गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

विश्व शान्तिको ढोका खोल्ने करुणामय दृष्टिकोण मानव सभ्यताको सर्वाधिक मूल्यवान र अपरिहार्य आधार हो। करुणा  अरूको पीडा, दुःख र आवश्यकतालाई आफ्नो अनुभवझैँ महसुस गर्ने आन्तरिक क्षमता हो। यो केवल भावनात्मक प्रतिक्रिया मात्र होइन, कार्यको प्रेरणास्रोत पनि हो। जब कुनै समाज वा राष्ट्रका नागरिकहरूमा करुणामय दृष्टिकोण हुन्छ, तब द्वन्द्व, घृणा र विभेदको स्थानमा प्रेम, सहयोग र सहअस्तित्वको वातावरण विकास हुन्छ।

करुणामय दृष्टिकोणको वास्तविक महत्त्व विविधताको सम्मानमा देखिन्छ। पृथ्वीमा जाति, धर्म, भाषा, संस्कृति र विचारका असंख्य भिन्नताहरू छन्। यदि यी भिन्नताहरूलाई प्रतिस्पर्धा र शत्रुताको दृष्टिले होइन, बरु सहिष्णुता र आदरका दृष्टिले हेर्ने अभ्यास हुन्छ भने नै विश्वमा स्थायी शान्ति सम्भव हुन्छ। सहिष्णुता र करुणा एकै सिक्काका दुई पाटा हुन्—करुणाले पीडितको राहतका लागि प्रेरित गर्छ भने सहिष्णुताले फरक विचार र संस्कृतिलाई स्वीकार गर्ने नैतिक शक्ति दिन्छ।

आजको युगमा, जहाँ राजनीतिक स्वार्थ, आर्थिक प्रतिस्पर्धा र धार्मिक कट्टरताले अनेकौं संघर्षहरू जन्माइरहेका छन्, करुणामय दृष्टिकोणको आवश्यकता अझ बढेको छ। करुणा केवल व्यक्तिगत गुण मात्र होइन; यो सामाजिक र अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको आधारशिला हो। राष्ट्रहरूले आफ्नो कूटनीतिमा करुणा र सहिष्णुतालाई प्राथमिकता दिए भने युद्धको सम्भावना घट्छ र सहयोगको सम्भावना बढ्छ। उदाहरणका लागि, प्राकृतिक प्रकोप वा महामारीको समयमा राष्ट्रहरूबीचको मानवीय सहायता करुणामय दृष्टिकोणकै प्रतिफल हो।

करुणामय दृष्टिकोण विकास गर्न, शिक्षा प्रणालीमा नैतिकता, सामाजिक जिम्मेवारी र सहानुभूति सम्बन्धी पाठ्यक्रम समावेश गर्नुपर्छ। बालबालिकालाई सानैदेखि परोपकार, सहयोग र विविधताको सम्मान गर्न सिकाउनुपर्छ। परिवार, विद्यालय र समुदायले सकारात्मक व्यवहारका उदाहरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ, जसले आगामी पुस्तालाई विश्वशान्तिको वाहक बनाउँछ।

धार्मिक ग्रन्थहरू—जस्तै भगवद्गीता, बौद्ध धर्मको धम्मपद, इस्लामको कुरान, र बाइबल—सबैले करुणा र सहिष्णुतालाई मानव जीवनको उच्चतम गुणका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। यी सन्देशहरू केवल व्यक्तिगत मोक्षका लागि होइन, समग्र विश्वको कल्याणका लागि पनि समान रूपमा महत्त्वपूर्ण छन्।

करुणामय हृदय र सहिष्णुताको संस्कार मानव जीवनका सबैभन्दा महत्वपूर्ण नैतिक आधारहरू हुन्। करुणा  अरूको पीडा देख्दा वा महसुस गर्दा उत्पन्न हुने सहानुभूति र मद्दत गर्ने मनोभाव हो। यसले मानिसलाई स्वार्थभन्दा माथि उठाएर परोपकारको बाटोमा अग्रसर गराउँछ। करुणा भएको मानिस केवल आफ्नो सुख-दुःखमा मात्र सीमित हुँदैन, बरु समाजका सबै प्राणीको भलाइका लागि सोच्दछ। यसले मानवीय सम्बन्धलाई मजबुत बनाउँछ र पारस्परिक सहयोगको वातावरण सिर्जना गर्छ।

सहिष्णुता  फरक विचार, विश्वास, संस्कृति, वा जीवनशैली भएका व्यक्तिहरूलाई सम्मानपूर्वक स्वीकार गर्ने क्षमता हो। यो केवल धैर्य मात्र होइन, बरु विविधतालाई अपनाउने जीवन दृष्टि पनि हो। सहिष्णुताले वैचारिक र सांस्कृतिक संघर्षलाई कम गरी समाजमा शान्ति र सद्भाव स्थापना गर्न मद्दत गर्छ। यो गुण व्यक्तिमा आत्मिक परिपक्वता र विवेकशीलता ल्याउँछ।

