गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

      हरि भट्टराई नेपाली समकालीन साहित्यका एक दार्शनिक–आध्यात्मिक काव्यकार हुन्। वि.सं. २०१४ सालमा तनहुँको केशवटारमा जन्मिएका उनी वैदिक–उपनिषद् परम्परा, संस्कृत काव्यशास्त्र र आधुनिक चेतनाको समन्वय गर्ने स्रष्टा हुन्। शिक्षा क्षेत्रमा प्राध्यापन गर्दै पछि निवृत्त भएका भट्टराईले साहित्यलाई  अभिव्यक्तिको माध्यम मात्र होइन, आत्मचिन्तन र ब्रह्मज्ञानको साधनका रूपमा ग्रहण गरेका छन्। उनका काव्यहरूमा निद्रा, चेतना, प्रकृति, आत्मा र ब्रह्माण्डीय रहस्यका  विमर्श पाइन्छन्। छन्द, अलङ्कार र शास्त्रीय संरचनामा दक्षता देखाउने उनी शार्दूलविक्रीडित, मन्दाक्रान्ता जस्ता छन्दको सूक्ष्म प्रयोगमा विशेष परिचित छन्। ‘निद्रा’ काव्य उनको प्रमुख कृति हो, जसले उपनिषद् दर्शन र आधुनिक अस्तित्ववादी चिन्तनलाई जोड्छ। उनको लेखन नेपाली काव्यमा आध्यात्मिक गहिराइ र शास्त्रीय सौन्दर्यको दुर्लभ संगमका रूपमा मूल्याङ्कन गरिन्छ।

भट्टराईद्वारा रचित ‘निद्रा’ एक विशिष्ट दार्शनिक काव्यकृति हो, जसले परम्परागत काव्य संरचनाभन्दा माथि उठेर चेतना, अस्तित्व, अध्यात्म र मानव मनोविज्ञानको  अन्वेषण गर्दछ। यो काव्य साहित्यिक अभिव्यक्ति मात्र होइन, वैदिक–उपनिषद् परम्पराबाट प्रेरित एक आध्यात्मिक चिन्तन–यात्रा हो, जसले मानव जीवनको मूल प्रश्न—“म को हुँ?”, “निद्रा के हो?”, “जागरण के हो?”लाई केन्द्रमा राख्छ।

काव्यको प्रारम्भिक संरचना नै गहिरो दार्शनिक प्रश्नबाट सुरु हुन्छ, जसले पाठकलाई सीधै अस्तित्वको मूल तहमा पुर्‍याउँछ। “के तिमी आत्माको भाग हौ?” जस्ता प्रश्नात्मक पंक्तिले कविले केवल सौन्दर्य वा भावनात्मक चित्रण होइन, ब्रह्माण्डीय रहस्य र जीवनको अनिश्चिततालाई उद्घाटित गरेका छन्। यहाँ प्रश्न उत्तर खोज्ने साधन मात्र होइन, चेतना जागृत गर्ने माध्यम बनेको छ। कविले नारी वा प्रकृतिको बाह्य सौन्दर्यभन्दा पर गएर चेतनाको सूक्ष्म, अदृश्य र आध्यात्मिक तहलाई सम्बोधन गरेका छन्, जसले काव्यलाई साधारण सौन्दर्यवादी सीमाबाट माथि उठाउँछ।

यो शैली स्पष्ट रूपमा उपनिषद् परम्परासँग निकट छ, विशेषतः “नेति नेति” (यो होइन, त्यो होइन) भन्ने दार्शनिक दृष्टिसँग। यस परम्परामा सत्यलाई कुनै निश्चित परिभाषामा बाँध्न सकिँदैन, बरु त्यसलाई नकारात्मक विश्लेषणमार्फत क्रमशः अनुभूतिको तहमा पुगेर बुझिन्छ। कविले पनि यस्तै दृष्टि अपनाउँदै भाषाको सीमाभन्दा पर रहेको सत्यलाई संकेत गरेका छन्।

यस काव्यको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष यसको बहु-छन्दीय संरचना र सूक्ष्म भाषिक शिल्प हो, जसले सम्पूर्ण काव्यलाई शास्त्रीय गरिमा र सांगीतिक लय प्रदान गरेको छ। शार्दूलविक्रीडित, मन्दाक्रान्ता, वसन्ततिलका, इन्द्रवज्रा, अनुष्टुप जस्ता विविध छन्दहरूको सुसंयोजित प्रयोगले काव्यलाई केवल भावनात्मक अभिव्यक्ति मात्र नभई एक शास्त्रीय सौन्दर्य–संरचना बनाएको छ। प्रत्येक छन्दले फरक भाव, गति र मानसिक तरङ्गलाई प्रतिनिधित्व गर्छ, जसले पाठकलाई एकै काव्यभित्र अनेक अनुभूतिको यात्रा गराउँछ।

