गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

विराटनगर। साहित्यकार तथा समालोचक तोमनाथ उप्रेतीद्वारा लिखित समालोचनात्मक कृति ‘अक्षरभित्र चिन्तन’ को विराटनगरमा दोस्रोपटक स्थानीयस्तरमा विमोचन गरिएको छ। आदर्श माध्यमिक विद्यालय, विराटनगरमा आयोजित एक विशेष  समारोहमा कोशी प्रदेश सभाका माननीय सदस्य भीम पराजुलीले कृतिको विमोचन गर्नुभएको हो। यसअघि विमोचन भइसकेको कृतिलाई स्थानीय साहित्यिक समुदाय र पाठकसमक्ष पुनः परिचित गराउने उद्देश्यले कार्यक्रम आयोजना गरिएको आयोजकले जनाएको छ।

रतुवामाई समाज, विराटनगरको आयोजनामा सम्पन्न कार्यक्रममा कोशी प्रदेश सभाका माननीय सदस्य गणेश उप्रेती सुशील विशिष्ट अतिथिका रूपमा उपस्थित हुनुहुन्थ्यो। समाजका अध्यक्ष विष्णुराज लामिछानेको अध्यक्षतामा सम्पन्न कार्यक्रममा आदर्श माध्यमिक विद्यालय तथा सौंठा माध्यमिक विद्यालयका पूर्वप्रधानाध्यापक एवं रतुवामाई समाजका संस्थापक अध्यक्ष रमानाथ भट्टराई, साहित्यकार, बुद्धिजीवी, समाजका सल्लाहकार, कार्यसमिति सदस्य तथा विभिन्न क्षेत्रका व्यक्तित्वहरूको उल्लेख्य सहभागिता थियो।

दिपावली, छठ पर्व तथा नेपाल संवत् ११४७ लगायतका पर्वहरूको शुभकामना आदानप्रदानसँगै आयोजित कार्यक्रममा कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय, मोरङबाट कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय, उदयपुरमा सरुवा भई जान लाग्नुभएका उप्रेतीको सम्मानमा ‘फेरि भेटौँला’ कार्यक्रमसमेत आयोजना गरिएको थियो। साहित्यिक सिर्जना, सामाजिक आत्मीयता र राष्ट्रसेवाको अनुभवलाई एउटै समारोहमा जोड्दै आयोजित कार्यक्रमले साहित्य र सामाजिक सम्बन्धबीचको अन्तरसम्बन्धलाई समेत उजागर गरेको थियो।

कार्यक्रममा वक्ताहरूले नेपाली साहित्यको विकासमा सिर्जनासँगै समालोचनाको भूमिका उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुने धारणा व्यक्त गरे। प्रमुख अतिथि माननीय भीम पराजुलीले साहित्यिक कृतिको गम्भीर अध्ययन र विवेकपूर्ण मूल्याङ्कनले साहित्यिक क्षेत्रको गुणात्मक विकासमा योगदान पुर्‍याउने उल्लेख गर्नुभयो। उहाँले साहित्य समाजको चेतना, संस्कृति र जीवनअनुभूतिको अभिव्यक्ति भएकाले यसको अध्ययनले समाजलाई बुझ्ने दृष्टि प्रदान गर्ने धारणा राख्नुभयो।

विशिष्ट अतिथि माननीय गणेश उप्रेती सुशीलले साहित्यिक सिर्जनाको संरक्षण, प्रवर्द्धन र मूल्याङ्कनका लागि समालोचनात्मक अभ्यास आवश्यक रहेको बताउनुभयो। उहाँले स्थानीयस्तरमा सिर्जना भएका साहित्यिक कृतिहरूको अध्ययन र अभिलेखीकरणले क्षेत्रीय साहित्यिक पहिचानलाई राष्ट्रिय साहित्यिक परिदृश्यमा स्थापित गर्न सहयोग पुग्ने विचार व्यक्त गर्नुभयो।

पूर्वप्रधानाध्यापक तथा समाजका संस्थापक अध्यक्ष रमानाथ भट्टराईले साहित्यिक कृतिको मूल्याङ्कन  प्रशंसामा सीमित हुन नहुने उल्लेख गर्दै समालोचनाले सिर्जनाभित्रका विचार, कलात्मक पक्ष र सामाजिक सन्देशको गहन अन्वेषण गर्नुपर्ने बताउनुभयो। उहाँले स्थानीय साहित्यिक प्रतिभाको पहिचान र प्रोत्साहनमा यस्ता कृतिको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहने धारणा राख्नुभयो।

