गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रामा निर्वाचन एउटा महत्वपूर्ण प्रक्रिया हो। निर्वाचनले प्रतिनिधि चयन मात्र गर्दैन, जनताको चेतना, अपेक्षा र विश्वासलाई पनि अभिव्यक्त गर्छ। वर्तमान प्रतिनिधि सभा निर्वाचन २०८२ को परिणामले पनि नेपाली समाजको राजनीतिक मनोविज्ञान र जनमतको दिशालाई स्पष्ट संकेत दिएको छ। यो परिणामले देखाएको मुख्य सन्देश के हो भने आजका नागरिक पहिलेभन्दा धेरै सचेत र प्रश्नमुखी बन्दै गएका छन्।

पछिल्लो निर्वाचनमा देखिएको मतपरिणामले परम्परागत राजनीतिक शक्तिहरूलाई स्पष्ट सन्देश दिएको छ कि नारा, भावनात्मक अपील र पुराना राजनीतिक समीकरणका आधारमा जनविश्वास कायम राख्न सम्भव छैन। मतदाताहरूले अब शासनको कार्यक्षमता, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र विकासको ठोस परिणामलाई महत्व दिन थालेका छन्। यही परिवर्तनशील चेतनाले लोकतन्त्रलाई केवल औपचारिक प्रणालीबाट सक्रिय जनसहभागितामूलक व्यवस्थामा रूपान्तरण गर्ने सम्भावना देखाएको छ।

जनचेतनाको विस्तारले लोकतन्त्रलाई सुदृढ बनाउने महत्वपूर्ण आधार प्रदान गर्छ। जब नागरिक आफ्नो अधिकार र कर्तव्यप्रति सचेत हुन्छन्, तब उनीहरू सरकारका नीति, निर्णय र कार्यसम्पादनबारे प्रश्न गर्न थाल्छन्। यसले शासन प्रणालीलाई उत्तरदायी र पारदर्शी बनाउन दबाब सिर्जना गर्छ। वर्तमान निर्वाचन परिणामले यही चेतनाको संकेत दिएको देखिन्छ, जहाँ मतदाताले आफ्नो मतलाई परिवर्तनको माध्यमका रूपमा प्रयोग गरेका छन्।

नेपालमा सामाजिक सञ्जाल, सञ्चारमाध्यम र सूचना प्रविधिको विस्तारले पनि जनचेतना बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। आज नागरिकहरूले सरकारी नीतिबारे सजिलै जानकारी प्राप्त गर्न सक्छन्, बहस गर्न सक्छन् र सार्वजनिक मत निर्माणमा सहभागी हुन सक्छन्। यसले लोकतन्त्रलाई अझ गतिशील बनाउने अवसर सिर्जना गरेको छ।तर जनचेतना केवल चुनावी परिणाममा सीमित हुनु हुँदैन। लोकतन्त्रको वास्तविक सफलता तब सम्भव हुन्छ जब नागरिकहरूले निर्वाचनपछि पनि शासन प्रक्रियामा निरन्तर निगरानी राख्छन्। यदि जनताको सहभागिता केवल मतदानको दिनमा सीमित रह्यो भने लोकतन्त्र पुनः केही सीमित शक्ति केन्द्रहरूको नियन्त्रणमा पुग्ने जोखिम रहन्छ।त्यसैले आजको नेपालको सन्दर्भमा लोकतन्त्रको भविष्य जनचेतनाको स्तरसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। सचेत, विवेकी र सक्रिय नागरिकले मात्र लोकतन्त्रलाई सुदृढ, उत्तरदायी र जनमुखी बनाउन सक्छन्। जनचेतनाको यही उज्यालोले नेपालको लोकतान्त्रिक प्रणालीलाई स्थायित्व, सुशासन र समृद्धिको दिशामा अघि बढाउने आशा जगाएको छ।

