गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

क्रोध मानिसको स्वाभाविक भावना हो, जुन अपमान, अन्याय, असन्तोष वा निराशाबाट उत्पन्न हुन्छ। यद्यपि सामान्य रूपमा अनुभव गरिने भए पनि अत्यधिक वा अनियन्त्रित क्रोध हानिकारक हुन सक्छ। यसले हाम्रो सोच, व्यवहार, र सम्बन्धहरूमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। दबिएको क्रोध दुख, घृणा, ईर्ष्या र द्वेषमा परिणत हुन्छ, जसले मानसिक तथा शारीरिक स्वास्थ्यमा असर पार्दछ। त्यसैले क्रोधलाई नियन्त्रण गर्नु आवश्यक छ। शान्त रहन, गहिरो सास फेर्न वा ध्यान गर्नाले क्रोध कम गर्न सकिन्छ। क्रोधको सकारात्मक उपयोग भएमा यो अन्यायविरुद्धको शक्ति बन्न सक्छ, तर त्यसको दुरुपयोग विनाशको कारण बन्न सक्छ। क्रोध वा रिस एक भावना हो। यो डरबाट उत्पन्न हुन सक्छ । जब व्यक्तिले डरको कारण रोक्न प्रयास गर्छ तब व्यवहारमा डर स्पष्ट रूपमा व्यक्त हुन्छ। क्रोध मानिसको लागि हानिकारक छ। क्रोध कायरताको लक्षण हो।विलक्षण व्यक्तिमा झन् रिस उठ्छ र परिस्थितिको बोझ बोक्ने हिम्मत र धैर्य हुँदैन।रिस पीडाले भरिएको अवस्था हो। शारीरिक स्तरमा, क्रोधित हुँदा, हृदयको दर बढ्छ, रक्तचाप बढ्छ।  रिस एक नकारात्मक मनोभावना हो। रिसको बाहिरी तथा व्यावहारिक रूप भनेको कसैमाथि हमला वा आक्रमण गर्नु हो।

जब मानिस रिसको उचितरूपमा निष्कासन गर्न सक्दैन, तब त्यो उसको मन र शरीरमा दवाब सिर्जना गर्न थाल्छ। यसले गर्दा ऊ निरन्तर तनावग्रस्त, खिन्न र असन्तुष्ट बन्छ। मानसिक तनावले विभिन्न प्रकारका शारीरिक रोगहरू पनि निम्त्याउन सक्छन्, जस्तै उच्च रक्तचाप, मधुमेह, हृदयसम्बन्धी समस्या आदि। रिसलाई दबाएर राख्नु भनेको आगो बालेर त्यसलाई भित्रै राखेजस्तो हो, जुन अन्ततः आफैँलाई जलाउँछ।

रिस तुरुन्त व्यक्त गर्न सकिएन भने त्यो व्यक्तिको चरित्रमा परिवर्तन ल्याउँछ। ऊ झन् चिडचिडे, निष्क्रिय र आत्मघाती सोच राख्न सक्ने हुन सक्छ। द्वेष र घृणाले उसको सामाजिक सम्बन्धहरू समेत बिगार्न सक्छन्। त्यसैले, रिसलाई सही तरिकाले व्यवस्थापन गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ। रिस आएको बेला संयम अपनाउने, गहिरो सास फेर्ने, वा आफ्नो भावनालाई शान्त रूपमा व्यक्त गर्ने उपायहरू उपयोगी हुन्छन्।

रिस कुनै समस्या होइन, तर यसको गलत व्यवस्थापन समस्याको कारण बन्छ। रिसलाई बुझेर, स्वीकारेर र सकारात्मक ढंगले व्यक्त गर्न सकेमा व्यक्ति मानसिक र शारीरिक रूपमा स्वस्थ रहन सक्छ। जीवनलाई सुखी र सफल बनाउने रहस्य पनि यहीं लुकेको छ।