यस प्रकारको छन्द–प्रयोगले काव्यलाई प्राचीन संस्कृत महाकाव्य परम्परासँग सिधा रूपमा जोड्छ। विशेषतः कालिदासीय काव्यशैलीसँग यसको गहिरो साम्य देखिन्छ, जहाँ शब्द, छन्द र अर्थबीच पूर्ण समन्वय स्थापित हुन्छ। कालिदासको मेघदुत वा “कुमारसम्भव” जस्ता कृतिहरूमा जस्तै यहाँ पनि प्रकृति  पृष्ठभूमि होइन, चेतनाको सहयात्री बन्छ।

यस काव्यमा प्रकृति र चेतना एउटै प्रवाहमा मिसिएका छन्।नदी, आकाश, प्रकाश र बिम्बहरू आन्तरिक अनुभूतिको रूपान्तरण हुन्। यही कारण काव्यले शास्त्रीय अनुशासन र दार्शनिक गहिराइलाई एकै साथ समेट्दै आधुनिक पाठकलाई पनि कालिदासीय सौन्दर्य–अनुभूतिको नजिक पुर्‍याउँछ।काव्यको केन्द्रबिन्दु निद्रा हो, तर यो शारीरिक अवस्था होइन। यहाँ निद्रा ब्रह्माण्डीय चेतनाको प्रतीक हो। उपनिषद्को माण्डुक्य दर्शनअनुसार सुषुप्ति अवस्था केवल निद्रा होइन, चेतनाको घनीभूत रूप हो। कविले यही दार्शनिक आधारलाई काव्यात्मक रूप दिएका छन्। “निद्रा तिमी शिखरिणी” जस्ता शीर्षकहरूले निद्रालाई सौन्दर्य, रहस्य र आध्यात्मिक शक्ति रूपमा प्रस्तुत गर्छन्।

यस काव्यमा बिम्बात्मकता अत्यन्त सशक्त र बहुस्तरीय रूपमा विकसित भएको देखिन्छ। “स्पर्शगङ्गा”, “ताराका स्फूर्त चङ्गा”, “सौर्य आभा”, “जलज”, “नक्तरम्भा” जस्ता बिम्बहरूले  दृश्यात्मक सौन्दर्य मात्र प्रस्तुत गर्दैनन्, बरु चेतनाको सूक्ष्म तहमा प्रवेश गराउने माध्यमका रूपमा कार्य गर्छन्। यी बिम्बहरू भौतिक संसारको सीमित यथार्थभन्दा पर गई आत्मिक, ब्रह्माण्डीय र आध्यात्मिक अनुभूतिहरूलाई उद्घाटित गर्छन्। प्रत्येक बिम्बले एकभन्दा बढी अर्थ वहन गर्ने भएकाले पाठकलाई स्थिर अर्थमा होइन, बहुअर्थी व्याख्यामा प्रवेश गराउँछ।

यस दृष्टिले यी बिम्बहरू टी. एस. इलियटको “द वेस्ट ल्याण्ड”मा देखिने जटिल प्रतीकात्मक संरचनासँग तुलनीय छन्। इलियटले जस्तै यहाँ पनि प्रत्येक बिम्ब टुक्रिएको सभ्यता, आन्तरिक शून्यता र अस्तित्वगत खोजको प्रतिनिधि बन्न पुग्छ। बिम्बहरू केवल सजावट होइनन्, बरु मानसिक अवस्थाको कोडित अभिव्यक्ति हुन्।त्यसैगरी, कवितामा प्रश्नात्मक शैली अत्यन्त प्रबल छ। “के तिमी स्पर्शगङ्गा?” जस्ता प्रश्नहरूले उत्तर खोज्दैनन्, बरु चेतना जागृत गराउँछन्। यो शैली अल्बेयर कामुको अस्तित्ववादी दर्शनसँग मिल्छ, जहाँ प्रश्न नै सत्यको मार्ग हुन्छ। द मिथ अफ सिसिफसमा जस्तै यहाँ पनि जीवनको अर्थ खोज्ने प्रयास निरन्तर छ, तर निश्चित उत्तर छैन।