देशमा संस्थागत र संरचनागत अमूल परिवर्तन भइरहँदा पनि जनताको जीवनस्तरमा खासै परिवर्तन आउन सकेको छैन । राजनीतिक खिचातानीले सरकार अस्थिर र असफल बनिरहेको छ । देशको मूल नीति राजनीति नै गडबड हुँदा आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक पक्ष पनि खलबलिन पुगेको अवस्था विधमान छ । लोकतन्त्र, गणतन्त्र, संविधान, प्रजातन्त्रजस्ता दिवस र राज्यका गतिबिधिमा जनताले प्रत्यक्ष सहभागिता जनाउन र अपनत्व महसुस गर्न सकिरहेका छैनन् । राजनीतिक दलको दलदलले जनता राज्यका गतिविधिमा उत्साहजनक र सम्मानसहित प्रतिनिधित्व गर्न र सहभागिता जनाउन सकिरहेका छैनन् । जुनसुकै परिवर्तन भए पनि जनताको भावना, सोच र दैनिकीमा परिवर्तन आएको छैन ।आजको लोकतन्त्र जनताका समस्या समाधान गर्ने माध्यम बन्न पाएको या बन्न सकेको छैन या त्यस्तो बन्न दिइएको छैन । यो केवल सत्ता संर्घषको एउटा निरन्तर चल्ने घटनाक्रमको रुपमा पथभ्रष्ट र बिकृत भएको या बिसंगत बनाइएको छ ।लोकतन्त्रमा पनि लोकको भलाई बिल्कुलै हुन छाडेको छ । हाम्रो राष्ट्र, राष्ट्रियता र सार्बभौमिक अखण्डतामाथि पनि अझ ठूलो संकट उत्पन्न भएको अवस्था छ ।

लोकतन्त्रको सबलता संविधान, कानून, वा राजनीतिक संरचनामा मात्र टेकेको हुँदैन । यसको असली शक्ति जनताको चेतना र जागरणमा निहित हुन्छ । जब जनता सचेत र सक्रिय हुन्छन्, उनीहरूले राज्यको गलत निर्णयलाई प्रश्न गर्न सक्छन्, उचित निर्णयलाई समर्थन गर्न सक्छन्, र नीतिगत सुधारको माग गर्न सक्छन् ।

जनजागरण लोकतन्त्रको मेरुदण्ड हो भन्ने कुरा तीन कारणले स्पष्ट हुन्छ । पहिलो, सचेत जनता नभए लोकतान्त्रिक संस्थाहरू केवल औपचारिकता मात्र बन्छन् । नागरिकले आफ्नो मत प्रयोग गर्दा नीतिगत ज्ञानको आधारमा निर्णय गर्नुपर्छ । यदि नागरिक नारा, भावनात्मक उक्साहट, वा क्षणिक लोकप्रियतामा मात्रै भर पर्छन् भने, दीर्घकालीन लोकतान्त्रिक मूल्यहरू कमजोर पर्छन् ।दोस्रो, जनजागरणले भ्रष्टाचार र दुरुपयोगको सम्भावना घटाउँछ । जब नागरिक नीतिगत प्रक्रियामा निगरानी राख्छन् र प्रश्न सोध्छन्, शासकहरू आफ्नो शक्ति दुरुपयोग गर्न डराउँछन् । यो केवल चुनावको समयमा मात्र होइन, शासनको सम्पूर्ण अवधिमा लागू हुन्छ । सार्वजनिक सुनुवाइ, खुला बहस, सञ्चारमाध्यममा सक्रियता, र डिजिटल प्लेटफर्ममा जनमत निर्माण—यी सबै जनजागरणका रूप हुन् ।तेस्रो, जनजागरणले लोकतन्त्रलाई दिगो बनाउँछ । समयसँगै समाजका आवश्यकताहरू परिवर्तन हुन्छन् । यदि नागरिक निष्क्रिय छन् भने पुराना संरचना र नीति परिवर्तन हुँदैनन्, जसले गर्दा लोकतन्त्र स्थिर भएर जर्जर बन्छ । तर जब जनता समयको मागअनुसार आवाज उठाउँछन्, नीति–कानून अद्यावधिक हुन्छन् र लोकतन्त्र जीवन्त रहन्छ ।

नेपालजस्तो बहुविध संस्कृतिको समाजमा जनजागरण अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ । विभिन्न क्षेत्र, भाषा, र समुदायका मुद्दा समान रूपमा सम्बोधन हुन जनताले आफ्नो आवाज स्पष्ट रूपमा राज्यसम्म पुर्याउनुपर्छ । यसका लागि शिक्षा, सञ्चार माध्यमको पहुँच, र सूचनाको स्वतन्त्रता अपरिहार्य छ ।लोकतन्त्रको स्थायित्व र सफलताको मापन केवल निर्वाचनको नियमिततामा होइन, नागरिकको चेतना र सहभागितामा हुन्छ । जब जनजागरण व्यापक र गहिरो हुन्छ, तब लोकतन्त्र केवल राजनीतिक व्यवस्था नभई जीवनशैली बन्छ ।

