गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

काठमाडौँबाट यात्रा सुरु गर्दा जिरी नक्सामा रहेको एउटा ठाउँ थियो। दूरीको एउटा अंक थियो। एक सय अठासी किलोमिटर। करिब छ घण्टाको बसयात्रा। तर यात्रा दूरीले मात्र नापिँदैन। केही बाटाहरू किलोमिटरमा समाप्त हुन्छन्। केही बाटाहरू स्मृतिमा सुरु हुन्छन्। जिरीतर्फको यात्रा पनि त्यस्तै थियो। सहरको भीडबाट निस्कँदै गर्दा मनभित्र एउटा अनौठो खुलापन जन्मिरहेको थियो। सडक अगाडि बढ्दै थियो। म पनि। तर कतै लाग्थ्यो, यात्रा बाहिरभन्दा बढी भित्र भइरहेको छ।

अरनिको राजमार्ग हुँदै खाडीचौरबाट मोडिँदा दृश्यको भाषा फेरिन थाल्यो। सडक साँघुरिँदै गयो। पहाड नजिकिँदै गए। नदीको आवाज स्पष्ट हुँदै गयो। तामाकोशी कतै छेउमै बगिरहेको थियो। कतै दृष्टिबाट हराउँथ्यो। फेरि मोड काटेपछि भेटिन्थ्यो। उसको गडगडाहटमा पहाडको प्राचीन संगीत थियो। नदी बोलिरहेको जस्तो लाग्थ्यो। मैले सुन्न खोजेँ। उसले शायद यही भनिरहेको थियो—यात्रा भनेको निरन्तर बगिरहनु हो।

बाटो उकालो चढ्दै गयो। आँखाअगाडि हरियालीका तहहरू खुल्दै गए। एउटा डाँडापछि अर्को डाँडा। एउटा मोडपछि अर्को मोड। कतै झरना चट्टानबाट झरिरहेको थियो। कतै बादल पहाडको काँधमा अडिएको थियो। ग्रामीण बस्तीहरू टाढाबाट साना देखिन्थे। धुवाँका हल्का रेखाहरू आकाशतिर उठिरहेका थिए। ती दृश्यहरूमा कुनै बनावटीपन थिएन। प्रकृति आफैँ आफ्नो सरल सौन्दर्यमा उपस्थित थियो।

जिरी पुग्नु भनेको पहाडको शान्त हृदयसम्म पुग्नु रहेछ। यहाँ आइपुग्दा सहरको हतार अचानक अर्थहीन लाग्न थाल्यो। घडी चलिरहेकै थियो। तर समयको गति फेरिएको जस्तो अनुभूति भयो। हावा विस्तारै बग्थ्यो। मानिसहरू आफ्नै लयमा हिँड्थे। डाँडाहरू निश्चल उभिएका थिए। प्रकृतिसँग हतार हुँदैन। मानिसले मात्र हतार आविष्कार गरेको हो कि जस्तो लाग्यो।

जिरीलाई नेपालको स्विट्जरल्यान्ड भनिन्छ। यो उपमा यसको प्राकृतिक सौन्दर्यका कारण जन्मिएको हो। यहाँको भू–बनोट, हरिया डाँडा र शान्त वातावरणले यात्रुलाई एउटा पृथक् संसारमा पुर्‍याउँछ। टाढाका हिमाली भेगको संकेत यहाँको आकाशमा भेटिन्छ। पहाडहरूका काखमा फैलिएका बस्तीहरू भेटिन्छन्। प्रकृतिले यहाँ आफ्नो चित्रकला उदारतापूर्वक फैलाएको छ। प्रत्येक मौसमले यस भूगोलमा नयाँ रङ भर्छ।