करुणा र सहिष्णुताको संस्कार बाल्यकालदेखि नै परिवार, विद्यालय र समाजबाट सिकाउनुपर्छ। बालबालिकाले यस्ता मूल्यहरू अभ्यास गर्न थाले भने उनीहरूमा स्वार्थ, घृणा र विभेदको स्थानमा प्रेम, सहयोग र आदरको भावना विकास हुन्छ। धार्मिक ग्रन्थ, साहित्य, र इतिहासका उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि सभ्य समाजको आधार करुणा र सहिष्णुता नै हो।

आजको विश्वमा, जहाँ द्वन्द्व, असहिष्णुता र घृणाका घटनाहरू बढिरहेका छन्, करुणामय हृदय र सहिष्णुताको संस्कार अझ आवश्यक बनेको छ। यी मूल्यहरूले मानिसलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण मानव सभ्यतालाई दीर्घकालीन शान्ति, समृद्धि र मानवता तर्फ अग्रसर गराउँछन्।

करुणामय हृदय मानवताको सबैभन्दा पवित्र र अमूल्य धरोहर हो। यो  भावनात्मक संवेदना मात्र होइन, आत्माको गहिरो स्पन्दन हो, जसले जीवनलाई अर्थ, समाजलाई दिशा, र जगतलाई सौन्दर्य दिन्छ। करुणा हृदयमा फूलझैँ फक्रँदा, त्यसको सुगन्ध सहिष्णुताको स्वरूपमा संसारभर फैलिन्छ। सहिष्णुता   अरूलाई सहन गर्नु मात्र होइन, बरु सबै प्राणीमा एकै आत्मा देख्ने अद्वितीय दृष्टि हो।

आध्यात्मिक दृष्टिले, करुणा परमात्माको अमृत वर्षा हो, जसले हृदयलाई निर्मल र विशुद्ध बनाउँछ। भगवद्गीतामा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई शिक्षा दिनुहुन्छ—“समदुःखसुखः स्वस्थः” अर्थात् सुख–दुःखमा समभाव राख्ने जन मात्र सच्चा योगी हो। यही समभाव करुणा र सहिष्णुताको संयुक्त स्वरूप हो। करुणा बिना सहिष्णुता अन्धो हुन्छ, र सहिष्णुता बिना करुणा अपूर्ण हुन्छ।

दार्शनिक दृष्टिले, करुणामय हृदय समाजमा द्वेष, विभाजन र हिंसाको विष हराउने औषधि हो। जब हामी अरूको पीडालाई आफ्नो पीडाझैँ अनुभव गर्छौँ, तब हाम्रो मनको कठोरता पग्लिन्छ र सहिष्णुताको निर्मल धारा बग्छ। यो धारा जात, धर्म, भाषा र संस्कृतिका सबै भित्ताहरू भत्काउने शक्ति बोकेर बग्दछ।

साहित्यिक दृष्टिले, करुणा र सहिष्णुता जीवनका दुई पंख हुन्, जसले मानवीय सभ्यतालाई आकाशसम्म उडाउँछन्। करुणाको रंग सुनौलो—प्रेम, क्षमा र सेवा; सहिष्णुताको रंग नीलो—शान्ति, धैर्य र समभाव। यी दुवै रंग मिल्दा मानवीय सम्बन्धको इन्द्रधनुष बन्ने गर्छ।

करुणा सबै प्राणीप्रति दया, सहानुभूति र सहयोग गर्ने पवित्र भावना हो, जसले मानिसलाई संवेदनशील र उत्तरदायी बनाउँछ। यसले अरूको पीडा महसुस गर्न, दुःखमा साथ दिन र समाधान खोज्न प्रेरित गर्छ। व्यक्तिगत भावना मात्र नभई यो सामाजिक आचरणको आधार हो, जसले सह-अस्तित्व र शान्तिपूर्ण जीवनको मार्ग खोल्छ।

आजको नेपाली समाजमा बढ्दो राजनीतिक ध्रुवीकरण, जातीय असहिष्णुता र सामाजिक असमानताले मेलमिलापको संस्कार कमजोर बनाउँदै गएको छ। यस्तो अवस्थामा करुणा एक साझा भावनात्मक सेतु बन्न सक्छ, जसले द्वन्द्वलाई संवादमा रूपान्तरण गर्न सक्दछ। हृदयबाट उब्जिएको निष्कलंक करुणा नै मेलमिलापको जरो हो, जसले द्वेष र घृणालाई परास्त गर्न सक्छ।

करुणा बिना मानवता अधुरो रहन्छ। यो नैतिकता, मानव अधिकार र सभ्यताको साझा सम्पत्ति हो, जसलाई सबै धर्मले सर्वोच्च मानवीय गुणको रूपमा स्वीकारेका छन्। करुणावान व्यक्ति मात्र साँचो अर्थमा मानव हुन्छ, जसले संसारलाई सुन्दर, शान्त र सजीव बनाउँछ।

