गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

मानिसको चेतनामा जन्मिने सबैभन्दा सूक्ष्म तर घातक विकारमध्ये एक हो—घमण्ड। यो त्यस्तो अदृश्य आगो हो, जसले बाहिरबाट चम्किलो देखिने सफलतालाई भित्रभित्रै खरानी बनाइदिन्छ। जब मानिस आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ ठान्न थाल्छ, त्यही क्षणबाट विवेकको ज्योति क्रमशः मन्द हुँदै जान्छ। घमण्डले मानिसलाई आत्मनिरीक्षण गर्न दिँदैन; उसले आफ्ना कमजोरी देख्न सक्दैन, आफ्ना त्रुटि स्वीकार्न सक्दैन र अरूका सुझावलाई महत्व दिन सक्दैन।

लोकतन्त्रको मूल सिद्धान्त नै यही हो—सार्वभौम सत्ता जनतामा निहित हुन्छ। राज्यका सबै संस्था, नेतृत्व र शासन प्रणाली अन्ततः जनताकै इच्छा र अधिकारबाट वैधता प्राप्त गर्छन्। लोकतन्त्रमा सरकार शक्ति प्राप्त गर्ने स्रोत होइन, जनताको प्रतिनिधि मात्र हो। यस दृष्टिले “लोकतन्त्रमा शक्ति जनताको हो” भन्ने कथन राजनीतिक दर्शन, संवैधानिक व्यवस्था र व्यावहारिक शासन प्रणालीको आधारभूत सत्य हो।

सबैभन्दा पहिले, लोकतन्त्रको वैधानिक आधार जनताको सार्वभौमसत्तामा टेकेको हुन्छ। राज्यको शक्ति जनता मार्फत प्रयोग हुन्छ। यसको अर्थ राज्यका सबै अंग—कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिका—जनताको अधिकारबाट उत्पन्न हुन्छन्। जनताले मतदानमार्फत प्रतिनिधि चयन गर्छन्, र ती प्रतिनिधिहरूले राज्य सञ्चालन गर्छन्। त्यसैले सरकारको अधिकार स्वतः प्राप्त शक्ति होइन; जनताले सुम्पेको अस्थायी जिम्मेवारी मात्र हो।

लोकतन्त्रमा जनताको शक्ति निर्वाचन प्रक्रियाबाट प्रकट हुन्छ। निर्वाचन जनमतको औपचारिक अभिव्यक्ति हो। जनताले आफ्नो विश्वास र अपेक्षाको आधारमा नेतृत्व चयन गर्छन्। यदि नेतृत्वले जनविश्वास गुमायो भने अर्को निर्वाचनमा जनताले नयाँ प्रतिनिधि चयन गर्न सक्छन्। यही कारणले लोकतन्त्रमा सत्ता स्थायी हुँदैन। कुनै पनि दल वा व्यक्ति स्थायी शासक हुँदैन; जनमत नै अन्तिम निर्णायक शक्ति हुन्छ।

लोकतन्त्रमा शक्ति मतदानमा मात्र सीमित हुँदैन; यो नागरिक सहभागिता र उत्तरदायित्वमा पनि प्रकट हुन्छ। अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, प्रेस स्वतन्त्रता, नागरिक समाजको सक्रियता र सार्वजनिक बहस लोकतन्त्रका महत्वपूर्ण अंग हुन्। यी माध्यमबाट जनता सरकारका नीति र निर्णयमाथि निगरानी राख्न सक्छन्। जब नागरिक सचेत र सक्रिय हुन्छन्, तब सरकारलाई उत्तरदायी बन्न बाध्य बनाउँछन्।

लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति जनविश्वासमा आधारित हुन्छ। कुनै पनि शासन प्रणाली बल, डर वा नियन्त्रणबाट दीर्घकालीन रूपमा टिक्न सक्दैन। यदि जनताको समर्थन कमजोर भयो भने शासनको नैतिक आधार कमजोर हुन्छ। इतिहासले देखाएको छ कि जनताको विश्वास गुमाएका शासनहरू अन्ततः परिवर्तन भएका छन्। त्यसैले लोकतन्त्रमा शक्ति टिकाइराख्ने एक मात्र उपाय भनेको जनताको हितमा शासन गर्नु हो।

लोकतन्त्रमा शक्ति जनताको भए पनि त्यसको प्रभावकारिता जनताको चेतना र जिम्मेवारीमा निर्भर हुन्छ। यदि नागरिक उदासीन, असचेत वा विभाजित भए भने शक्ति केही सीमित व्यक्तिहरूको हातमा केन्द्रित हुन सक्छ। त्यसैले लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउन नागरिक शिक्ष, नैतिकता र जनजागरण अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। सचेत नागरिक नै लोकतन्त्रको वास्तविक संरक्षक हुन्।