आध्यात्मिक दृष्टिले यो काव्य वेदान्त र उपनिषद् दर्शनसँग जोडिएको छ। ब्रह्मा, प्रकृति, योग-अम्बा, आत्मा, चेतना आदि अवधारणाहरू अस्तित्वको एकीकृत चेतनाको प्रतीक हुन्। यो दृष्टि शङ्कराचार्यको अद्वैत वेदान्तसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्छ, जहाँ सबै भिन्नता अन्ततः एक ब्रह्ममा विलीन हुन्छ।

काव्यमा मानव–समाज आलोचना पनि स्पष्ट छ। आधुनिक समाजमा नैतिकता, सेवा, त्याग र संस्कार हराउँदै गएको चिन्ता कविले व्यक्त गरेका छन्। काम, क्रोध, लोभ, मोह जस्ता विकारहरूको उल्लेख बौद्ध र हिन्दू दुवै परम्पराको नैतिक चेतनासँग मेल खान्छ। यो दृष्टि गौतम बुद्धको चार आर्य सत्य र अष्टाङ्गिक मार्ग सँग पनि तुलना गर्न सकिन्छ।

विशेष रूपमा “आमा” शीर्षकमा प्रस्तुत पद्यांश अत्यन्त भावनात्मक र आध्यात्मिक छ। आमा यहाँ  जैविक सम्बन्ध होइन, सृष्टिको मूल ऊर्जा हो। यो दृष्टि रवीन्द्रनाथ टैगोरको मातृत्व–दर्शनसँग मेल खान्छ, जहाँ आमा प्रकृतिको प्रतीक हुन्छिन्। साथै विलियम वर्डस्वर्थको “रोम्यान्टिक प्रकृति कविता”मा पाइने प्रकृति–मातृत्वको अवधारणासँग पनि यसको समानता देखिन्छ।

काव्यमा नेपाली राष्ट्रिय चेतना पनि उपस्थित छ। युवाहरूको विदेश पलायन, माटोप्रतिको मोहभङ्ग र श्रमको अवमूल्यनलाई कविले गहिरो पीडाका साथ प्रस्तुत गरेका छन्। यो सामाजिक यथार्थवादले यस काव्यलाई  दार्शनिक मात्र होइन, राष्ट्रिय चेतनाको दस्तावेज बनाउँछ। यो दृष्टि जोन स्टाइनबेकको “द ग्रेप्स अफ राथ” जस्तो श्रमिक–संवेदनशील साहित्यसँग तुलना गर्न सकिन्छ।

काव्यको शैलीगत पक्ष अत्यन्त समृद्ध छ। यहाँ उपमा, रूपक, दृष्टान्त, अर्थान्तरन्यास, उत्प्रेक्षा आदि अलङ्कारहरूको प्रचुर प्रयोग पाइन्छ। तर यी अलङ्कारहरू  सजावटका लागि होइनन्, अर्थ विस्तारका माध्यम हुन्। यही कारण काव्य पढ्दा पाठक केवल भावनामा होइन, बौद्धिक चिन्तनमा पनि प्रवेश गर्छ।भाषिक दृष्टिले काव्य शास्त्रीय भए पनि भावनात्मक रूपमा अत्यन्त कोमल छ। संस्कृतनिष्ठ शब्दावली र आधुनिक चेतनाबीच सन्तुलन कायम गरिएको छ। यसले काव्यलाई परम्परा र आधुनिकताको संगम बनाउँछ।

तुलनात्मक रूपमा हेर्दा, यो काव्य नेपाली साहित्यमा मोहन कोइरालाको प्रयोगवादी चेतना, भूपी शेरचनको सामाजिक व्यंग्य र माधव घिमिरेको शास्त्रीय सौन्दर्यसँग आंशिक रूपमा सम्बन्धित छ। तर यसको दार्शनिक गहिराइ भने बढी रूपमा विश्वस्तरीय अस्तित्ववादी र उपनिषद्–आधारित परम्परासँग जोडिन्छ।

‘निद्रा’  चेतनाको यात्रा, आत्माको अन्वेषण र ब्रह्माण्डीय रहस्यको काव्यात्मक अभिव्यक्ति हो। यहाँ निद्रा मृत्यु होइन, जागरणको अर्को रूप हो। यहाँ प्रश्नहरू उत्तरभन्दा महत्वपूर्ण छन् यहाँ भाषा साधन होइन, ध्यान हो।यो काव्य पढ्दा पाठक  साहित्यिक आनन्द मात्र पाउँदैन, बरु एक प्रकारको ध्यान–अनुभूति प्राप्त गर्छ। यही कारण यो काव्य नेपाली साहित्यमा एक दुर्लभ दार्शनिक–आध्यात्मिक उपलब्धि हो, जसले पूर्वीय दर्शन र आधुनिक काव्य चेतनालाई एउटै प्रवाहमा मिसाउँछ।