गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

पूर्वीय दर्शनमा ब्रह्मज्ञान र कर्मशीलता जीवनको मूल आधार मानिन्छ। ब्रह्मज्ञान आत्माको अन्तर्निहित सत्यसँग प्रत्यक्ष अनुभूति हो। “अहं ब्रह्मास्मि” जस्तो उपनिषद् व्यक्तिगत अस्तित्व र ब्रह्म वा सार्वभौमिक चेतना बीच कुनै भिन्नता छैन भन्ने देखाउँछ। तर ज्ञान मात्र पर्याप्त छैन। यदि यो ज्ञान कर्मसँग जोडिएन भने, यो अधूरो रहन्छ। कर्मशीलता, अर्थात् निःस्वार्थ कर्म र सत्कर्म, मानिसलाई जीवनमा स्थिरता र उद्देश्य दिन्छ।

पूर्वीय दृष्टान्तले जीवनलाई एक निरन्तर यात्रा मान्दछ जहाँ मानवले आफ्नो अस्तित्वलाई प्रकृति, समाज र आध्यात्मिक चेतनासँग सन्तुलित गर्न सिक्छ। प्रत्येक कर्म आत्म–विकास र चेतनाको अभ्यास हो। यही कारणले भागवद्गीता कर्मयोगलाई जीवनको मार्गदर्शकको रूपमा प्रस्तुत गर्छ जहाँ कर्म बिना आसक्ति, निःस्वार्थ भाव र धर्मसंगत दृष्टिकोणले गरिन्छ।

ब्रह्मज्ञान र कर्मशीलताको संयुक्त अभ्यासले मानिसलाई आन्तरिक शान्ति, नैतिक स्थिरता र आत्म–प्रज्ञाको अनुभूति दिन्छ। यो यात्रा सजिलो छैन। बाधा, भ्रम र अहंकारले मानवलाई निरन्तर चुनौती दिन्छ। तर यस यात्रामा सच्चा मार्गदर्शन धर्म, साधना र अनुभवबाट प्राप्त हुन्छ।

पूर्वीय दर्शनले जीवनलाई मानव अस्तित्वको गहिरो अर्थ, नैतिकता र आत्मज्ञानलाई जीवनको केन्द्र मान्दछ। विशेषगरी भारतीय, बौद्ध, जैन र अन्य पूर्वीय दर्शनहरूले सत्कर्म (धर्मात्म कर्म) र आध्यात्मिक प्रज्ञा (ज्ञान र विवेक) बीचको अन्तर्सम्बन्धलाई प्रमुख तत्वको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। सत्कर्मको अभ्यासले मात्र व्यक्ति समाजमा नैतिक उत्तरदायित्व पूरा गर्न सक्षम हुन्छ, तर त्यही कर्मले आध्यात्मिक विकास र आत्मचेतनाको मार्ग पनि खोल्छ।

गीता, उपनिषद्, बौद्ध ग्रन्थ र जैन शास्त्रहरूमा कर्मयोग, ज्ञानयोग र ध्यानलाई एकअर्कासँग जोडिएको देखिन्छ। कर्म मनको शुद्धता, विवेक र धर्मात्म भावनाको अभिव्यक्ति मानिन्छ। जब कर्म र ज्ञान मिल्छ, तब मात्र व्यक्ति स्वार्थरहित सेवा, नैतिक निर्णय र आत्मचेतनामा प्रवीण हुन्छ। पूर्वीय दर्शनले यसलाई व्यावहारिक जीवनको मार्गदर्शनका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

सत्कर्म र आध्यात्मिक प्रज्ञा बीचको यो अन्तर्सम्बन्धले व्यक्तिलाई अहंकार, लोभ र अज्ञानताबाट मुक्ति दिलाउँछ। यसले मानिसलाई समाज र मानवताको हितमा कार्य गर्न उत्प्रेरित गर्छ। यस प्रकार, पूर्वीय दर्शनले नैतिकता र आत्मज्ञानलाई अलग-अलग विषयको रूपमा होइन, परस्पर पूरक र सहायक तत्वको रूपमा देखाउँछ।यस दृष्टिकोणले आजको आधुनिक समाजमा पनि मूल्यवान संदेश दिन्छ—सत्कर्मको अभ्यास र गहिरो आत्मज्ञानले मात्र जीवनलाई सार्थक, संतुलित र नैतिक रूपले सम्पन्न बनाउँछ।

पूर्वीय दर्शनले मानव जीवनको मूल उद्देश्यमा केन्द्रित भई मार्गदर्शन गरेको छ। यसले  कर्म, नैतिकता र आत्म–जागरणलाई जीवनको आधार मान्छ। मानवको अस्तित्व साधारण भौतिकता मात्र होइन, चेतना र आत्म–साक्षात्कारको यात्रासँग सम्बन्धित छ। हिन्दू, बौद्ध र जैन परम्परामा नैतिकता केवल सामाजिक वा व्यक्तिगत व्यवहारको नियम मात्र होइन यो आत्म–ज्ञान प्राप्त गर्ने मार्गको अपरिहार्य आधार हो। यदि हामी भगवद्गीता, उपनिषद् वा बौद्ध धर्मग्रन्थहरूलाई ध्यानपूर्वक अध्ययन गर्छौं भने स्पष्ट हुन्छ कि नैतिकता र आत्मज्ञान एउटै सिक्काको दुई पाटो हुन् जहाँ एकको अभ्यासले अर्कोको विकासलाई सुनिश्चित गर्दछ।

हिन्दू दर्शनमा धर्म, कर्म र ज्ञानबीचको सम्बन्ध नैतिकताको प्रमुख आधार प्रस्तुत गर्दछ। भगवद्गीतामा कृष्णले अर्जुनलाई धर्म र कर्मको पालनमा सन्देश दिँदै भनेका छन् कि सही कर्म बिना नै आत्म–ज्ञान प्राप्ति असम्भव छ। कर्मयोगमा निष्ठा, निष्पक्षता, करुणा र अहिंसाको समावेश हुनुपर्छ। यदि कर्म स्वार्थपरक वा अधर्मयुक्त भए, त्यो आत्म–चेतनाको मार्गलाई रोक्छ।

बौद्ध दर्शनमा पनि नैतिकता र आत्मज्ञानबीचको सम्बन्ध स्पष्ट छ। अष्टाङ्गिक मार्गको पहिलो दुई अंग सम्यक वचन र सम्यक कर्म नैतिक आचारका आधार हुन्। यहाँ नैतिकता मानसिक शुद्धता, क्रोध र लोभबाट मुक्ति र करुणामय दृष्टिकोणको अभ्यास हो। जब व्यक्ति नैतिक आचार अपनाउँछ, तब उसको मनोवृत्ति शुद्ध हुन्छ र ध्यान, ध्यानपूर्वक अभ्यास र अंतर्दृष्टि मार्फत आत्म–ज्ञान प्राप्ति सम्भव हुन्छ।

नैतिकता र आत्मज्ञान अलग-अलग लक्ष्य होइनन् यिनीहरू समग्र जीवनको पूर्णता र चेतनाको उत्कर्ष सुनिश्चित गर्ने द्वन्द्वहीन मार्गका दुई पक्ष हुन्। नैतिक अभ्यास बिना आत्म–ज्ञान अधुरो रहन्छ, र आत्मज्ञान बिना नैतिकता सतही र अस्थिर रहन्छ। यसैले पूर्वीय दर्शनमा नैतिकता र आत्मज्ञान अन्तर्सम्बन्धित, परस्परसमर्थक, र अपरिहार्य अंगका रूपमा स्थापित छन्।

पूर्वीय दर्शनले जीवनलाई नैतिक जीवनशैली, आत्म–शुद्धि र चेतनाको उन्नति मार्फत व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनलाई सार्थक बनाउने बाटो देखाउँछ। नैतिकता आत्म–ज्ञानको आधार हो र आत्म–ज्ञान नैतिकताको परिपक्वता हो। यही अन्तर्सम्बन्धले व्यक्तिलाई सजग, करुणामय र समाज–केन्द्रित जीवनतर्फ उन्मुख गराउँछ।

पूर्वीय दर्शनमा नैतिकता र आत्मज्ञानको सम्बन्ध जीवनको सम्पूर्ण दृष्टिकोण हो। भगवद्गीता, उपनिषद्, महाभारत, मनुस्मृति र बौद्ध ग्रन्थहरूले स्पष्ट देखाउँछन् कि नैतिकता र आत्म–ज्ञान एउटै सिक्काको दुई पाटो हुन्। मानव मनको सतो, रजो र तमो गुणले व्यक्तिको व्यवहार, निर्णय र चेतनामा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। सतो गुण शुद्ध, निर्मल र विवेकी मानसिकताको सूचक हो, र यो नै आत्म–ज्ञान प्राप्तिको आधार हो। रजो र तमो गुणले लोभ, क्रोध, अज्ञानता र हिंसात्मक प्रवृत्ति उत्पन्न गर्छन्, जसले आत्म–ज्ञानको मार्गलाई अवरुद्ध गर्छ।