नेपालको इतिहास र वर्तमान राजनीतिक परिवेश हेर्दा, हामी देख्छौं कि राजनीतिक आन्दोलनहरू र चुनावहरूमा प्रायः ‘जिन्दावाद’ र ‘मूर्दावाद’ जस्ता नाराहरूले जनतामा एक किसिमको भावनात्मक ऊर्जा पैदा गर्छन्। तर वास्तविकतामा, लोकतन्त्रको मजबुती र दीगो विकास केवल यस्ता नारा र भावनामा सीमित हुन सक्दैन। लोकतन्त्रलाई सफल बनाउन चेतना, विवेक र जनसहभागितामा आधारित राजनीतिक संस्कार आवश्यक हुन्छ।

नेपालमा विगतका वर्षहरूमा देखिएको तथ्य यो हो कि चुनावी समय नजिकिँदा राजनीतिक दलहरूले जनतालाई भावनात्मक रूपमा उकास्ने, विरोध र समर्थनका सशक्त नारा लगाउने तर चुनावपछि नागरिकका समस्याप्रति उदासीन बन्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। यसले जनविश्वासमा कमी ल्याएको छ र लोकतन्त्रप्रति निराशा फैलाएको छ। यस्ता अवस्थाले जनताको सक्रिय चेतना र राजनीतिक जागरणलाई कमजोर बनाउँछ।

लोकतन्त्र सरकारको जवाफदेहिता, पारदर्शिता र नीति कार्यान्वयनमा जनसहभागिता सुनिश्चित गर्नु पनि हो। नेपालको संविधानले नागरिकको अधिकार र दायित्वहरूलाई स्पष्ट रूपमा निर्देश गरेको छ, तर त्यो कानुनी व्यवस्था र वास्तविक व्यवहारबीच ठूलो खाडल रहेको छ। यो खाडललाई पूर्ति गर्न नागरिकहरूको जागरूकता र सचेतनाको अभिवृद्धि आवश्यक छ।

नेपालको इतिहासमा पनि यस्ता उदाहरणहरू छन् जहाँ जनताको सक्रिय चेतना र ज्ञानको परिणाम स्वरूप सामाजिक र राजनीतिक सुधारहरू सम्भव भएका छन्। जस्तो कि २०४६ र २०६२/६३ को जनआन्दोलनहरूले जनसहभागितालाई मात्र होइन, जनचेतनालाई पनि सशक्त बनाएका थिए। ती आन्दोलनहरू नारामा मात्रै थिएनन्, बरु नागरिकको विवेकपूर्ण बहस र सक्रिय सहभागिताको परिणाम थिए जसले नेपाललाई लोकतान्त्रिक गणराज्यको बाटोमा अघि बढायो।यसैगरी, समसामयिक अवस्थामा पनि जनचेतना वृद्धि गरेर मात्र भ्रष्टाचार, दमन र अन्याय विरुद्धको स्थायी लडाइँ सफल हुन सक्छ। तर यदि लोकतन्त्र मात्रै नारामा सीमित रहन्छ भने, त्यो केवल आडम्बर र समयको फजुल खर्चमा सीमित हुनेछ।अतः नेपालमा लोकतन्त्रलाई सुदृढ र दीगो बनाउन नागरिकहरूको सशक्त चेतना, राजनीतिक शिक्षित व्यवहार र निष्पक्ष निर्णय आवश्यक छ। जनतालाई आफ्नो अधिकार र कर्तव्यबारे जानकारी दिनु, आलोचनात्मक सोच विकास गराउनु र शासनप्रति निरन्तर निगरानी राख्न प्रेरित गर्नु नै लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउने आधार हो।