अधिकांश मानिसलाई धेरथोर रिस उठ्छ नै । कमैले मात्र यसको व्यवस्थापन गर्न सक्छन्। समय र परिस्थितिअनुसार मनमा उठेका भावना स्वतः हराउँछन् पनि। रिस यदि नियन्त्रणबाट बाहिर जान थाल्यो भने समस्या उत्पन्न हुन्छ। धेरै रिसाउने बानीले मानिस शारीरिक एवं मानसिक रोगबाट पीडित त हुन्छ। पारिवारिक समस्या पनि पर्छ। करियरमा पनि असर पर्छ। बढी रिसाउने मानिसलाई कसैले पनि मन पराउँदैन। पछि गएर ऊ एक्लै हुन जान्छ।

क्रोधित अवस्थामा मानिसको सोच्ने र बुझ्ने क्षमता हराएर समाजको नजरबाट खसेको हुन्छ। रिसको मुख्य कारण व्यक्तिगत वा सामाजिक घृणा हो।उपेक्षित, घृणित र तल्लो ठानिएका व्यक्तिहरू बढी रिसाउँछन्। किनभने तिनीहरू क्रोधजस्ता नकारात्मक क्रियाकलापहरू मार्फत समाजलाई आप्mनो अस्तित्व देखाउन चाहन्छन्।आक्रोशको उद्देश्य कुनै व्यक्ति वा समाजबाट मायाको अपेक्षा गर्नु पनि हो।

क्रोध पीडाले भरिएको पीडाको उच्च अवस्था हो। क्रोधले मानिसको सोच्ने र बुझ्ने क्षमता हराएर समाजको नजरबाट झर्छ । क्रोधको मुख्य कारण व्यक्तिगत वा सामाजिक घृणा हो। बेवास्ता, घृणित र घृणित मानिने मानिसहरू झन् रिसाउँछन्। क्रोध, जसलाई रिस पनि भनिन्छ, एक कथित उत्तेजना, चोट, वा धम्कीको लागि कडा असहज र असहयोग प्रतिक्रिया समावेश गर्ने तीव्र भावनात्मक अवस्था हो। क्रोध एक प्रकारको भावना हो। गहिराइमा व्याख्या गरिदिने हो भने डरका कारण उत्पन्न हुने अनुभूति हो । जब एक व्यक्तिले डरका कारणहरूलाई रोक्न खोज्छ, क्रोध उत्पन्न हुन्छ। क्रोध मानिसको लागि हानिकारक छ।

कुनै पनि भावनालाई अत्यधिक रूपमा व्यक्त गर्नु पनि हानिकारक छ । यी भावनाहरू मध्ये एक क्रोध हो। क्रोध मानिसको शत्रु हो। प्रायः मानिसहरू, जब तिनीहरू धेरै क्रोधित हुन्छन्, तिनीहरूले पछि पछुताउने कुरा बोल्छन् वा गर्छन्। क्रोधले अक्सर सम्बन्ध बिगार्छ । आमाबाबु आफ्ना छोराछोरीसँग अत्याधिक रिसाउनु, दम्पतीहरू एकअर्कासँग अत्यधिक रिसाउनु वा कार्यालयमा उनीहरूका सहकर्मीहरू एकअर्कासँग अत्यधिक रिसाउनु घातक हुन सक्छ।

क्रोध प्राकृतिक रूपले उत्पन्न हुने र हरेक व्यक्तिले समय समयमा अनुभूत गर्ने एक प्रकारको भावना हो। समय ,परिस्थिति र विचारअनुसार दैनिक रूपमा हाम्रो भावनाहरु विभिन्न किसिम र विभिन्न स्तरमा प्राकृतिक तरिकाले आइरहेका हुन्छन् र यी भावनात्मक अवस्थालाई हाम्रो दिमागले निरन्तर सन्चालन गरीरहेको हुन्छ। तिनै विभिन्न भावनात्मक अवस्थाहरू मध्ये क्रोध एक हो।

सिामान्यतया हाम्रो मानसिकतामा, सोचाइमा चोट पुगेको खण्डमा, अथवा दिक्दार लागेको, आलोचना हुने अथवा खतरा जन्य अवस्था अनुभूती गरेको क्षणमा हामी क्रोधित हुन्छौ ।। यस्तो अवस्थामा क्रोध सृजना हुँदा यसई नराम्रो अथवा अब्यवहारिक भन्न मिल्दैन। क्रोधको अभिव्यक्ती हल्का झोंक चल्ने देखि लिएर उग्र हुनेसम्म हुन सक्छ । तनाव थकान, भोक, आर्थिक समस्या, असफलताको अनुभुति, नैरास्यता, दुःख, कष्ट, अन्याय इत्यादि हुँदा सामान्यतया हिामी क्रोधित हुन्छौ  ।

