गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

काठमाडौँ । रिस उठ्नु स्वाभाविक मानवीय भावना हो। तर बारम्बार र अत्यन्त छिटो रिस उठ्ने बानी भने गम्भीर समस्या बन्न सक्छ। विशेषज्ञहरूका अनुसार चाँडो रिस उठ्नुका मनोवैज्ञानिक, शारीरिक तथा सामाजिक कारणहरू हुन्छन्, जसले व्यक्तिगत जीवन, स्वास्थ्य र व्यावसायिक क्षेत्रमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ।

किन चाँडो रिस उठ्छ ?

१. मनोवैज्ञानिक कारण
मानसिक अवस्था कमजोर वा अस्थिर हुँदा रिस नियन्त्रण गर्न कठिन हुन्छ। अत्यधिक तनाव, डिप्रेसन वा चिन्ता, कम आत्म–नियन्त्रण र भावनात्मक अस्थिरताले मानिसलाई छिट्टै रिसाउने बनाउँछ।

२. शारीरिक कारण
शरीरमा हुने जैविक परिवर्तनले पनि रिस बढाउन सक्छ। अनिद्रा, हर्मोनको असन्तुलन (थाइराइड, एड्रिनलिन, कोर्टिसोल), उच्च रक्तचाप तथा अत्यधिक थकानले सहनशीलता घटाएर रिस चाँडो उठाउँछ।

३. सामाजिक कारण
पारिवारिक वा कार्यस्थलको तनाव, नकारात्मक सामाजिक वातावरण तथा बाल्यकालीन मानसिक आघात वा दुर्व्यवहारले पनि मानिसलाई बढी रिसाउने बनाउने विज्ञहरू बताउँछन्।

भविष्यमा पर्ने असर

व्यक्तिगत जीवनमा
अत्यधिक रिसले पारिवारिक तथा सामाजिक सम्बन्धमा दूरी बढाउन सक्छ। आत्म–सम्मानमा कमी आउनुका साथै मानसिक शान्ति समेत गुम्न सक्छ।

स्वास्थ्यमा
निरन्तर रिसले उच्च रक्तचाप, हृदय रोग, अनिद्रा तथा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतामा कमी ल्याउन सक्छ।

व्यावसायिक तथा सामाजिक जीवनमा
रिस नियन्त्रण गर्न नसक्दा काममा ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुन्छ, जसले कार्यक्षमता घटाउँछ। यसले सामाजिक अलगाव र अवसर गुम्ने जोखिम समेत बढाउँछ।

रिस नियन्त्रण गर्ने उपाय

मानसिक तथा भावनात्मक उपाय
ध्यान, योग, आत्म–विश्लेषण, गहिरो श्वास लिने, केही सेकेन्ड प्रतिक्रिया ढिलाइ गर्ने जस्ता अभ्यासले रिस नियन्त्रणमा सहयोग पुर्‍याउँछन्।

शारीरिक उपाय
नियमित व्यायाम, स्वस्थ र सन्तुलित आहार तथा पर्याप्त निद्रा रिस घटाउन प्रभावकारी मानिन्छ।

सामाजिक उपाय
सकारात्मक सोच विकास गर्ने, समस्या खुलस्त रूपमा व्यक्त गर्ने र आवश्यकता अनुसार मनोवैज्ञानिक परामर्श वा चिकित्सकीय सहायता लिनु उपयुक्त हुने विज्ञहरूको सुझाव छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार समयमै रिस व्यवस्थापन गर्न सके व्यक्तिगत जीवन, स्वास्थ्य र करिअर तीनै क्षेत्रमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ।