गाउँको दूरदराजदेखि काठमाडौंको सिंहदरबारसम्म

जीवन एक दीर्घ व्याकरण हो, जसको हरफमा कर्मको काव्य लुकेको हुन्छ, र प्रत्येक क्षण त्यस काव्यको छन्दमा आत्मा स्वयं गीत गाइरहेको हुन्छ। केही आत्माहरू यत्र तत्र भट्किँदै दैनिकीको धूलोमा हराउँछन्, केही आत्माहरू कर्मकाण्डीय वृत्तिहरूमा आलस्यको आवरण ओढेर समयको गर्भमा निदाउँछन्, तर दामोदर रेग्मी जस्ता चेतनायुक्त जीवात्माहरू आफ्नो कर्म–वृत्तिलाई तपोवनमा परिणत गर्दै सिर्जनशीलताको स्वरबाट युगको चेतना जागृत गराउँछन्।

रेग्मीको जीवन यात्रा जलधारझैं निसर्गसँग स्रष्टाको संवाद हो, जहाँ निजामती सेवामा उनको निष्ठा स्वच्छ निर्झरजस्तो छ, र साहित्य–सङ्गीतमा उनको समर्पण गङ्गाजलजस्तै पवित्र छ। उनले कर्मलाई केवल पेशागत औपचारिकतामा होइन, स्वानुभूतिको तपस्यामा परिष्कृत गरे।

रेग्मीको साहित्यिक जीवन आध्यात्मिक अनुष्ठानजस्तै छ। उनका गीतहरू केवल लयका लहरहरू होइनन्, ती हृदयको हुम्मटबाट उम्लेका अक्षर–अग्निको ज्वाला हुन्, जसले युगको चिसो अँध्यारोलाई ताप प्रदान गर्छन्। ‘सिरेटोले छुँदै छुन्न’ जस्ता उनका गीतहरूले केवल कानलाई छोएका छैनन्, ती चेतनालाई झकझक्याएका छन्। उनका शब्दहरू सिरक सिराइरहेका अघोर आत्माहरूलाई जागृत गराउने नादब्रह्म हुन्, जसले शरीर होइन, आत्मालाई छोन्छ।

आजको युगमा जहाँ गीतहरू भौतिकताका स्खलनमा सीमित छन्, रेग्मीका गीतहरू मानसिक मञ्जरीमा सुवासित हुने पुष्पहरू हुन्। उनका गीतहरूले प्रकृतिको प्रेमलाई पवित्र प्रेममा रूपान्तरण गर्छन्, प्रणयलाई आध्यात्मिकताको संग्राममा परिणत गर्छन्। उनी लयलाई लाज नमान्ने भावनाको संगिनी बनाउँछन्, र शब्दलाई शीलताको श्रृङ्गार दिन्छन्।

रेग्मीले सर्जनशीलतालाई आफ्नो कर्मधर्मसँग समन्वय गरेका छन्। सरकारी सेवामा रहेका बेला उनले आफ्नो विवेकलाई निदाएको राखेनन्, उनले कार्यालयका कागजका पाना मात्रै होइन, आफ्नो अन्तरआकाशमा पनि अक्षरको पृष्ठ पल्टाइरहे। उनले व्यवस्थापनको तटमा बसेर साहित्यको समुद्रमा डुबुल्की मारे, र गीत–कविताका मोतीहरू समाजका निम्ति किन्न निकाले।

त्यहाँ धेरै छन्, जसले कर्मलाई कमाइको कलामा परिणत गर्छन्, तर रेग्मीले कर्मलाई काव्यको कलामा परिणत गरे। धेरैजसो प्रशासनिक सत्तामा पुगेर आत्मालाई हराउँछन्, तर उनले आत्मालाई सत्ता होइन, समाजको सेवालाई अर्पण गरे। उनले पदीय प्रतिष्ठालाई मनको पदचिन्हमा नमिसाएर विवेकको विनम्रताको आसनमा राखे।

उनको दृष्टिमा पूर्वीय चिन्तनको गहिराइ छ। उनी कन्फ्युसियसको ‘कर्तव्यपथ’ र गीता–कर्मयोगका अनुयायी हुन्। उनले सिकाएका छन् – कर्तव्य केवल रोजगारी होइन, चेतनाको यात्रा हो; कर्म केवल जीवनको जीविका होइन, आत्माको आराधना हो।

उनले गीत र लेखमार्फत समाजलाई अवचेतनबाट चेतनामा, अन्धकारबाट प्रकाशमा, द्वन्द्वबाट शान्तिमा उभ्याएका छन्। उनका शब्दहरू वर्तमानको वेदना हुन्, उनका गीतहरू भविष्यको भजन हुन्। उनका विचारहरू पूर्वीय मूल्यको सुगन्ध बोकेर आधुनिक आवश्यकतामा रससिक्त छन्।

आज हामी भौतिकताको भीडमा हराएका छौं, हाम्रो आत्मा सास त लिन्छ, तर बाँच्दैन। रेग्मी जस्ता स्रष्टाहरूले सिकाएका छन् – सिर्जना पेशा होइन, यो आत्माको आध्यात्मिक अनुष्ठान हो। गीत–कविताहरू केवल मनोरञ्जन होइन, समाजको मानसिक रोगको उपचार हुन्।

रेग्मीका शब्दहरू, उनका गीतहरू, उनका विचारहरू, उनको कर्म–सेवा सबैले एकै कुरा बोल्छ – “जीवन एक यज्ञ हो, र यो यज्ञमा आत्मानन्दको आहुति दिएर मात्रै समाजलाई साँचो अर्थमा जीइन्छ।”

उनको सिर्जना स्रष्टाका लागि साधना र समाजका लागि सन्देश हो। उनका गीतहरू प्रेमका लहरहरू हुन्, जसले मनका बगरहरूमा फुलहरू उमार्छ। उनका लेखहरूले व्यवस्थापनको मरुभूमिमा विवेकका झरना झार्छ। उनको सक्रियता बाँच्न सिकाउने पवन हो, र उनको समर्पण आत्मा–आलोकित बनाउने अग्नि हो।

दामोदर रेग्मी यस्ता तपस्वी हुन्, जसले पेशालाई कर्म–धर्मको साधन र सिर्जनालाई आत्म–उद्घाटनको साधन बनाएका छन्। उनका गीतहरू युगका स्पन्दन हुन्, उनका विचारहरू समयको चेतना हुन्, र उनको जीवन स्वयंमा साधना हो।

उनले सिकाएका छन्:

“सिर्जना पेशा होइन, आत्माको पूजा हो। कर्म व्यवसाय होइन, चेतनाको यात्रा हो।”

उनको सर्जनशीलता अमर रहोस्। उनका गीतहरू हाम्रा आत्मामा गुञ्जिरहून्। उनको कर्म–समर्पण हाम्रा आत्मालाई पनि कर्मयोगको पथमा प्रेरित गरिरहोस्।

यही शुभकामना सहित, दामोदर रेग्मीको आत्मनादबाट युगनादसम्मको यात्रालाई नमन।