कुनै समय सगरमाथाको यात्रामा निस्कने पर्यटकका लागि जिरी एउटा महत्त्वपूर्ण प्रवेशद्वार थियो। हवाईजहाजको सहजताले दूरीलाई छोट्याउनुअघि मानिस पैदल बाटोको धैर्यमा यात्रा गर्थे। जिरीबाट सुरु हुने सगरमाथातर्फको यात्रा साहसको परीक्षा थियो। धैर्यको साधना थियो। पाइलाको दर्शन थियो। आज पनि जिरीको माटोमा त्यस पुरानो यात्राको पदचिह्न कतै बाँकी रहेको अनुभूति हुन्छ।

जिरीका रैथाने जिरेल समुदायको उपस्थिति यस भूगोलको सांस्कृतिक आत्मा हो। ठाउँ माटो र ढुङ्गाले बन्छ। मानिसले त्यसलाई जीवन दिन्छ। भाषा, संस्कृति, परम्परा र स्मृतिले त्यसलाई पहिचान दिन्छ। जिरीको वास्तविक सुन्दरता पनि यही विविधतामा छ। यहाँको प्रकृतिले आँखालाई आनन्द दिन्छ। यहाँको जीवनशैलीले मनलाई छुन्छ। यात्रुका लागि यही भेट सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

जिरीको विकासमा स्विस सहयोगको कथा पनि यसको यात्रासँग जोडिएको छ। पहाडको भू–बनोटमा आफूलाई देखेको स्विट्जरल्यान्डले यहाँ विकासका अनेक सम्भावनाहरू खोज्यो। विसं २०१४ सालदेखि सुरु भएको जिरी बहुउद्देश्यीय विकास परियोजनाले यस क्षेत्रको विकास यात्रालाई नयाँ दिशा दिएको थियो। कृषि, सडक, शिक्षा र ग्रामीण विकासका क्षेत्रमा त्यसको प्रभाव देख्न सकिन्छ। विकास कहिलेकाहीँ ठूला भवनमा देखिँदैन। त्यो मानिसको जीवनशैलीमा देखिन्छ। जिरीले यही परिवर्तनको कथा बोकेको छ।

सडकमा यात्रा गर्दा हरिया सल्लाका वनहरू बारम्बार आँखामा पर्थे। ती रूखहरूले पहाडको शरीरलाई हरियो वस्त्र पहिर्याएका थिए। वृक्षारोपणले बदलिएको भू–दृश्य प्रकृतिसँग मानिसको सहकार्यको प्रमाण थियो। मानिसले प्रकृतिलाई केवल दोहन मात्र होइन, संरक्षण पनि गर्न सक्छ भन्ने सन्देश ती हरिया डाँडाले दिइरहेका थिए। रूखहरू मौन थिए। तर तिनको मौनतामा एउटा दीर्घ उपदेश थियो।

डाँडाका कतिपय भिरालामा फैलिएका चियाबगानहरूले जिरीको दृश्यलाई अझ आकर्षक बनाएका छन्। हरियो चियाका बुटाहरू मानौँ पहाडको छातीमा कोरिएका अनुशासित रेखाहरू हुन्। बिहानको घाम तिनमाथि पर्दा दृश्यको सौन्दर्य बदलिन्छ। कुहिरोले छोप्दा ती रहस्यमय देखिन्छन्। यहाँ उत्पादन हुने अर्थोडक्स चियाको चर्चा सुन्दा स्थानीय श्रम र भूगोलबीचको सम्बन्ध झन् स्पष्ट हुन्छ। एउटा सानो पातमा पनि एउटा ठूलो भूगोलको स्वाद लुकेको हुन्छ।

जिरीको चीज उत्पादन पनि यात्राको अर्को स्वाद हो। यात्रामा दृश्य मात्र सम्झनामा बस्दैन। स्वाद पनि बस्छ। स्थानीय चीजको सुगन्धले यहाँको पशुपालन र श्रमको कथा सुनाउँछ। कृषि र पर्यटनबीचको सम्बन्ध पनि यहीँ भेटिन्छ। प्रकृतिले दिएको सम्भावनालाई मानिसले आफ्नो श्रमले उत्पादनमा बदल्छ। यात्रु त्यसको उपभोक्ता मात्र हुँदैन। ऊ एउटा स्थानीय जीवनपद्धतिको साक्षी पनि बन्छ।

जिरीमा रहेका होटल र लजहरूले यात्रुलाई विश्राम दिन्छन्। तर वास्तविक विश्राम शायद प्रकृतिले दिन्छ। रात पर्दा पहाडको मौनता अझ गहिरो हुन्छ। सहरमा रात उज्यालोले भरिएको हुन्छ। यहाँ अँध्यारो पनि सुन्दर लाग्छ। टाढाका घरहरूमा बलिरहेका बत्तीहरू ताराजस्तै देखिन्छन्। आकाशमाथि अनगिन्ती ताराहरू फैलिएका हुन्छन्। त्यतिबेला मानिसलाई आफ्नै सानो अस्तित्वको बोध हुन्छ। हामी धेरै कुरा खोज्दै हिँड्छौँ। तर प्रकृतिको अगाडि पुग्दा आफैँलाई खोज्न थाल्छौँ।

चैत र वैशाखमा जिरीका बाटाहरू गुराँसले राताम्य हुन्छन्। पहाडले मानौँ उत्सव मनाइरहेको हुन्छ। राता फूलहरू हावासँग हल्लिरहेका हुन्छन्। प्रकृतिको त्यो रङले यात्रुको मनमा पनि नयाँ रङ भर्छ। फेरि पुस र माघमा हिउँले यही भूगोललाई अर्कै संसारमा बदलिदिन्छ। मौसम फेरिँदा जिरीको अनुहार फेरिन्छ। तर उसको आत्मा फेरिँदैन। यही परिवर्तनभित्रको निरन्तरता प्रकृतिको अद्भुत दर्शन हो।

शरद ऋतुमा जिरी अझ उज्यालो देखिन्छ। आकाश सफा हुन्छ। टाढाका पहाडहरू स्पष्ट देखिन्छन्। यात्राका लागि यो मौसम विशेष उपयुक्त मानिन्छ। तर यात्राको सौन्दर्य मौसममा मात्र सीमित हुँदैन। यात्रुको मन पनि मौसमजस्तै हुनुपर्छ। खुला। निर्मल। ग्रहणशील। बन्द मन लिएर संसार घुमे पनि मानिसले धेरै देख्न सक्दैन। खुला मन लिएर आफ्नै गाउँको बाटो हिँडे पनि संसार भेट्न सकिन्छ।

जिरीबाट फर्कँदा मैले केवल एउटा सुन्दर ठाउँ छोडिरहेको थिइनँ। मसँग तामाकोशीको गडगडाहट थियो। हरिया डाँडाको शान्ति थियो। झरनाको आवाज थियो। चियाबगानको हरियाली थियो। गुराँसको रातोपन थियो। जिरेल संस्कृतिको आत्मीयता थियो। सगरमाथातर्फ लाग्ने पुराना यात्रुका पदचिह्न थिए। अनि एउटा मौन प्रश्न पनि थियो हामी वास्तवमा कहाँ पुग्न यात्रा गर्छौँ?

सायद यात्राको अन्तिम गन्तव्य कुनै सहर, गाउँ वा पहाड होइन। त्यो त मानिसभित्रको एउटा उज्यालो ठाउँ हो। जिरीले मलाई यही अनुभूति दियो। पहाडले मानिसलाई सानो बनाउँछ। नदीले निरन्तरता सिकाउँछ। झरनाले मुक्त हुन सिकाउँछ। वनले मौनताको अर्थ बुझाउँछ।  बाटोले तिमीलाई गन्तव्यभन्दा बढी तिमी आफैँसँग परिचित गराउनेछ। त्यसैले जिरी मेरो लागि  नेपालको स्विट्जरल्यान्ड मात्र रहेन। त्यो हरियालीभित्र भेटिएको एउटा जीवनदर्शन बन्यो।