पूर्वीय कथाहरूले पनि नैतिकताको मूल्य र आन्तरिक अनुशासनको महत्व स्पष्ट पारेका छन्। राजा हरिश्चन्द्रले सत्य र नैतिकताको पालनमा आफ्नो राज्य, सम्पत्ति र परिवारसम्मको बलिदान दिए। यो बाह्य जीवनमा कठिनाइ आए पनि मनको सत्य र नैतिकता नबिग्रनु नै वास्तविक विजय हो। अर्जुनको जीवनमा पनि नैतिक द्वन्द्व र कर्मयोगको अभ्यासले देखाउँछ कि जीवनमा नैतिक निर्णय, कर्मको शुद्धता र आत्म–जागरण एकअर्कासँग अविभाज्य छन्।

योग र ध्यानपूर्वक अभ्यासले मानसिक शुद्धता, संयम र आत्म–साक्षात्कारलाई सुनिश्चित गर्छ। पतञ्जलि योगसूत्रमा यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान र समाधिको अभ्यास नै नैतिकता र आत्मज्ञानको साधकको रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। यसरी नैतिकता केवल सामाजिक नियमको पालन होइन, बरु आन्तरिक अनुशासन, विवेक र सतो गुणको विकासमार्फत आत्म–ज्ञानको आधार बन्ने कुरा स्पष्ट हुन्छ।

पूर्वीय दर्शनले समाजमा नैतिक जीवनको मूल्य पनि सिकाउँछ। बुद्धका चार आर्यसत्य र अष्टाङ्गिक मार्गले असल कर्म, करुणा र अहिंसालाई नैतिक जीवनको आधार बनाउँछन्। मिथक र शास्त्रहरूमा वर्णित कथाहरूले मानवलाई बाह्य शक्ति वा साधनमा निर्भर नरहने, तर आन्तरिक विवेक, संयम र कर्मको शुद्धतामा आधारित जीवन बिताउन प्रेरित गर्छन्। सत्य, कर्म, संयम, करुणा र सतो गुणको अभ्यासले मात्र मानव जीवनलाई स्थायी शान्ति, सामाजिक सद्भाव र आत्म–साक्षात्कारको मार्गमा अघि बढाउँछ। आन्तरिक नैतिकता र आत्मज्ञानले जीवनलाई पूर्णता र अनन्त शान्तिको अनुभव दिलाउँछ।

मानव जीवनमा नैतिकता र सदाचारको अभ्यास अपरिहार्य छ। गीतामा श्रीकृष्णले भनेका छन्–
“ठूला व्यक्तिको वाणी नीति बन्छ।“
यसले देखाउँछ कि नेतृत्व र व्यक्तित्वले समाज र राष्ट्रको मार्गदर्शन गर्दछ।

पूर्वीय दर्शन अन्तर्गत भारतीय, चिनियाँ, कोरियाली, थाई र म्यान्मारी दर्शन पर्दछन्। नेपालमा हिन्दू र बौद्ध दर्शनका न्याय, योग, वेदान्त, मिमाङ्सा, जैन, चार्वक र आजिविक दर्शन अभ्यासमा छन्। बुद्ध दर्शनका अहिंसा र शान्ति सिद्धान्त हाम्रो जीवनशैलीको आधार बनेका छन्।

पूर्वीय दर्शनले सन्देश दिन्छ– जीवनको सर्वोच्च उद्देश्य  भौतिक लाभ होइन। सत्य, नैतिकता, कर्मयोग, ध्यान र योगमार्फत मात्र आत्म–ज्ञान प्राप्त हुन्छ। मिथक र शास्त्रीय दृष्टान्तले सिकाउँछन् कि शक्ति र दौलतले अस्थायी सुख दिन्छ; तर विवेक, नैतिकता र आत्म–ज्ञानले जीवनलाई स्थायी शान्ति र पूर्णता दिन्छ।