क्रोधको कारणले गर्दा उग्र भएको अवस्थामा हाम्रो निर्णय गर्ने क्षमतमा र विवेकमा क्षति पुग्न सक्छ जस्ले गर्दा अव्यवहारिक, तर्कहीन बोली र व्यवहार प्रस्फुटीत हुन सक्छ। रिस उठेको अवस्थामा हामीले प्रभावकारी ढंगले आफ्नो विचार ब्यक्त गर्न अथवा सन्चार गर्न सक्दैनौं जसले गर्दा पारस्परिक सम्बन्धमा नकरात्मक असर पर्न सक्छ।प्रायः जसो परिस्थिति अनुसार रिस ब्यक्त गर्नु स्वस्थवर्धक प्रतिकृया नै हुन सक्छ। तर बारम्बार अत्यधिक मात्रामा र धेरै समयसम्म रिस उठ्ने, उग्र हुने, रिसको अभिव्यक्ति नियन्त्रण बाहिर जान थाल्यो भने यस्ले हाम्रो मानसिकतामा र शरीरमा प्रतिकूल असर पुर्याउन सक्छ। यसले गम्भीर, विनाशकारी समस्याहरू सिर्जना गर्न सक्छ। काममा, ब्यवहारमा र आपसी सम्बन्धमा प्रतिकूल असर पारी जीवनको स्तरलाई कमजोर पार्न सक्छ।

क्रोधित व्यक्तिहरूले धेरै कदम चाल्छन् जुन गलत साबित हुन सक्छ। रिसमा गलत बोल्नु भन्दा धेरै रिस उठ्दा चुप लाग्नु राम्रो हो। केही नबोल्दा विवादको अवस्था आउँदैन। रिसाएको बेला मौन रहनुभयो भने रिसमा गलत शब्द प्रयोग गर्नबाट पनि बच्नुहुनेछ। मुद्दा त्यहाँ शान्त हुनेछ। बोल्ने हो भने सोचेर बोल्नु आवश्यक छ ।

सबैभन्दा पहिले रिस किन र के कती कारणले उठ्यो भनेर अन्वेषण गर्ने र आफैँले आफैसँग कुरा गर्ने गर्नु रिस मानवीय संवेदनाको एक सामान्य तर शक्तिशाली पक्ष हो, जसलाई सही तरिकाले नियन्त्रण नगरेमा ठूलो क्षति पुर्‍याउन सक्छ। रिस उठ्दा शरीरमा केही चेतावनीमूलक लक्षणहरू देखा पर्छन् — जसप्रति सजग भई नियन्त्रणका उपायहरू अपनाउनु आवश्यक हुन्छ। यसका लागि लामो सास फेर्ने, शारीरिक व्यायाम गर्ने, रमणीय दृश्य वा धुन सम्झिने, तनावयुक्त अवस्थाबाट केही समय टाढा बस्ने जस्ता उपायहरू उपयोगी हुन्छन्। रिसको कारण पत्ता लगाई, आफूले देखाएको प्रतिक्रियाको समीक्षा गर्नुपर्छ — के त्यो अवस्था रिसका लागि उचित थियो?

रिसलाई नियन्त्रण गर्न सम्बन्धमा प्राथमिकता दिनु, वर्तमानमा केन्द्रित हुनु, माफ गर्न इच्छुक हुनु, दोष नथप्नु र आत्मचिन्तन गर्नु जरुरी हुन्छ। महात्मा गान्धीको भनाइअनुसार, “रिस एक क्षणको पागलपन हो,” जुन क्षणिक भए पनि दीर्घकालीन क्षति पुर्‍याउन सक्छ। त्यसैले, रिस उठ्नु स्वाभाविक भए पनि त्यसलाई नियन्त्रण गर्न सक्ने क्षमताको विकास गर्नु अत्यावश्यक हुन्छ, अन्यथा पछुतो बाहेक केही हात लाग्दैन।