करुणा  भावना होइन, यो मानव जीवनको सारभूत तत्व हो, जसले व्यक्तिगत स्तरदेखि सामाजिक संरचना, नीति निर्माण, तथा अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धसम्म प्रभाव पार्दछ। मनोविज्ञान, धर्मशास्त्र, समाजशास्त्र र इतिहासको अध्ययनले करुणालाई शान्ति, सहअस्तित्व र समृद्धिको जड मानिएको पुष्टि गर्छ।करुणा  अरूको पीडा बुझ्ने र त्यसलाई कम गर्न सक्रिय प्रयास गर्ने भाव हो। जब एक व्यक्ति अरूको कष्टप्रति संवेदनशील बन्छ, त्यसले द्वन्द्वलाई कम गर्ने, मनमुटाव घटाउने र सहकार्य बढाउने वातावरण तयार पार्दछ।

वैज्ञानिक प्रमाणहरूले देखाएका छन् कि करुणायुक्त व्यवहार गर्दा शरीरमा अक्सिटोसिनजस्ता हार्मोनहरू स्रावित हुन्छन्, जसले तनाव कम गर्न, भावनात्मक सम्बन्धहरू सुदृढ बनाउन र सामाजिक मेलमिलाप बढाउन मद्दत गर्छ। हार्वर्ड विश्वविद्यालयको एक अध्ययनले करुणाशील व्यक्तिहरू अरूको तुलनामा बढी सहयोगी, सामाजिक र मानसिक रूपमा सन्तुलित हुने देखाएको छ।न्यूरोविज्ञानले पनि करुणाको प्रभावलाई पुष्टि गरेको छ। करुणा व्यक्त गर्दा मस्तिष्कको इन्सुला, एन्टेरियर सिङ्ग्युलेट कोर्टेक्स र प्रीफ्रन्टल कोर्टेक्स जस्ता क्षेत्रहरू सक्रिय हुन्छन्, जुन सहानुभूति, नैतिक निर्णय क्षमता र सामाजिक समझदारीसँग सम्बन्धित हुन्छन्। करुणायुक्त व्यवहारले अक्सिटोसिनजस्ता “सम्बन्ध निर्माण गर्ने” हार्मोनहरू उत्पन्न गर्छ, जसले पारस्परिक विश्वास बढाउँछ र मानसिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ।यी सबै पक्षहरू शान्तिपूर्ण समाज निर्माणका लागि अत्यावश्यक मानिन्छन्, किनभने करुणाले मानिसहरूबीच विश्वास, समझदारी र सद्भाव सिर्जना गर्छ, जसले दीर्घकालीन सामाजिक स्थायित्व र समृद्धिमा योगदान दिन्छ।

करुणा  व्यक्तिगत सद्गुण मात्र होइन, सम्पूर्ण मानव सभ्यताको आधारशिला हो। यो मानव हृदयको गहिरो भावनात्मक स्पन्दन हो, जसले स्वार्थ र विभाजनका भित्ताहरू भत्काएर प्रेम, विश्वास र सहयोगको पुल निर्माण गर्छ। करुणा नभए समाज आत्मकेन्द्रित, कठोर र विभाजित बन्छ; तर करुणा भएमा समाज संवेदनशील, सहिष्णु र एकताबद्ध रहन्छ। दार्शनिक, धार्मिक र वैज्ञानिक दृष्टिले पनि करुणा जीवनको अनिवार्य मूल्य हो— बुद्ध धर्मको अहिंसा, हिन्दू धर्मको “दया धर्मको मूल हो” भन्ने उपदेश, येशूको प्रेम र क्षमा, र इस्लामको रहमत यी सबै करुणाको सार्वभौमिकताको प्रमाण हुन्।

आजको प्रतिस्पर्धी र तनावपूर्ण युगमा करुणा नै मानसिक शान्ति, सामाजिक मेलमिलाप, र टिकाउ विकासको आधार हो। यसलाई बाल्यकालदेखि नै शिक्षा, परिवार र संस्कृतिमा रोपेर मात्र भावी पुस्तालाई दयालु, उत्तरदायी र न्यायप्रिय नागरिक बनाउन सकिन्छ। अन्ततः, करुणा मानवताको मेरुदण्ड मात्र होइन, शान्ति र स्थायित्वको अमृत स्रोत हो— जसलाई हृदयले सुनेर, मनले बुझेर, र जीवनले आत्मसात् गर्न आवश्यक छ।

 अन्ततः, विश्वशान्तिको ढोका करुणामय दृष्टिकोणबाटै खुल्छ। करुणा मानिसको मनमा केवल संवेदना मात्र होइन, न्याय र समानताको भावना पनि जागृत गर्छ। यसले हामीलाई सम्झाउँछ—मानवता कुनै सीमाना, जाति वा धर्मले बाँधिने कुरा होइन। जब हामी करुणा र सहिष्णुतालाई आफ्नो जीवनको अभिन्न अंश बनाउँछौं, तब हामी केवल व्यक्तिगत शान्ति होइन, सम्पूर्ण पृथ्वीको स्थायी शान्ति र समृद्धिको बाटोमा हिँडिरहेका हुन्छौं।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन।)