभूतिका मलमपट्टी लगाइदिनू”, “सान्त्वनाका स्पर्शहरू दिनू” जस्ता पङ्क्तिहरूले करुणाको उज्यालो स्थापित गर्छन्। यद्यपि विश्वसाहित्यका केही उत्कृष्ट आधुनिक कृतिहरूले अन्तिम निष्कर्ष पाठकमाथि छोड्ने प्रवृत्ति अपनाएका छन्। सामुएल बेकेटको वेटिङ फर गोडो वा फ्रान्ज काफ्काका रचनाहरूले अन्तिम उत्तर दिँदैनन्, उनीहरू प्रश्नलाई अझ गहिरो बनाउँछन्। लुइटेलको कविता भने अन्तिम चरणमा करुणा र प्रेमलाई स्पष्ट समाधानका रूपमा प्रस्ताव गर्छ। यसले कवितालाई भावनात्मक पूर्णता त दिन्छ, तर व्याख्यात्मक खुलापन केही घटाउँछ। खुला अन्त्य भएको भए पाठकीय सहभागिता अझ विस्तृत हुन सक्थ्यो।

पाँचौँ, कविताको केही स्थानमा मानवीकरण यति सघन रूपमा आएको छ कि यथार्थ र रूपकबीचको दूरी निकै न्यून हुन्छ। एउटै काव्यिक प्रविधिको निरन्तर प्रयोगले कतिपय पाठकलाई शैलीगत पुनरावृत्तिको अनुभूति गराउन सक्छ। यदि कतिपय खण्डमा मौनता, रिक्तता, संवाद वा प्रतीकात्मक विरोधाभासजस्ता अन्य शिल्पगत उपायहरू पनि समान रूपमा प्रयोग गरिएका भए काव्यिक बनोट अझ विविध र बहुरूपी बन्न सक्थ्यो।

यद्यपि यी सीमाहरू कविताका आधारभूत कमजोरी होइनन् बरु विश्वस्तरीय तुलनात्मक साहित्यिक मापदण्डबाट हेर्दा देखिने परिष्कारका सम्भावित क्षेत्रहरू हुन्। वास्तवमा कुनै पनि कृतिको मूल्याङ्कन त्यसले के प्राप्त गर्‍यो भन्ने आधारमा मात्र होइन, त्यसले भविष्यमा कहाँसम्म पुग्न सक्ने सम्भावना राख्छ भन्ने आधारमा पनि गरिन्छ। ‘टोकन नम्बर १७२’ ले नेपाली कवितामा अस्पतालजस्तो दैनन्दिन परिवेशलाई अस्तित्व, करुणा, प्रतीक्षा र नश्वरताको दार्शनिक रूपकमा रूपान्तरण गरेर महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हासिल गरेको छ। त्यसैले यसको सीमाहरू पनि यसको उपलब्धिको सन्दर्भमै अर्थपूर्ण देखिन्छन्।

समग्रमा, यी आलोचनात्मक टिप्पणीहरूले कविताको मूल्य घटाउँदैनन्; बरु यसलाई अझ गहिरो अध्ययन, पुनर्पाठ र अन्तर्राष्ट्रिय तुलनात्मक विमर्शको योग्य कृतिका रूपमा स्थापित गर्छन्। महान् साहित्यको विशेषता त्रुटिहीन हुनु होइन, निरन्तर नयाँ अर्थ उत्पन्न गर्न सक्नु हो। ‘टोकन नम्बर १७२’ यही अर्थमा समकालीन नेपाली कविताको उल्लेखनीय उपलब्धि हो यस्तो कविता, जसले प्रशंसा मात्र होइन, गम्भीर आलोचनात्मक संवाद पनि आमन्त्रण गर्छ। यही क्षमता नै कुनै पनि दीर्घजीवी साहित्यिक कृतिको वास्तविक परिचय हो।