नेपालमा धर्म, संस्कार, कला, साहित्य र दर्शनको प्रभावले व्यक्तिलाई सन्तुलनपूर्ण जीवन जिउन प्रेरित गर्दछ। योग, विपश्यना, शाकाहारी जीवनशैली, सामाजिक सहकार्य र परोपकारका अभ्यासहरू यसको प्रत्यक्ष उदाहरण हुन्।

पूर्वीय दर्शनले जीवनलाई अनुशासन, नैतिकता, कर्मयोग र आत्म–साक्षात्कारको आधारमा जिउन सिकाउँछ। यसले व्यक्तिलाई व्यक्तिगत, पारिवारिक, सामाजिक र राष्ट्रिय जीवनमा सन्तुलन, शान्ति र समृद्धि प्रदान गर्छ। नेपालमा यसको अभ्यास प्राचीन कालदेखि निरन्तर चलिरहेको छ।

पूर्वीय दर्शनले जीवनलाई केवल भौतिक उद्देश्य र क्षणिक सुखको परिप्रेक्ष्यबाट हेर्ने होइन, बरु व्यक्तिको आन्तरिक विकास, नैतिकता, आत्म–साक्षात्कार र समाजिक जिम्मेवारीसँग जोड्ने गहिरो दृष्टिकोण प्रदान गर्छ। यसले सन्देश दिन्छ कि शक्ति, धन वा प्रतिष्ठा मात्र पर्याप्त होइन; व्यक्ति आन्तरिक विवेक, करुणा, संयम, सत्य र सतोगुणहरूको अभ्यासबाट नै जीवनको वास्तविक अर्थ पत्ता लगाउन सक्छ। वेद, उपनिषद्, भगवद्गीता, बुद्धका चार आर्यसत्य र अष्टाङ्गिक मार्ग, जैन र अन्य पूर्वीय दर्शनहरूले यही दृष्टान्तलाई जीवन्त बनाउँछन्। कर्म, धर्म, नैतिकता र ध्यान–योगका माध्यमबाट मात्र आत्म–ज्ञान, मानसिक शान्ति र सामाजिक सद्भाव सम्भव हुन्छ।

पूर्वीय दर्शनले व्यक्तिगत जीवनलाई पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक कर्तव्य र राष्ट्रिय उत्तरदायित्वसँग एकसाथ हेर्ने शिक्षादिन्छ। यसले व्यक्तिलाई समाजको सन्तुलन, न्याय, करुणा र परोपकारको मार्गमा अग्रसर बनाउँछ। मिथक, कथाहरू र दार्शनिक ग्रन्थहरूले देखाउँछन् कि बाह्य साधन र शक्ति अस्थायी सुख मात्र दिन सक्छ, तर आन्तरिक नैतिकता र आत्म–ज्ञानले जीवनलाई स्थायी, सार्थक र शान्तिपूर्ण बनाउँछ। नेपालजस्ता सांस्कृतिक, सामाजिक र भौगोलिक विविधता भएका समाजमा पूर्वीय दर्शन विशेष महत्व राख्छ। बढ्दो अपराध, भ्रष्टाचार, सामाजिक विचलन र नैतिक ह्रासको अवस्था सुधार्न यसले मार्गदर्शन दिन्छ, व्यक्तिलाई नैतिक जागरण र सामाजिक जिम्मेवारीतर्फ अग्रसर बनाउँछ।

पूर्वीय दर्शन व्यवहारिक जीवनको मार्गदर्शक हो। यसले सन्तुलित जीवन, आत्म–साक्षात्कार र सामाजिक सद्भावको सूत्र प्रदान गर्दछ। पाश्चात्य चिन्तनसँगको समन्वयले वैज्ञानिक सोच, प्रविधि र तर्कशास्त्रलाई मानव कल्याण, सामाजिक न्याय र विश्व शान्तिसँग जोड्न सक्छ। यसरी, पूर्वीय दर्शनले व्यक्तिलाई मात्र होइन, समाज, राष्ट्र र मानव सभ्यतालाई नैतिकता, ज्ञान र करुणाको आधारमा स्थायी विकासको मार्गमा अघि बढाउन सक्षम बनाउँछ। मानव जीवनको उद्देश्य—सत्य, नैतिकता र आत्म–ज्ञानको प्राप्ति—पूर्वीय दर्शनको शिक्षामा स्पष्ट रूपले प्रकट हुन्छ, जसले आजको समय र भविष्यका चुनौतीहरूको सामना गर्न स्थायी आधार प्रदान गर्दछ।

(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन।)