कार्यक्रमको अध्यक्षता गर्नुभएका विष्णुराज लामिछानेले साहित्यिक तथा सामाजिक गतिविधिमार्फत समाजमा बौद्धिक चेतना, आपसी सद्भाव र सांस्कृतिक सम्बन्ध सुदृढ बनाउने उद्देश्यले कार्यक्रम आयोजना गरिएको बताउनुभयो। उहाँले कृतिकार उप्रेतीको साहित्यिक योगदानको चर्चा गर्दै आगामी दिनमा पनि समाजले साहित्यिक र रचनात्मक गतिविधिलाई निरन्तरता दिने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नुभयो।

स्थानीय सिर्जनादेखि व्यापक साहित्यिक विमर्शसम्म

उप्रेतीद्वारा लिखित ‘अक्षरभित्र चिन्तन’ नेपाली साहित्यका विविध विधामा प्रकाशित कृतिहरूमाथि गरिएको समालोचनात्मक अध्ययनको सङ्ग्रह हो। विराटनगरलाई कर्मभूमि बनाएर साहित्यसाधनामा सक्रिय विभिन्न स्रष्टाका कविता, खण्डकाव्य, कथा, मुक्तक, हाइकु, उपन्यास तथा नाटकलगायतका कृतिलाई यसमा समेटिएको छ। सङ्ग्रहले स्थानीय साहित्यिक सिर्जनालाई व्यापक नेपाली साहित्यिक परिप्रेक्ष्यमा राखेर अध्ययन गर्ने प्रयास गरेको छ।

कृतिको मूल विशेषता साहित्यलाई मनोरञ्जन र भावनात्मक अभिव्यक्तिको सीमाभित्र मात्र नराखी सामाजिक यथार्थ, मानवीय संवेदना, जीवनदर्शन, वर्गीय असमानता, सांस्कृतिक चेतना र सामाजिक रूपान्तरणका प्रश्नसँग जोडेर विश्लेषण गर्नु हो। लेखकले कृतिका विषयवस्तु, पात्र, भाषाशैली, प्रतीक, संरचना र अन्तर्निहित जीवनदृष्टिको सूक्ष्म अध्ययनमार्फत सिर्जनाका बहुआयामिक पक्ष उजागर गरेका छन्।

सङ्ग्रहमा सीमा आभासको उपन्यास ‘महायुग’ र छवि वैरागी घिमिरेको ‘विविशारा’ मार्फत सामाजिक संरचना, शक्ति सम्बन्ध, वर्गीय विभाजन तथा मानवीय मनोविज्ञानका पक्षमाथि विमर्श गरिएको छ। उमेश लुइटेलको कवितासङ्ग्रह ‘आगो खरानी जान्दैन’ मा चेतना, आत्मबोध र जीवनदर्शनका आयामलाई विश्लेषण गरिएको छ। त्यसैगरी, बाबुराम पोखरेलको मुक्तकसङ्ग्रह ‘गोलढुङ्गा’ र मधु पोखरेलको ‘क्वाँटी’ मा जीवनका विविध अनुभूति, सामाजिक चेतना र मानवीय संवेदनाको अभिव्यक्तिलाई समालोचनाको विषय बनाइएको छ।

अर्जुन नेपालको नाटक ‘सीमा’, भवानीप्रसाद पोखरेलको कथासङ्ग्रह ‘कथा र अनुभूति’, लोचन रिजालको खण्डकाव्य ‘भोगाइ’ तथा हरिप्रसाद अधिकारीको कथासङ्ग्रह ‘चारमन दाउरा’ माथिका समीक्षाले मानवीय सम्बन्ध, सामाजिक यथार्थ, अस्तित्वबोध र जीवनका अन्तर्द्वन्द्वलाई समेटेका छन्।यसैगरी, चन्द्रकान्त भट्टराईको ‘वसन्तको पालुवा’, नानुमैया दाहालको ‘खुला आकाशमुनि’, अम्बिका खरेल उप्रेतीको ‘अन्धकारमा जून’, हेमसागर पोखरेलको ‘प्रिय हिमाल’, शैलेन घिमिरेको ‘अनुभूतिका रङहरू’, नेत्र खतिवडाको ‘ढुङ्गो फुलेपछि’ र सिजन श्रेष्ठको ‘हावामा अल्झिएको स्वर’ माथिका समालोचनामा प्रकृतिचेतना, राष्ट्रप्रेम, आशा, सङ्घर्ष, प्रयोगशीलता र स्वतन्त्र चिन्तनका पक्षलाई महत्त्व दिइएको छ।