यो चेतना नै हो जसले नेपाललाई नाराको भीडबाट मुक्त गरी सशक्त, समावेशी र उत्तरदायी लोकतन्त्र तर्फ डोर्याउँछ। लोकतन्त्र केवल नारा र भावनाको खेल होइन, यो सक्रिय सहभागिता, जिम्मेवारी र विवेकपूर्ण व्यवहारको प्रतिफल हो। नेपालका लागि यही चेतनामूलक लोकतन्त्र नै दीर्घकालीन विकास र सामाजिक शान्तिको आधार बन्न सक्छ।लोकतन्त्रको वास्तविक मर्म भनेको नागरिकको सक्रिय सहभागिता, सत्ता संरचनाको पारदर्शिता, सरकारको जवाफदेहिता र विधिको शासनलाई सुनिश्चित गर्नु हो। केवल नारा लगाएर वा भावनात्मक प्रतिक्रियामा सीमित रहँदा लोकतन्त्रको आधार कमजोर हुन्छ र सरकारहरू दुरुपयोग र भ्रष्टाचारको बाटोमा जाने खतरा बढ्छ।

नेपालको संविधान र कानुनहरूमा लोकतन्त्रलाई सुदृढ बनाउन धेरै मापदण्ड र संरचनात्मक व्यवस्था छन्। तर व्यवहारमा, राजनीतिक दलहरूका स्वार्थ र सत्ता लोलुपताले यी व्यवस्थाहरू कमजोर पार्दै आएका छन्। निर्वाचनलाई मात्र औपचारिक प्रक्रिया बनाएर नेताहरूले जनताको अधिकारलाई नजरअन्दाज गर्दा लोकतन्त्रको सार कमजोर हुन्छ। त्यसैले जनताले आफ्नो अधिकार र कर्तव्यबारे सचेत भएर निरपेक्ष रुपमा मतदान गर्नु, सरकारी कार्यक्षमता र नीतिको मूल्याङ्कन गर्नु आवश्यक छ।

लोकतन्त्र केवल नाराहरूको खेल होइन, त्यो सक्रिय जनसहभागिता, जवाफदेहिता, र विधिको शासनमा आधारित शासन प्रणाली हो। नेपालमा लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउन जनचेतना र संस्थागत सुधारलाई नै प्राथमिकता दिनुपर्छ। जनताले मात्र होइन, राजनीतिक नेतृत्वले पनि आफ्ना भूमिका इमान्दारीपूर्वक निर्वाह गरेर देशलाई सशक्त लोकतन्त्र तर्फ अगाडि बढाउन आवश्यक छ।

Top of Form

नेपालमा लोकतन्त्रको यात्रा चुनौतीपूर्ण भए पनि सकारात्मक पक्ष धेरै छन्। विगतका अनुभवले सिकाएको पाठले लोकतन्त्रलाई मजबुत बनाउन प्रेरणा दिन्छ। जनचेतना विस्तार भइरहेको छ, नागरिकहरू आफ्नो अधिकार र कर्तव्यप्रति सचेत बन्दैछन्। सामाजिक सञ्जाल र सूचना प्रविधिले जनताको आवाज सरकारसम्म पुर्याउन सहज बनाएको छ। संविधानले सबैलाई समानता र समावेशिताको अवसर दिएको छ, जसले दीगो लोकतन्त्रको आधार तयार पार्छ।

दीगो लोकतन्त्रका लागि जनचेतना अभिवृद्धि अनिवार्य छ। नागरिकले नीति, कार्यसम्पादन र कानुनी प्रक्रिया बुझेर तर्कसंगत मतदान गर्नुपर्छ, जसले नेताहरूलाई जवाफदेही बनाउँछ र भ्रष्टाचार घटाउँछ। समावेशी प्रतिनिधित्वले सामाजिक न्याय र समानता कायम राख्छ, जसले शासनप्रति विश्वास बढाउँछ।निरन्तर सुधार र उत्तरदायित्वको भावना कायम राख्दै, नेपालले लोकतन्त्रलाई सशक्त, पारदर्शी र जनमुखी बनाउन सक्छ। सबैले एकजुट भई जनहितलाई प्राथमिकता दिए लोकतन्त्रले स्थिरता, समृद्धि र शान्तिको मार्ग खोल्छ। सचेत र जिम्मेवार नागरिक मात्र पारदर्शी शासन सम्भव बनाउँछन्, जसबाट विकासको अवसर बढ्छ र अनियमितता घट्छ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय विराटनगरका प्रमुख हुन् ।)