नेपालको वर्तमान राजनीतिक परिवेशमा पनि यही सत्य देख्न सकिन्छ। प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन २०८२ का प्रारम्भिक परिणामहरूले जनमतको परिवर्तनशील शक्ति स्पष्ट देखाएका छन्। कतिपय स्थापित शक्तिहरू कमजोर भएका छन् भने नयाँ राजनीतिक धाराहरू अघि आएका छन्। यो परिवर्तनले एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—जनता नै अन्तिम निर्णायक हुन्। जनताले चाह्यो भने सत्ता परिवर्तन सम्भव हुन्छ, र नेतृत्वलाई जनभावनाको सम्मान गर्न बाध्य बनाउँछ।

लोकतन्त्रमा शक्ति जनताको हो जसले राज्यलाई उत्तरदायी, पारदर्शी र न्यायपूर्ण बनाउने प्रयास गर्छ। जब नागरिक सचेत, सक्रिय र जिम्मेवार हुन्छन्, तब लोकतन्त्र सशक्त हुन्छ। तर जब जनता आफ्नो शक्ति प्रयोग गर्नबाट पछि हट्छन्, तब लोकतन्त्र कमजोर बन्न सक्छ।लोकतन्त्रको स्थायित्व कुनै संविधान, संस्था वा नेता मात्रले सुनिश्चित गर्न सक्दैन। यसको वास्तविक शक्ति सचेत नागरिकता, नैतिक नेतृत्व र जनविश्वासमा निहित हुन्छ। जब जनता आफ्नो अधिकार र कर्तव्य दुवैलाई बुझेर सक्रिय हुन्छन्, त्यहीँबाट लोकतन्त्रको वास्तविक अर्थ प्रकट हुन्छ—जहाँ शासन जनताको लागि, जनताद्वारा र जनतामार्फत सञ्चालन हुन्छ।

निर्वाचनको परिणामले अनेक ठाउँमा अप्रत्याशित परिवर्तन देखाएको छ। कतिपय स्थापित शक्तिहरू कमजोर भएका छन् भने नयाँ आवाजहरू अघि आएका छन्। यो परिवर्तन केवल राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको परिणाम मात्र होइन; यो जनचेतनाको अभिव्यक्ति पनि हो। जनताले घमण्डी नेतृत्वभन्दा जिम्मेवार र विनम्र नेतृत्व खोजिरहेका छन्।

लोकतन्त्रको मूल दर्शन पनि यही हो—सत्ता होइन, सेवा। पद होइन, उत्तरदायित्व। जो नेता वा सार्वजनिक व्यक्तित्व यो सत्य बिर्सन्छ, उसको यात्रा दीर्घकालीन हुँदैन। अहंकारले निर्णयलाई अन्धो बनाउँछ, तर विनम्रताले नेतृत्वलाई जनताको हृदयसम्म पुर्‍याउँछ।

वास्तविक शक्ति विनम्रतामा हुन्छ। नम्र व्यक्ति आफ्नो सीमाबोध जान्दछ। उसले अरूको सम्मान गर्न जान्दछ। आफ्नो त्रुटि स्वीकार्न सक्दछ। यही गुणहरूले नेतृत्वलाई दीर्घकालीन र विश्वसनीय बनाउँछन्। त्यसैले विवेक बचाइराख्न हो भने अहंकारको ज्वालाबाट टाढा रहनु आवश्यक हुन्छ।

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा अहंकार आत्मज्ञानको अभाव हो। जब मानिस आफ्नो अस्तित्वलाई केवल देह, पद वा सम्पत्तिमा सीमित गर्छ, तब अहंकार जन्मिन्छ। तर जब उसले आफूलाई चेतनाको अंशको रूपमा बुझ्न थाल्छ, तब नम्रता स्वतः उत्पन्न हुन्छ। यही बोध नै आत्मविकासको आरम्भ हो।

समाज र राष्ट्र दुवैका लागि पनि यही शिक्षा लागू हुन्छ। यदि नेतृत्व अहंकारबाट प्रेरित भयो भने नीति अन्यायपूर्ण हुन्छ, निर्णय असन्तुलित हुन्छ र शासन अविश्वसनीय बन्न पुग्छ। तर यदि नेतृत्व विवेक, सहिष्णुता र आत्मनियन्त्रणमा आधारित भयो भने समाजमा विश्वास, सहकार्य र स्थायित्वको वातावरण सिर्जना हुन्छ।

नेपालको वर्तमान राजनीतिक परिवेशले पनि यही शिक्षा दिन्छ। प्रतिनिधि सभाको निर्वाचन २०८२ का प्रारम्भिक परिणामहरूले देखाएको एउटा महत्वपूर्ण सन्देश यही हो—जनता अब अन्धभक्ति र दम्भपूर्ण नेतृत्वलाई सधैँ स्वीकार गर्ने अवस्थामा छैनन्। लोकतन्त्रमा शक्ति जनताको हो, पद केवल जिम्मेवारीको प्रतीक मात्र हो। जब नेता वा दलहरूले आफूलाई जनताभन्दा माथि ठान्न थाल्छन्, तब जनमतले उनीहरूलाई सम्झाइदिन्छ कि सत्ता स्थायी होइन, सेवा नै स्थायी मूल्य हो।