सङ्ग्रहमा भीम केइरालाको ऐतिहासिक उपन्यास ‘महारानी देवलदेवी’ माथिको समीक्षा पनि विशेष उल्लेखनीय छ। उक्त समीक्षामा मध्यकालीन नेपालको राजनीतिक परिवेश, शक्ति सम्बन्ध, ऐतिहासिक चेतना र मानवीय सम्बन्धका जटिल पक्षको विश्लेषण गरिएको छ। यसले साहित्यिक कृतिलाई तत्कालीन इतिहास, समाज र राजनीतिक संरचनासँग जोडेर अध्ययन गर्नुपर्ने समालोचनात्मक मान्यतालाई अघि सारेको छ।

प्रशंसाभन्दा पर विवेकपूर्ण समालोचनाको अभ्यास

उप्रेतीको समालोचनात्मक दृष्टिकोणको महत्त्वपूर्ण पक्ष साहित्यिक कृतिको मूल्याङ्कनमा व्यक्तिगत आग्रह, पूर्वाग्रह र लेखकको प्रतिष्ठाभन्दा पाठगत प्रमाण, ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सन्दर्भ र कलात्मक संरचनालाई प्राथमिकता दिनु हो। उनका समीक्षाले साहित्यिक समालोचनालाई प्रशंसा वा निन्दाको औपचारिक अभ्यासबाट माथि उठाएर कृतिका सबल पक्ष, अन्तर्विरोध, वैचारिक आधार र सामाजिक अर्थको खोजी गर्ने बौद्धिक प्रक्रियाका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

साहित्यिक सिर्जना समाजको प्रतिबिम्ब मात्र होइन, समाजलाई प्रश्न गर्ने, स्थापित मान्यताको परीक्षण गर्ने र नयाँ चेतनाको निर्माण गर्ने माध्यम पनि हो। यही मान्यतालाई आत्मसात् गर्दै ‘अक्षरभित्र चिन्तन’ ले सिर्जनाभित्र अन्तर्निहित विचार, जीवनानुभूति र कलात्मक अभिव्यक्तिको सम्बन्ध खोतल्ने प्रयास गरेको देखिन्छ। यस अर्थमा कृति सिर्जना र समालोचनाबीचको संवादलाई सुदृढ बनाउने एउटा बौद्धिक प्रयत्नका रूपमा समेत महत्त्वपूर्ण छ।

विराटनगरको साहित्यिक परिवेशमा सक्रिय स्रष्टाहरूका कृतिलाई एउटै समालोचनात्मक सङ्ग्रहमा समेटिनुले स्थानीय साहित्यको दस्तावेजीकरण र मूल्याङ्कनमा योगदान पुर्‍याउने अपेक्षा गरिएको छ। स्थानीय साहित्यिक गतिविधि, स्रष्टाका सिर्जना र तिनमाथि भएका बौद्धिक विमर्शलाई अभिलेखबद्ध गर्नु साहित्यिक इतिहास निर्माणको महत्त्वपूर्ण आधार हो। यस दृष्टिले कृतिले विराटनगरको साहित्यिक योगदानलाई फराकिलो नेपाली साहित्यिक परिदृश्यसँग जोड्ने प्रयत्न गरेको छ।

साहित्यमा सिर्जनाको विस्तारसँगै आलोचनात्मक चेतनाको विकास पनि अपरिहार्य हुन्छ। सिर्जनाले अनुभूति र विचार अभिव्यक्त गर्छ भने समालोचनाले त्यसको अर्थ, सान्दर्भिकता, सौन्दर्य र सामाजिक प्रभावको परीक्षण गर्छ। यी दुईबीचको स्वस्थ संवादले साहित्यलाई परिष्कृत, जीवन्त र बौद्धिक रूपमा समृद्ध बनाउँछ। ‘अक्षरभित्र चिन्तन’ को केन्द्रीय प्रयत्न पनि यही साहित्यिक संस्कारको विकाससँग जोडिएको देखिन्छ।

कार्यक्रमले साहित्यिक विमर्शसँगै सामाजिक आत्मीयताको सन्देशसमेत दिएको थियो। सरुवा भई उदयपुर जान लाग्नुभएका उप्रेतीलाई शुभकामना तथा बिदाइ गर्दै सहभागीहरूले उहाँको आगामी जिम्मेवारी सफल रहोस् भन्ने कामना गरेका थिए। राष्ट्रसेवाको प्रशासनिक जिम्मेवारी र साहित्यिक साधनालाई समानान्तर रूपमा अघि बढाउँदै आउनुभएका उप्रेतीको कृतिमार्फत साहित्यिक समुदायसँगको सम्बन्धलाई निरन्तरता दिने विश्वास व्यक्त गरिएको थियो।